Ocena brak

PREDYKABILIA

Autor /truchtacz Dodano /12.11.2012

 

PREDYKABILIA (nłc. = orzecznik!) gr. kategoroumena; ang. predicables; fr. predicables; nm. Predikabilien

 

1. W logice tradycyjnej: pięć pojęć, za pomocą których od czasów Porfiriusza ustalano odmienność różnych sposobów przysługiwania orzecznika podmiotowi {modi praedicandi), konieczną zwłaszcza do utworzenia poprawnej definicji. Są to: 1) rodzaj (genos, genus), 2) gatunek {eidos, species), 3) różnica gatunkowa {eidopoios diaphord, differentia specifica), 4) właściwość {idion, proprietas), 5) przypadłość {symbebekós, accidens). Na przykład: Piotr jest czło­wiekiem (gatunek), tzn. jest istotą żyjącą (rodzaj), rozumną (różnica gatunkowa), zdolną do mówienia (właściwość) i rze­czywiście w danej chwili mówi (przypad­łość). Powyższy zestaw sposobów orzeka­nia pochodzi od Porfiriusza (Isagoga), któ­ry opierając się na Arystotelesie zmienił jednak zarówno ich liczbę, jak i kolejność, ustaloną w Topikach (I, 4,101 b 17-25) jak następuje: 1') właściwość {idion), 2') defini­cja {hóros), 3') rodzaj {genos), 4') przypad­łość lub cecha przypadkowa {symbebekós). W zestawieniu tym Arystoteles pomija, uwzględnioną później przez Porfiriusza, „różnicę gatunkową", uważając, że mieści
się ona już w „rodzaju", choć w późniejszej tradycji łączono ją z „definicją".

Wymienione przez Porfiriusza pojęcia nazywano tradycyjnie „pięcioma słowa­mi" {pente phonón, quinąue voces), tj. wyra­zami, które wyodrębnił on z dzieł Arysto­telesa, głównie z Topik, i podał ich defini­cje, przeprowadzając zarazem analizę ist­niejących między nimi podobieństw i róż-ruc. Szczególnie dwa spośród „pięciu słów" — „rodzaj" i „gatunek", zapoczątkowały w średniowieczu spór o uniwersalia, do­tyczący kwestii: czy w rzeczywistości ist­nieją wyłącznie byty jednostkowe, czyli indywidua, czy też oprócz nich także byty ogólne jako odpowiedniki pojęć uniwer­salnych i nazw ogólnych, które dają się orzekać o wszystkich jednostkach danej klasy („rodzaju", „gatunku").

2. U I. Kanta: w przeciwieństwie do —> predykamentów — pochodne i podrzędne pojęcia czystego intelektu {Predikabilien des reinen Verstandes) {Krytyka czystego rozumu, A 82, B 108). Są to: w kategorii przyczynowości — 1) siła {Kraft), 2) działanie {Hand-lung), 3) doznawanie (Leiden); w kategorii wspólnoty — 4) obecność {Gegenwart lub — zależnie od odczytania rękopisu Kanta — Gegenwirkung = 'przeciwdziałanie'), 5) opór {Widerstand); w kategorii modalności — 6) powstawanie {Entstehen), 7) przemijanie (Vergehen), 8) zmiana {Veranderung).

3. U A. Schopenhauera {Die Welt, suppl., I, 6 — w nawiązaniu do 1. Kanta): praedicabilia a priori — zestaw wszystkich zdań ogólnych, które mogą być przyjęte a priori w odniesieniu do przestrzeni {Raum), cza­su {Zeit) i materii {Materie).

PRAEDICABILIA <łc. = orzeczniki) log., t. pozn. -^ Predykabilia.

Podobne prace

Do góry