Ocena brak

PRAWDA

Autor /truchtacz Dodano /12.11.2012

 

PRAWDA gr. etetymia; łc. veritas, verum (Ila); ang. truth, true ; fr. nerite, le vrai (Ila); nm. Wahrheit, das Wahre (Ila)

I. t. pozn. Prawda poznawcza (tzw. prawda logiczna — logical truth). Rozważając pojęcie prawdy z epistemologicznego punktu widzenia, zwykło się rozróżniać dwa zagadnienia: definicji pra­wdy (the naturę oftruth) i kryteriów prawdy {the tests for truth). Próby rozwiązywania tych zagadnień reprezentowane są głów­nie przez trzy trądyc)qne teorie prawdy — jedną klasyczną i dwie tzw. nieklasyczne.

1. Koncepcja klasyczna (arystotelesowska), zwana teorią zgodności (sądu z rzeczywistością). W ujęciu Arysto­telesa przedstawia się ona następująco: prawda jest powiedzeniem o tym, co jest, że jest, a o tym, co nie jest, że nie jest; w sformułowaniu zaś Tomasza z Akwinu (korzystającego z formuły Izaaka ben Sa­lomona Israeli, zawartej w Liber de definitionibus, dziele będącym kompilacją te­kstów Arystotelesa i neoplatońskich): „veritas est adaequatio intellectus et rei, secundum quod intellectus dicit esse, quod est, et non esse, quod non est". Definicja Izaaka korzeniami swymi sięga tekstów Metafizyki Arystotelesa, zwłaszcza księgi r, gdzie Stagiryta omawia zagadnienie za­sady niesprzeczności: „Stwierdzać, że byt nie jest albo że niebyt jest — to fałsz; że zaś byt jest, a niebyt nie jest — to prawda. I tak mówiący o tym, że coś jest albo że nie jest, będzie się wypowiadał prawdziwie ałbo fałszywie" {Metaf. TH, 7, 1011 b 26-28). For­muła Arystotelesa i idącego za nią Toma­sza jest jedynie teoretycznym uogólnie­niem sytuacji, jakie wyraża istniejąca w ję­zyku starogreckim syntaktyczna forma prawdziwościowa, która wskazuje na ści­sły związek pojęcia prawdy z systemem znaczeń i funkcji czasownika 'być'. Tam, gdzie forma ta występuje w pełnym rozwinięciu, użycie czasownika einai {estin) cha­rakteryzuje się wyraźnym porównaniem

  • za pomocą przysłówków houtos ... hos

  • zdania zawierającego czasownik estin ze zdaniem intensjonalnym, które zawiera czasownik wyrażający mówienie lub my­ślenie. Formuły te wskazują, że istnieje ja­kaś relacja tego, co się myśli lub mówi, do tego, co zachodzi w świecie przedmioto­wym, i że możliwe jest porównanie jedne­go z drugim, prawda zaś polegałaby na pewnego rodzaju styczności jednego ter­minu porównania z drugim. -^ Adekwacja, —> adekwatność (1).

Współcześnie koncepcja klasyczna, zwa­na też teorią korespondencyjną prawdy {the correspondence theory oftruth), uzyskała w języku polskim m. in. następujące sfor­mułowania: „Myśl M jest prawdziwa wtedy i tylko wtedy, gdy myśl M stwier­dza, że jest tak a tak, i tak a tak jest właś­nie" (K. Ajdukiewicz); „Sąd S jest prawdziwy, jeżeli stan rzeczy wyznaczony przez jego treść zachodzi niezależnie od istnie­nia sądu S w obrębie tej dziedziny bytu, w której dany sąd go umieszcza" (R. In­garden).

Jako sprecyzowanie klasycznej konce­pcji prawdy na gruncie semantyki, ograni­czone jednak do języków sztucznych, a co najwyżej do wydzielonych fragmentów ję­zyka potocznego (o ile przygotuje się dla nich stosowny metajęzyk), przedstawiana bywa definicja prawdy pochodząca od A. Tarskiego. Konstruując taką definicję Tarski wskazał jednocześnie na ograniczenia, jakim musi ona podlegać, aby mogła zabezpieczać przed paradoksami w rodzaju antynomii kłamcy (^ antyno­mie /la/ semantyczne). Otóż temu, by ja­kieś wyrażenie stwierdzało coś o samym sobie (czego ilustracją są właśnie różne wersje antynomii kłamcy), można zapo­biec odróżniając język przedmiotowy od metajęzyka. Zasadnicza myśl definicji Tar­skiego jest więc następująca: zdanie p jest prawdziwe wtedy i tylko, gdy (jest tak, że) p. Na przykład zdanie: „Księżyc jest kulisty" (metajęzyk) jest prawdziwe wtedy i tylko, gdy (istotnie) Księżyc jest kulisty (język przedmiotowy).

2. Tak zwane nieklasyczne teorie (kon­cepcje) prawdy:

  1. Teoria koherencyjna {the coherence theory of truth) — ujmująca prawdę jako wewnętrzną spójność danego syste­mu twierdzeń (O. Neurath, B. Blanshard, H. H. Joachim) — spójność pojmowaną niekiedy jako coś więcej niż tylko nie-sprzeczność logiczna. Koncepcja ta pro­wadzi do uznawania za prawdziwy każ­dego takiego układu wypowiedzi, który jest co najmniej niesprzeczny, tj. spójny lo­gicznie, nie przyznaje zaś cechy prawdzi­wości poszczególnym oderwanym zda­niom, pozbawionym swego systemowego kontekstu.

  2. Teoria pragmatyczna {the pragmatic theory of truth) — ujmująca pra­wdę jako użyteczność poznawczą. W obie­gowej wersji utylitarystycznej (w nawią­zaniu do W. Jamesa i J. Deweya) prawda polegałaby na spełnianiu przez siebie roli narzędzia sprawnego i skutecznego dzia­łania. Pragmatystyczna w sensie szerszym jest „personalistyczno-egzystencjalna" koncepcja tzw. prawdy subiektywnej, oso­bowej, prawdy-przeświadczenia czy prawdy-przekonania — przeciwstawianej prawdzie obiektywnej, rzeczowej. W nie­co innym sensie pragmatystyczna jest koncepcja prawdy jako opinii większości itp.

    Wyżej wymienione i im podobne (operacjonistyczna, konwencjonalistyczna, praktycystyczna) koncepcje nieklasyczne wiążą się zazwyczaj z tzw. relatywizmem prawdy. Z punktu widzenia koncepcji klasycznej są one sprowadzalne do jej wła­snej teorii, gdyż tylko absolutyzują pewne uwarunkowania ludzkiego poznania, np. konherencyjna — fakt jego nieatomiczności, kontekstualności, systemowości, pragmatystyczne — psychosocjologiczną re­latywizację faktycznych przebiegów poznawczymi. Z tego punktu widzeiua kon­cepcje nieklasyczne dotyczą nie tyle defi­nicji prawdy, co jej różnych, nie wyklucza­jących się zresztą wzajemnie, kryteriów; natomiast według rzeczników owych koncepcji chodzi w nich o nowe, konku­rencyjne rozumienie prawdy, a tym sa­mym o nowe jej definicje. Klasyczna teoria jest próbą zdefiniowania prawdy, ale nie poprzez jej kryteria w rozumieruu nieklasycznym; za jedyne kryterium prawdy uz­naje ona -^ oczywstość (lA, IBa) przedmio­tową (dla R. Descartes'a jest nim -^ oczy­wistość /IBb/ podmiotowa). W koncepcji praktycystycznej (reprezentowanej przez fi­lozofię marksistowską) za kryterium pra­wdy uznaje się -^ praktykę (1).

    Rozróżnia się (głównie za G. W. Leibni­zem) prawdy rozumowe (racjonalne, my­ślowe, formalne, analityczne itp.) i pra­wdy faktyczne (rzeczowe, empiryczne, materialne, syntetyczne itp.), przy czym jedni, np. filozofowie klasyczni, utrzymują dychotomię podziału, irmi, np. empiryści, sprowadzają pierwsze do drugich, jeszcze irmi, np. racjonaliści, sprowadzają drugie do pierwszych (czynił tak m. in. Leibniz, który oparcie dla prawd rozumowych znajdował w zasadzie sprzeczności, a dla prawd faktycznych — we wprowadzonej przez siebie zasadzie racji dostatecznej). —> Prawdziwość (1).

    Terminu „prawda" używa się często ja­ko skrótu wyrażeń „zdanie prawdziwe", „teza prawdziwa" itp. (oznaczanego symbolami y /od łc. neruml lub 1). Przeciwień­stwem prawdy poznawczej jest us—> fałsz.
    II. metaf. Tak zwana prawda on­tyczna > prawdziwość (2) samej rze­czywistości, tradycyjnie określana jako
    adaequatio rei et intelledus, tzn. zgodność rzeczywistości z intelektem. W tym zna­czeniu rozróżnia się: a) prawdę transcendentalną — akcentującą ogólnie związek bytu z po­znaniem. Według teorii bytu prawda jest transcendentalną własnością bytu (—> transcendentalia /I, 2/), analogiczną do in­nych jego własności, takich jak rzecz, jed­ność, coś, dobro, piękno, własnością zamienną z samym bytem, co wyraża klasyczna dewiza metafizyczna: „ens et verum convertuntur"; b) prawdę ontologiczną — wy­rażającą przyporządkowarue bytu do inte­lektu, ustalającą bliżej jego relacje do róż­nych intelektów: Bożego, ludzkiego.

Pojęcia prawdy transcendentalnej i pra­wdy ontologicznej są synonimiczne.

W tradycji filozofii arystotelesowsko--tomistycznej zwraca się ponadto uwagę na możliwość ujmowania prawdy ontycz­nej w trzech aspektach:

  1. fundamentalnym — prawda ontyczna u samych swych podstaw jest bytowośdą, jeśli tylko ta ostatnia nie jest w naszym uję­ciu przyporządkowana do czegokolwiek;

  2. formalnym — prawda ontyczna jest bytowością formalnie, jeśli tylko ta bytowość jest przyporządkowana do intelektu;

  3. kauzalnym — prawda ontyczna, roz­patrywana w kategoriach przyczynowości, jest bytowością rzeczy jedynie w jej pojęciowej relacji do intelektu, nie zaś w relacji rzeczywistej.

Prawda ontyczna oznacza strukturalną racjonalność (inaczej: —> inteligibilność) bytu, czego epistemologicznym wyrazem są zasady tożsamości i niesprzeczności, po­zwalające sformułować zasadę -^ racji (lA) bytu: to, bez czego dany byt nie mógłby być tym, czym jest.

Podobne prace

Do góry