Ocena brak

PRZEMYŚL a literatura polska

Autor /ann_mar Dodano /19.03.2012

PRZEMYŚL, miasto woj. na Pogórzu Karpackim, nad Sanem. Wg Długosza P. powstał w VII w.; pierwsza wzmianka hist. z 2 poł. X w. w kronice Nestora. Gród na pograniczu pol.-rus., od XIII w. siedziba biskupstwa prawosławnego, od XIV w. - kat.; 1340 opanowany przez Kazimierza W., 1389 otrzymał prawa miejskie. Położony na skrzyżowaniu szlaków handlowych prowadzących przez tzw. Bramę Przemyską, wszedł w XV-XVII w. w okres rozkwitu, odegrał dużą rolę w życiu nauk., kult. i rel. Polski. Być może w przemyskim klasztorze dominikańskim powstało ok. 1500 tzw. Rozmyślanie przemyskie (—> apokryfy). Na rozbudzenie życia umysłowego P. miała wpływ Akad. Krak.; do jej odnowicieli i reorga-nizatorów z kolei należeli ludzie związani z ziemią przemyską. Istniały powiązania uczelni z kapitułą katedralną w P.; w końcu XV w. bp M. Krajewski, 1559 Zygmunt August ustanowili kanonie dla profesorów Akad. Krak. jako uposażenie katedr, z obowiązkiem stałej rezydencji w P., dzięki czemu miasto bywało siedzibą zasłużonych dla rozwoju kultury osobistości, jak: P. Tomicki, A. Krzycki, S. Tarło, F. Padniewski, W. Herburt, W. Goślicki, P. Piasecki. W 1432 powstała szkoła katedralna, którą w l. czterdziestych XVI w. kierowali Mateusz i Walenty z Kęt, humaniści, pionierzy nauczania języka pol., autorzy podręcznika rozmów łac., zabytku dydakt., cennego do dziś ze względu na zapis wielu pol. przysłów; w latach nast gimnazjarchami (rektorami szkoły) byli m.in. pisarze: 1553-56 Grzegorz z Sambora, od 1565 Walenty z Widawy, Stanisław Twardy z Marzenina, w pocz. XVII w. B. Grzybowska. W 2 poł. XVI w. uczył się tu W. Wigilancjusz, poeta łaciński. Dwory wybitnych możnowładców świeckich (np. P. Kality i szlachty przemyskiej były ważnymi ośrodkami życia kult. dzięki którym docierały do Polski idee renesansu. Z ziemi przemyskiej pochodzili: B. Wapowski, B. Herbest, J. Sz. Herburt. W P. urodził się S. Orzechowski (w sąsiedztwie katedry znajduje się renesansowy dom, zw. dworkiem Orzechowskiego). W XVI-XVII w. P., a także pobliskie Dubiecko były silnymi ośrodkami reformacji; w Dubiecku pod protektoratem S.M. Stadnickiego G. Orszak założył i prowadził 1560-63 cenioną szkołę kalw., w duchu poglądów rel. F. Stankara. Z P. wywodzili się też działacze kontrreformacyjni, m. in. dominikanie Bartłomiej z P. i Antonin z P., tłumacz Ludwika z Granady spowiednik i przyjaciel M. Sępa Szarzyńskiego (od 1580 właściciela podprzemyskiej wsi Wolicy, pochowanego prawdop. w P.j. Z ziemi przemyskiej wywodzili się lub docierali do niej w swych wędrówkach twórcy plebejscy, stąd liczne wzmianki o P. w literaturze —> sowizdrzalskiej, m. in. w Delicjach szkolnych Jana z Kijan, Peregrynacji dziadowskiej, niejednokrotnie w formie humoryst., jak w Kalendarzu wiecznym J. Żabczyca (opis jarmarku przemyskiego), w Wódce, albo Gorzałce Jurka Potańskiego czy w wierszu Smatruz przemyski Jana z Kijan, ośmieszającym ambicje przekupek; swoją przygodę w P. opisał bezim. autor Albertusa z wojny.

Trwający od poł. XVII do poł. XVIII w. regres gosp. wpłynął hamująco na rozwój kultury. W 1610-1773 znaczny wpływ na życie kult. mieli jezuici; założyli kolegium i prowadzili teatr szkolny (1673-1758). Rozwinęli także działalność wydawniczą. Kanonikiem, a nast. proboszczem katedry w P. został 1757 I. Krasicki (urodził się w Dubiecku). Bp W.H. Sierakowski, mecenas sztuk pięknych, ufundował 1759 pierwszą w P. bibliotekę publ., obejmującą zbiory własne, katedralne, kapituły oraz bibliotek parafialnych Stryja i Drohobycza (po 1773 wzbogaciła ona zbiory biblioteki uniw. we Lwowie); był też założycielem pierwszej w P. drukarni, kierowanej 1754-56 przez A. Kleina, wójta i burmistrza przemyskiego (drukował dramaty konwiktowe, np. W. Męcińskiego Drama o powołaniu ś. Stanisława Kostki do zakonu S.J. 1755), nast. przejętej przez jezuitów, a po kasacie zakonu - przez rząd austriacki. Kolejnym właścicielem tej oficyny (istniejącej do 1837) był A. Matyaszowski, społecznik, 1786/87 prezydent miasta, autor wierszy i epigramatów; wydrukował wiersze i satyry Krasickiego i A. Naruszewicza, E.A. Kuropatnickiego Geografię, albo Dokładne opisanie Królestw Galicji i Lodomerii, w języku pol., niem. i łac. (1786), pełne wydanie dzieł Epikteta w języku pol. (1787), Kalendarz Polski i Rusi (1784-92).

Ziemia przemyska inspirowała poetow. Swoje związki z nią podkreślił w twórczości Krasicki, zwł. w wierszach z prozą zawierających akcenty liryczne (Podróż z Warszawy do Biłgoraja, Do Księcia Stanisława Poniatowskiego, Powrót do Warszawy), w tych stronach rozgrywają się fragmenty akcji Mikołaja Doświadczyńskiego przypadków, Pana Podstolego, język komedii wskazuje na powiązania z pograniczem etnicznym polsko-ruskim. Piękno okolic Dubiecka opisał F. Karpiński w poet. relacji z odbytej tu wycieczki (Podróż z Dobiecka na Skałę). Zaprzyjaźniony z rodziną Krasickich W. Pol odtworzył w gawędzie Senatorska zgoda historię ich rodu (także obraz topografii tej wsi). Do ciekawych dokumentów lit. należą wspomnienia i wiersze F. W. Dmochowskiego (Pisma... byłego wachmistrza w wojskach pięciu różnych mocarstw, dziś majstra krawieckiego w Przemyślu, 1843, wydane przez A. E. Koźmiana).

W XIX w. ożywienie kult. związane było z dążeniem do odzyskania polit. niepodległości; wśród młodzieży, przyjmującej hasła demokr., rozwijał się po 1831 patriot. ruch spiskowy (działały: Tow. Uczącej się Młodzieży, Młoda Sarmacja, Synowie Ojczyzny, Wolni Haliczanie); K.J. Turowski założył stowarzyszenie lit.-nauk. p.n. Senat (albo Przemyskie Tow. Naukowe). Lata te upamiętnił J. Zachariasiewicz w powieści Boże dziecię, zawierającej echa jego własnych szkolnych przeżyć w P.; z tymże miastem związał akcję powieści Marcjan Kordysz.

Powstały pierwsze księgarnie: K.F. Wencla (1825-38) oraz J. Jelenia (zał. 1846, od 1849 p.n. Bracia Jeleniowie, 1892-94 p.n. Jeleń i Lang, 1894-98 Jeleń i Juszyński, nast. własność A. Juszyńskiego), której nakładem ukazały się: A. Mickiewicza Oda do młodości (1848), wraz z jej przekł. niem. K. Malischa, J.U. Niemcewicza Śpiewy historyczne (1851), S.L. Hausera Monografia miasta P. (1883), a w Drukarni Lud. we Lwowie 1893 - poezje K. Ujejskiego: wyd. 2 Drobnych poematów i urywków, wyd. 3 Melodii biblijnych, wyd. 2 Tłumaczeń Szopena z przedrukiem Tłumaczeń Beethovena. W ruchu wydawn. ważną rolę odegrała drukarnia kapituły greckokat., mfundowana przez bpa J. Snigurskiego (czynna 1840-1939); rezultatem współpracy M. Dzikowskiego, dzierżawcy oficyny z K.J. Turowskim było wydanie 161. serii —> Biblioteka Polska.

Przełomowe znaczenie w życiu miasta miała nadana Galicji w 1867 ustawa zasadnicza, tzw. konstytucja, wprowadzająca do szkół i urzędów język pol., umożliwiająca zrzeszanie się. Powstające w P. towarzystwa podejmowały działalność kult.--oświat., aktywizując też ruch artyst., zwłaszcza muz. i teatr., który przyczynił się do podtrzymywania polskości. Do szczególnie zasłużonych należało Przemyskie Tow. Dram., założone 1869 (statut 1879) przez Hausera (od 1910 p.n. Polskie Tow. Dram. im. A. Fredry „Fredreum"), w którego repertuarze dominowały pol. sztuki patriot.: Kordian Słowackiego (wyst. 1886), żywe obrazy wg A. Grottgera (wyst. 1888), Dziady Mickiewicza (wyst. 1890), adaptacje scen. powieści hist. Sienkiewicza, Kraszewskiego. Z amatorskimi zespołami teatr, współpracowali nauczyciele szkół średnich, m.in. S. Jerschina, autor podręcznika Teoria literatury. Na działalność zespołów przemyskich wywarły wpływ występy sław pol. teatru (np. H. Modrzejewskiej w 1861) oraz przyjezdnych zespołów dram. i operowych: lwow. (1870 przedstawienie Halki Moniuszki), krak., pozn., warszawskich. Duże zasługi miało też Tow. Muz. „Harmonia" (zał. 1873). Nauczycieli szkół lud. i średnich skupiały: oddziały Poł. Tow. Pedag. (zał. 1868), Tow. Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych (zał. 1884), przemyskie Ognisko Krajowego Zw. Nauczycielstwa Ludowego (zał. 1912). Cele patriot. wysuwały stowarzyszenia młodzieżowe: Tow. Pomocy Nauk. im. J.I. Kraszewskiego (zał. 1883), Stow. Czytelnia Ludowa (zał. 1894 przez młodzież rzemieślniczą), Akad. Tow. Kształcącej się Młodzieży (zał. 1898), Tow. Młodzieży Pol. „Znicz" (zał. 1904), Tow. Kształcącej się Młodzieży Pol. „Spójnia" (zał. 1913), Tow. Pol. Młodzieży Akad. „Świt" (zał. 1914). Powstały liczne koła TSL: Koło Pań (1892), Koło im. H. Sienkiewicza (1906), im. M. Borelowskiego (1910 przekształcone z Czytelni Robotn., zał. 1906), im. T. Kościuszki (1910), oraz Czytelnia TSL im. A. Mickiewicza, a także Zw. Okręgowy TSL dla pow. przemyskiego i dobromilskiego (1912). W tradycji kult. i patriot. zapisały się: Tow. Gimnastyczne „Sokół" (zał. 1885), Tow. Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania 1863 roku (zał. 1888), Tow. Upiększania Miasta P. (zał. 1890), Uniw. Lud. im. A. Mickiewicza (zał. 1899). Aktywizowało się także środowisko nauk.; pierwsze kółko nauk. powstało 1891 z inicjatywy Władysława Łozińskiego, wiceprezesa lwow. Tow. Historycznego. Do utworzenia TPN w P. (1909) przyczynili się: A. Garlicki, S. Goliński, P. Hrabyk, A. Kleczeński, K. i T. Osińscy, F. Przyjemski, L. Tarnawski. Zbiory muzealne i bibl. przekazane towarzystwu 'przez Osińskich oraz J. i A. Trojanowskich były podstawą Muzeum Ziemi Przemyskiej (1909). Pamiątki i dokumenty historii P. gromadziły Muzeum Diecezjalne (zał. 1902) i Muzeum Regionalne (zał. 1912).

Tradycje pol. drukarstwa w P. rozwijali: J. Skwirzyński, założyciel oficyny (1875) oraz jej nast. właściciele J. Car (1878-83) i S.F. Piątkiewicz (u którego lwow. wydawca A. Kaczurba drukował 1882-84 serię Biblioteka Uniwersalna Arcydzieł Polskich i Obcych); J. Łazor, właściciel najlepszej drukarni w P. 1906-18 (1914-18 wspólnie z E. Zagajewskim) oraz J. Styfi (uruchomił zakład druk. 1893) byli społecznikami czynnymi w wielu towarzystwach. W oficynie E. Unsinga wychodziła seria Biblioteka Ludowa ku Nauce i Rozrywce, pod red. J. Prusa (pseud. L.S. Unsinga). Organizowane były uroczystości o charakterze nar., odsłonięto kilka pomników, m.in. A. Mickiewicza (1898). W akcji odczytowej, prowadzonej m.in. przez TPN, uczestniczyli: S. Przybyszewski, I. Maciejowski, W. Bełza, J.G. Pawlikowski, C. Jellenta, I. Franko, A. Grzymała-Siedlecki, Z. Daszyńska-Golińska, W. Feldman, F, Kon, K. Twardowski.

W 20-leciu międzywojennym kontynuowała działalność większość towarzystw. Badania nad przeszłością regionu umożliwiały w znacznej mierze zbiory archiwalne TPN, a także Archiwum Akt Dawnych Miasta P., Książnicy Nauk. Tow. Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych (powst. 1919; jej nakładem ukazały się dzieła klasyków łac.), Biblioteki Tow. Wiedzy Wojskowej (zał. 1924; posiadającej m.in. czasopisma, listy A. Mickiewicza, W. Pola, H. Sienkiewicza, T. Czackiego). Z inicjatywy m.in. J. Smółki i F. Persowskiego powstał oddział PTH (1928). Prasa przemyska miała charakter polit.-społ., jedynym czasopismem lit. był mies., później dwutyg. „Wzloty" (1934-39; red. A. Bańkowska, od nru 3 - K. Osiński, także wydawca pisma); w pierwszym okresie pełniło ono jedynie funkcję informacyjną, po 1936 podjęło współpracę z publicystami lwow. (S. Jerschiną, H. Robliczkową), z przemyskimi pisarzami (J.R. Robliczkiem, W. Fischerową), szerzyło kult dla wielkich osiągnięć literatury i sztuki nar. (szkice o Chopinie, Słowackim, Krasińskim, Żeromskim; nr 18-19 1937 pośw. Orzeszkowej), przechodząc w ostatnim roku gł. do miejscowych problemów społecznych. Od 1920 rozwijała działalność księgarsko-wydawnicza firma T. Bystrzyckiego. Do powstałych w 20-leciu zespołów artyst. należały m.in.: Zespół Dram. Stow. Rzemieślniczego „Gwiazda" (1919-36), Tow. Młodzieży Rzemieślniczej im. T. Kościuszki (1919-25), Tow. Miłośników Sceny (1922), Zespół Akad. Młodzieży Demokr. (1930), a także Tow. Dram. im. Łesi Ukrainki (1927-39).

W P. urodziła się i mieszkała J. Gamska-Łempicka, autorka wspomnień Moje miasto, mieszkali S. Grabiński, J. Kapuściński, ukr. poeci - J. Hałan, U. Krawczenko, żyd. poetka R. Kora. Pochodzą stąd współcz. pisarze P. Bystrzycki, T. Nuckowski.

Po II wojnie świat, życie kult. rozwijało się od podstaw, prędko jednak P., miasto pow., od 1975 woj., stał się ważnym ośrodkiem gosp. i kult. regionu. W 1944 wznowiły działalność: Fredreum, jako pierwsza w Polsce placówka kult. po wyzwoleniu, a także muzea (Muzeum Ziemi Przemyskiej, obecnie p. n. Muzeum Okręgowe), powstały domy kultury. Rozwinął się ruch społ.-kult., 1957 reaktywowało działalność TPN (wydaje Rocznik Przemyski, t. 1-8, 1909-36 i od 1958, oraz serię Biblioteka Przemyska), istnieją oddziały: Tow. Lit. im. A. Mickiewicza, Tow. im. M. Konopnickiej, Pol. Tow. Ludoznawczego, a także Stacja Nauk. PTH. Przy Miejskiej Bibl. Publ. im. I. Krasickiego (obecnie Wojewódzka) działa Klub Inicjatyw Kult. z sekcją literatury. Ukazuje się tygodnik społ.-kult. „Życie Przemyskie" (od 1967), gdzie drukują utwory miejscowi pisarze (m. in. A.J. Bień, F. Ceglak, T. Piekło). Z okazji obchodów Tysiąclecia Państwa Pol. i miasta 21-22 X 1966 odbyła się sesja: Kultura P. i ziemi przemyskiej na przestrzeni tysiąclecia.

Zdziejow kultury i literatury z.ieini przemyskiej, rod. S. Kostrzewska-Kratochwilowa, t. 1-3, P. 1969-78; H. BARYCZ Ziemia przemyska i P. w rozwoju polskiej kultury renesansowej, w: Z epoki renesansu, reformacji i baroku, W. 1971; Tysiąc lat P. Zarys historyczny (zbiór.), cz. 2, Kr. 1974.

Podobne prace

Do góry