Ocena brak

PROZA RYTMICZNA

Autor /ann_mar Dodano /19.03.2012

PROZA RYTMICZNA, rodzaj —» prozy literackiej o celowo wyrazistej organizacji brzmieniowej, polegającej na znacznym nasileniu powtarzalności jednakowych lub podobnych układów językowych: zespołów głoskowych (—» instrumentacja głoskowa, —» rym), konfiguracji akcentowych, odcinków sylabicznych, jednostek leksykalnych, składniowych i intonacyjnych. Powtarzalność ta staje się źródłem, fragmentarycznej zazwyczaj i zmiennej, rytmizacji wypowiedzi (—» rytm) i upodabnia ją częściowo do —» wiersza. P.r. jest zjawiskiem pośrednim między prozą a wierszem; od prozy różni ją wyrazistsza organizacja brzmieniowa, która wpływa na dobór słownictwa i postać układów zdaniowych (—» powtórzenia, —» inwersje, —» paralelizmy), w znaczący sposób odciskając się na stylu i semantyce całej wypowiedzi; od wiersza różni ją brak stabilizacji rytmicznej oraz pozaskładniowych sposobów intonacyjnego członowania mowy (brak —» intonacji wierszowej). Na tradycję nowożytnej p.r. złożyły się wzory antycznej prozy oratorskiej oraz prozy biblijnej. W prozie oratorskiej rytmiza-cja wynikała ze starań o zachowanie harmonijnych proporcji między składnikami —» okresu retorycznego oraz z tendencji do ujednolicenia akcentowej i głoskowej budowy zakończeń członów okresu. Rytmizacja prozy bibl. opierała się głównie na paralelizmach budowy składniowej i leksykalnej zdań niezbyt długich, zestawianych na ogół współrzędnie i tworzących większe układy w postaci oddzielnych —» wersetów. Antyczna proza oratorska stanowiła aż do XVIII w. wzór wszelkiej prozy lit., a wpływ jej trwale uformował pewne cechy oratorstwa kośc., sądowego i politycznego. Proza bibl., upowszechniana w różnorodnych wersjach przekładowych, stała się źródłem wielofunkcyjnych —» stylizacji, zwł. w utworach o zabarwieniu profetycznym, przypowieściowym i nauczycielskim (np. Psalmodia polska W. Kochowskiego, Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego Mickiewicza, Anhelli J. Słowackiego). Dostarczyła też trwałego wzorca archaizacji stylowej (—» archaizm). W literaturze XIX i XX w. rytmizacja prozy towarzyszy jej awansowi do gatunków lirycznych oraz liryzacji gatunków nielirycznych, zwł. —» powieści. W powieści pol. wystąpiła w okresie romantyzmu (Z. Krasiński, D. Magnuszewski, M. Czajkowski), a największy rozkwit osiągnęła u pisarzy modernist. (S. Żeromski, W. Berent, T. Miciński, K. Tetmajer i in.); np.:

Nikczemną jest miękkość serca, którą kolce wonnych róż przeszywają! Nikczemną jest siła wzruszenia, którą piękno dalekie pochłania! Nikczemne są wewnętrzne łzy, co się w wiersze czarowne wysączają tajemnie.

(S. Żeromski Nokturn)

Współcześnie p.r. występuje w największym nasileniu w utworach stylizacyjnych i parodystycznych, takich jak np. Trans-Atlantyk W. Gombrowicza, Dziecko przez ptaka przyniesione i Grenadier król A. Kijowskiego, utwory S. Mrożka.

K. WÓYCICKI Forma dźwiękowa prozy polskiej i wiersza polskiego, W. 1912; W. BOROWY Rytmika prozy Żeromskiego, w: Prace ofiarowane Kazimierzowi Wóycickiemu (zbiór.), Wil. 1937; K. WÓYCICKI Rytm w liczbach, Wil. 1938; A. WIERZBICKA Z zagadnień renesansowej sztuki prozy. Budowa zakończeń zdań, w: Poetyka i matematyka (zbiór.), W. 1965; M. DŁUSKA Studia i rozprawy, t. 2, Kr. 1970 (tu m. in. Modernistyczny barok Żeromskiego. Studium prozy poetyckiej pisarza, Między prozą a wierszem, Od strony Smędy i od innych stron. Drugi szkic o pograniczu prozy i wiersza); S. BALBUS O pewnym typie p.r. w romantyzmie, w: Metryka słowiańska (zbiór.), Wr. 1971 (Poetyka. Zarys encyklopedyczny).

Podobne prace

Do góry