Ocena brak

Przeobrażenia nauk administracyjnych

Autor /Nikita09 Dodano /16.07.2013

Nauki administracyjne, do których od XIX w. zaliczyć trzeba przede wszystkim naukę prawa administracyjnego, naukę administracji oraz naukę organizacji [por. 6, 23, 24, 46, 56], formowały się również i rozwijały w krajach realnego socjalizmu. Ich rozwój przebiegał w dużej mierze w sposób inny niż w krajach zachodnich.

Odmienność rozwoju wynikła nie tylko stąd, że inny był w znacznym stopniu przedmiot badań, bowiem nawet w okresie kontynuowania dawniejszych rozwiązań administracja państw bloku radzieckiego różniła się od administracji państw zachodnich [62]. Na rozwój nauk administracyjnych wpływały, pobudzająco lub wyraźnie hamująco, zmieniające się kierunki polityki ogólnej i polityki naukowej. W re/iillneie rozwój ten nie był bynajmniej prosty. Przeciwnie, podlegał on również okresowe) silnym zahamowaniom. Zahamowania dotyczyły przy tym wszystkich li/m li n^|wu/nicjs/,ych nauk administracyjnych.

W Rosji radzieckiej i w początkowym okresie historii ZSRR najżywiej rozwi jaty się badania nad problematyką teoretyczno-organizacyjiią. Rozbudowę lyclt badań wielokrotnie postulował Lenin, który w miarę powiększania się doświadczeń funkcjonowania nowego aparatu administracyjnego, kładł coraz większy nacisk na praktyczne znaczenie osiągnięć teoretycznych.

W jednej ze swoich ostatnich prac, mianowicie w obszernym artykule Lepto] mniej, ale lepiej, który ukazał się w 1923 r., Lenin zdecydowanie odrzucił pogląd, że zapał i energia pracowników administracji są w stanie skutecznie zastąpić wiedzę oraz właściwą organizację i metody działania mechanizmu państwowego, Szczególnie wysokimi kwalifikacjami zawodowymi winni, jego zdaniem, wykazywać się pracownicy organów kontroli, na które w ogóle zwracał szczególną uwagę, Przed przyjęciem do pracy w tych organach, jak głosił, powinno się przeprowadzać (...) egzamin ze znajomości teoretycznych podstaw (...) aparatu państwowego, zo znajomości podstaw nauki administracji, biurowości itd. W rezultacie twierdził też, że (...) trzeba natychmiast ogłosić konkurs na opracowanie dwóch lub więcej podręczników z dziedziny organizacji pracy w ogóle i pracy administracyjnej w szczególności.

Poza kilkoma jej przedstawicielami, którzy podejmowali w sposób abstrakcyjny najogólniejsze problemy teoretyczne, radziecka nauka organizacji przyjęła nazwę naukowej organizacji pracy - w skrócie rosyjskim NOT, co przesądzało o sferze jej zainteresowali. Na takie ujmowanie problematyki organizacyjnej wpłynęło również duże zainteresowanie metodami Taylora, a więc osiągnięciami kierunku technolo-giczno-fizjologicznego [46], przy praktycznym pomijaniu administracyjnego nurtu teorii organizacji. W ramach NOT zajmowano się zatem racjonalizacją wszelkiej pracy, ze szczególnym jednak uwzględnieniem pracy produkcyjnej.

Zarysowały się tu zresztą dwa odmienne kierunki. Pierwszy z nich był reprezentowany między innymi przez Platona Kierżencewa (1881-1940), znanego działacza partyjnego i państwowego, przewodniczącego Komitetów ds. Radia i ds, Sztuki, którego książka NOT ukazała się po raz pierwszy w 1923 r., a więc dokładnie w tym samym czasie, co Lepiej mniej, ale lepiej Lenina. Drugi kierunek reprezentował przede wszystkim Aleksander Gastiew, od początku, czyli od 1920 r., dyrektor Centralnego Instytutu Pracy, autor dzieła Jak trzeba pracować (1924). Kierżencew stał na stanowisku rozwijania metod pracy i organizacji w dużym stopniu oddolnie, z inicjatywy mas, i nawoływał do wyzyskania nie tylko metod Taylora oraz organizacyjnych doświadczeń wojska, przede wszystkim Armii Czerwonej, ale również - i przede wszystkim - rewolucyjnego doświadczenia Rad. Gastiew natomiast nie wiązał nadziei ze spontaniczną inicjatywą mas, a za podstawę roz woju naukowej organizacji pracy uważał działalność wyspecjalizowanych instytutów naukowych i samej administracji, odrzucając przy tym rozważania ogólno-teoretyczne jako szkodliwe, odwodzące uwagę od konkretnych usprawnień.

Kierunek Gastiewa pod koniec lat dwudziestych zwyci«,vyl I'yI on przy tym coraz silniej popierany przez kierownictwo polityczne, klon* lviu samym mogło ogłosić definitywne odrzucenie wzorów nauki burżuazyjnej, oraz przez administrację gospodarczą, dla której korzystna była zarówno odgórna metoda racjonalizacji, jak i wąskobranżowy jej charakter. W rezultacie w latach trzydziestych zanikła radziecka teoria organizacji.

Zaczęła się ona odradzać dopiero pod koniec lat czterdziestych, w ramach wprowadzonej wówczas nowej dyscypliny o nazwie budownictwo radzieckie. Dyscyplina ta nie określiła zresztą w pełni swego zakresu, zajmowała się jednak głównie zasadami funkcjonowania rad delegatów i ich związków ze społeczeństwem. Na odrodzenie, a raczej już na formowanie się podstaw radzieckiej nauki organizacji, trzeba było w rezultacie czekać do lat sześćdziesiątych.

Nieco podobne były losy radzieckiej nauki prawa administracyjnego. Prawo administracyjne było przedmiotem badań oraz było wykładane na studiach prawniczych do końca lat dwudziestych, przy czym jego systematykę, konstrukcje i pojęcia czerpano w znacznym stopniu z nauki przedrewolucyjnej. Pod wpływem wielu czynników, między innymi tezy o sztuczności wyodrębnienia tej gałęzi w nowych warunkach ustrojowych oraz o zamieraniu prawa w ogóle, nauka prawa administracyjnego w ogóle przestała istnieć. Odrodziła się jednak o wiele szybciej niż teoria organizacji - bo już w' latach czterdziestych, opierając się na nowym aparacie pojęciowym, bardzo odległym od klasycznej siatki pojęciowej.

Nauka administracji, w carskiej Rosji w zasadzie jeszcze nie wyodrębniana, musiała mieć szczególnie trudne warunki rozwoju wobec najpierw dominacji nauki o organizacji pracy, późniejszego wyeliminowania wszelkich praktycznych nauk administracyjnych, a wreszcie formowania odrębnej dziedziny budownictwa radzieckiego. Nauka ta zaczęła w rezultacie kształtować się w latach sześćdziesiątych, nie bez wpływu osiągnięć nauki innych krajów, w tym nauki polskiej.

Inne kraje bloku również znały załamanie rozwoju nauk administracyjnych, w tym nawet nauki prawa administracyjnego. Ta ostatnia była stale uprawiana i wykładana między innymi w Polsce - wśród jej przedstawicieli można wymienić, obok wspominanego już Maurycego Jaroszyńskiego, Wacława Brzezińskiego, Emanuela Iserzona, Jerzego Starościaka i Mariana Zimmermanna. Nie była jednak od 1958 r. wyodrębniana w NRD.

Co do teorii organizacji - uprawiana przez kilka lat w oparciu o przedwojenne tradycje, zanikła około 1949 roku. Rozpatrywanie ogólniejszych zagadnień organizacyjnych, jak tłumaczono wówczas, byłoby szkodliwe, ponieważ musiałoby prowadzić do zacierania różnic między socjalizmem a kapitalizmem. Zmiana tego podejścia następowała od końca lat pięćdziesiątych. W wielu krajach, na wzór radziecki, pewne problemy teoretyczno-organizacyjne podjęła nauka o budownictwie państwowym czy socjalistycznym.

Nauka administracji, której w tej części Europy przed wojną raczej nie wyodrębniano, w /nsiidzie formowała się poczynając od przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, W Polsce za pierwszą próbę można już uznać dzieło profesora Uniwcrsylclu Wroc liwskiego Franciszka Longchainpsa Założenia nauki admini-slracji, wydane po raz pierwszy w 1949 roku. Aczkolwiek uprawiana prawie wyłącznie przez przedstawicieli nauki prawa administracyjnego, nauka administracji w Polsce i na Węgrzech wyrosła w dużym stopniu z przekonania o nie wystarczalności formalno-dogmatycznego traktowania administracji, które dominowało w okresie kultu jednostki. Na Węgrzech szczególną rolę w kształtowaniu nauki administracji odegrali profesorowie uniwersytetu w Pecs: Lajos Szamel i Janos Mar-tonyi. W Polsce największe znaczenie miały dwa dzieła Jerzego Starościaka, profesora Uniwersytetu Warszawskiego: Elementy nauki administracji, które ukazało się w 1964 r., oraz Zarys nauki administracji z 1966 roku.

Stopniowo, przede wszystkim w Polsce i na Węgrzech, następowało też otwarcie na osiągnięcia nauki zachodniej. W Polsce, gdy idzie o naukę prawa administracyjnego, znalazła się ona w latach osiemdziesiątych pod coraz większym wpływem orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, które przywracało walor klasycznym konstrukcjom. Linię orzecznictwa NSA wspierał Trybunał Konstytucyjny. W ten sposób przygotowano w doktrynie podstawy do realizacji zasady demokratycznego państwa prawnego, proklamowanej w Konstytucji już nie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, a Rzeczypospolitej Polskiej w grudniu 1989 r.

Podobne prace

Do góry