Ocena brak

Przemiany krajobrazów naturalnych środkowej Europy

Autor /Zefir Dodano /10.02.2012

 

W ciągu tysiącleci po okresie zlodowaceń następowało stopniowe wkraczanie lasu na obszar tundry pokrywającej rozległe części Europy. Obecnie lodowce utrzymują się jedynie w Alpach i w Skandynawii.

W warunkach odpowiednio wysokich opadów rocznych las tworzy dominujące zbiorowisko roślinne naszej strefy klimatycznej. Przy zbyt małych opadach rozprzestrzenia się step, zbiorowisko roślinne zbudowane głównie z traw. Pod zwartym lasem tworzą się stosunkowo głębokie gleby, taki las ogranicza jednak wzrost podrostu i runa na skutek niedostatku światła.

W czystym borze iglastym, pokrywającym Eurazję i Amerykę Północną jako strefa tajgi, panują przez cały rok niekorzystne warunki świetlne; gleba jest silnie zakwaszona, tak że rośnie tu tylko niewiele gatunków roślin w runie. Warunki jeszcze bardziej niekorzystne dla roślin runa panują w monokulturach świerkowych naszych lasów gospodarczych, ponieważ ich drzewostan jest nie tylko jedno-gatunkowy ale i jednowiekowy.

Brak w nich zupełnie zielonego runa. Natomiast las liściasty i mieszany stwarza korzystne warunki dla rozwoju roślin zakwitających wiosną, które chronione przed wiatrem przez drzewa mogą rozwijać się bezpośrednio po stopnieniu śniegu i zakwitnąć jeszcze przed wypuszczeniem liści na drzewach. W ten sposób rozwija się wiele naszych gatunków roślin wiosennych w lesie i na skraju lasu (lepiężniki, fiołki, przylaszczka, zawilec gajowy).

W miejsach, gdzie jest luka w drzewostanie, zwiększa się bogactwo gatunkowe i liczba osobników roślin dziko rosnących. Z naturalnych przyczyn brak jest lasu wy-oan soko w górach, na regularnie zatapianych obszarach nadrzecznych oraz na torfowiskach. Największe wyrwy w europejskim pierwotnym krajobrazie leśnym spowodował człowiek osiedlając się, uprawiając ziemię i hodując bydło.

Protegował on przez wytworzenie silnie rozczłonkowanego krajobrazu kulturalnego wiele dziko rosnących roślin i dzikich zwierząt, tak że początkowo flora wzbogaciła się w gatunki. W otaczającej kulę ziemską strefie stepów tylko wschodnia Europa ma swój udział, przy tym stosunkowo niewielki.

Dzikie rośliny środkowej Europy o pochodzeniu stepowym przywędrowały w większości przypadków z południowo-wschodniej Europy, gdy na skutek uprawy roli zostały stworzone przez człowieka w obrębie pierwotnych krajobrazów leśnych warunki podobne do stepowych. Wiele naszych chwastów pól uprawnych należy do tej grupy. Dziś znowu znikają one z naszych krajobrazów.

Także łąki kośne i pastwiska, za wyjątkiem wysokogórskich muraw powyżej górnej granicy lasu, są ekosystemami o antropogenicznym pochodzeniu, których bogate w gatunki zbiorowiska roślinne są zbliżone do naturalnych. Intensywne nawożenie, umożliwające koszenie trawy trzy lub więcej razy w ciągu roku, doprowadziło do zubożenia gatunków roślin, co spowodowało spustoszenie wśród zbiorowisk zwierząt łąkowych, zwłaszcza motyli,

Ofiarą powiększania wzajemnie ze sobą gospodarczo powiązanych powierzchni użytkowych poprzez eliminowanie miedz padały i stale padają samotne drzewa oraz kępy drzew i zarośli śródpolnych wraz z tworzonymi przez nie biotopami, które w pobliżu krzewów i drzew nie były koszone. Funkcjonowały one dzięki temu jako ostoje licznych gatunków roślin.

Wrzosowiska, suche murawy i ubogie łąki powstały w naszych szerokościach geograficznych jako następstwo działalności człowieka. Krzewinki z rodziny wrzoso-watych, pokrywające darnią dawne gleby leśne są wskaźnikami dużej wilgotności powietrza, ubogie murawy poniżej górnej granicy lasu wskazują na wykarczowanie tam lasu. Przy ekstensywnym zagospodarowaniu ubogich gleb wkraczanie drzew i krzewów powstrzymywane jest przez wypas lub koszenie raz do roku późnym latem lub jesienią.

Regularne nawożenie, także w postaci obornika lub gnojowicy, powoduje ustępowanie charakterystycznych roślin suchych muraw i ubogich łąk,takich jak miłek wiosenny czy sasanka. Także zabagnione i przez to kwaśne łąki dostarczające ściółki w pobliżu cieków wodnych, torfowisk niskich i wysokich najlepiej utrzymują swą bogatą florę dzięki corocznemu koszeniu na jesieni. Nasiona zdążą dojrzeć, wywóz siana chroni pokrywę roślinną przed zadarnieniem i zarośnięciem przez gatunki drzewiaste.

Podczas gdy torfowisko niskie jako strefa lądowienia stojących wód jest żyzne i może wykarmić wiele roślin wodnych i bagiennych, to torfowisko wysokie związane ze skrajnie ubogim podłożem zasilane jes wodą z opadów atmosferycznych.

Rosną ce pokłady torfowców wypiętrzają pc krywę roślinną ponad zwierciadło wó> gruntowych i wytwarzają lokalnie nieo suchszy biotop na bagiennym pokładź! torfowym. Pozyskiwanie torfu do masowe go użycia w prywatnych ogrodach i plar tacjach przemysłowych oraz jeszcze ciąę le nie zahamowane osuszanie mokryc łąk w celu uzyskania powierzchni użytkc wej prowadzą do zastraszającego kurcze nia się wilgotnych obszarów Europy. Ot niżona retencja wody prowadzi w krajot razie do niepożądanie szybkiego odpływ wody deszczowej.

Rośliny wilgotnych sie dlisk wymarły na niektórych miejscac w zupełności. Niektóre z nich, jak szachc wnica kostkowała i mieczyk błotny utrzy mują się jeszcze na nielicznych stanowis kach ale ich populacje maleją. W przeciwieństwie do nich „nowoczesne zbiorowiska ruderalne miały szanse ciąę łego rozprzestrzeniania się w naszym sti leciu.

Należą do nich najróżniejsze układ roślinne, zasiedlające mniejsze lub więł sze miejsca, które człowiek pozostaw - na dłużej lub jedynie przejściowo - ni zabudowane i nie zasadzone. Należą d nich polne drogi, skraje dróg i ulic, torow ska, wysypiska, tereny przemysłów* żywopłoty, odkrywki na placach budowy gruzowiska, szczyty murów.

Zbiorowisk ruderalne, w odróżnieniu od zbiorowis segetalnych, występujących na terenac uprawianych (pola, ogrody, sady), związć ne są z bardzo słabymi glebami o niew) kształconym profilu, które opanowywan są przez rośliny pionierskie lub z wysypis kami i zabudowaniami, czyli miejscan odznaczających się nadmiarem azoti często jedynie niewielkimi ilościami gleb;zróżnicowaną żyznością i nieustabilizowaną gospodarką wodną.

Okres trwania takiej roślinności może być bardzo krótki (jak w przypadku roślinności sege-talnej); jedynie łatwo się przystosowujące, wielostronne, szybko zakwitające i owocujące rośliny mają tu szanse rozwoju.

Takie zbiorowiska roślinne są niejednorodne, podobnie jak warunki, w których muszą rosnąć. Obok wielu niepozornie kwitnących roślin, takich jak babka, tasznik i pokrzywa znajdujemy w nich okazałe i piękne rośliny o dużych kwiatach: osty, łopiany, wiesiołek, dziewanna, wierzbówka, żmijowiec. Nawet jeśli rośliny ruderalne nie są doceniane jako kwiaty, to właśnie im zawdzięczamy, że rany zadane przyrodzie przez działalność ludzką zarastają, a nawet pokrywają się kwiatami bez naszej pomocy.

Naturaly zasięg roślin dziko rosnących pokazuje nam, że istnieją wysoko wyspecjalizowane gatunki, które mogą rosnąć tylko w jednym biotopie, jak np. szarotka w wysokogórskich murawach, soliród w słonej wodzie obszarów nadmorskich, obuwik w cienistych lasach lub kruszczyk błotny w żyznych torfowiskach niskich. Do takich wrażliwych na zmiany siedliska roślin dziko rosnących należy większość zagrożonych gatunków.

Nie mogą one „zrobić uniku", gdy ich unikalne siedlisko jest zawężane, zmieniane lub niszczone. Po okresie zlodowaceń powiększało się bogactwo gatunkowe roślin na skutek krajobrazotwórczej działalności człowieka, dziś jednak ubożeje ono pod wpływem uwarunkowanego cywilizacyjnie spustoszenia krajobrazu. Przeżywamy zmiany naturalnych siedlisk na korzyść warunków sztucznie stworzonych. W miejscach pokrytych asfaltem i betonem zamiera każde życie roślin.

Dziko rosnące gatunki roślin nie stanowią czynnika gospodarczego. Gdy wymierało coraz więcej gatunków i rosło zagrożenie wielu innych, zrodziła się inicjatywa wydania chroniących je praw. Ale dopiero w ostatnich czasach stworzono ich podstawy: inwentaryzację gatunków.

Od czasu ukazania się Red Data Books wydanej przez International Union for Conservation of Naturę (IUCN), Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Zasobów Naturalnych, wykazy wymarłych i zagrożonych gatunków zwierząt i roślin nazywane są „czerwonymi księgami". Polska czerwona księga roślin wydana w 1993 r. obejmuje 206 gatunków roślin kwiatowych i paprotników. Stanowi to blisko 10% naszej flory. Podzielone na kategorie dają się ująć w następujących liczbach:

34 gatunki wymarłe

36 gatunków wymierających

71 gatunków narażonych na wymarcie

56 gatunków rzadkich

3 gatunki o nieokreślonym zagrożeniu.

Przyroda potrzebuje dziś naszej troski.

Podobne prace

Do góry