Ocena brak

POZNAŃ a literatura polska

Autor /kasia17 Dodano /16.03.2012

POZNAŃ, miasto woj., nad Wartą. Jedno z najstarszych miast pol., 968 siedziba pierwszego biskupstwa, stolica (obok Gniezna) państwa pierwszych Piastów, a w XII i XIII w. stolica Piastów z linii wielkopolskiej. W X-XIII w. gród oraz podgrodzie z katedrą na prawym brzegu Warty, 1253 lokacja na lewym brzegu. W katedrze groby pierwszych władców państwa polskiego. Z grodem i miastem związane są podania (m.in. 0 Lechu, Czechu i Rusie) i wątki hist., żywotne później w literaturze polskiej. Przy katedrze istniała szkoła, księgozbiór i kancelaria biskupia, później powstała także kancelaria przy dworze książęcym. W XIII w. kapituła pozn. stanowiła skupisko ludzi wykształconych, a dwór Przemysła I i II był miejscem uroczystości, turniejów rycerskich i popisów śpiewaczych. W kręgu dworsko-kapitulnym rozwijało się dziejopisarstwo; powstały: Rocznik kapituły poznańskiej oraz —» Kronika wielkopolska. W XIV i XV w. mecenat kult. spoczywał w rękach biskupów, z którymi zaczęła rywalizować można szlachta i mieszczaństwo. W 1302 założono szkołę parafialną przy kolegiacie św. Marii Magdaleny, w samej kolegiacie wystawiano od XV w. łac., a później i pol. widowiska liturgiczne. W XIV w. powstała kancelaria miejska. W P. napisane zostały łac. sekwencje i pieśni bpa Jana z Kępy Łodzi, przez kilka lat' po 1374 przebywał w mieście kanonik Janko z Czarnkowa, a 1398-1400 burgrabią pozn. był Słota, autor znanego i tu prawdop. powstałego wiersza O zachowaniu się przy stole. W XV w. biskupem pozn. był S. Ciołek. W grońie wykładowców szkoły katedralnej powstały łac. poematy Tractatus de malis i De vita seu moribus curiotarum. W1474-1501 kasztelanem pozn., a później wojewodą był J. Ostroróg. Działał także pierwszy tutejszy księgarz nakładca, Piotr z Lubeki. W XVI i 1 poł. XVII w. nastąpił rozwój demogr., gosp. i kult. miasta. Ożywienie życia kult. widoczne było gł. w rozwoju szkolnictwa, a podłożem stały się polemiki rel. związane z przenikaniem ruchu reformacyjnego: luteran i braci czes., korzystających w mieście z opieki i mecenatu magnackiego Górków i Ostrorogów. W 1 poł. XVI w. na dworach wykształconych we Włoszech biskupów pozn. J. Lubrańskiego, P. Tomickiego i J. Latalskiego skupili się humaniści - ludzie nauki i poeci, m.in. M. Kotwic (1499-1507 archidiakon pozn.), A. Krzycki (1504-12 kanclerz i sekretarz biskupa). W1525-29 notariuszem biskupa pozn. był A. Frycz Modrzewski. W 1513 osiadł w P. J. Patruus. Założony przez niego zakład introligatorsko-księgarski (prowadzony później przez spadkobierców) rozwijał się od 1520 pod opieką kapituły pozn.; z czasem stał się najpoważniejszą księgarnią w mieście, oferującą także druki zagraniczne. W 1519 bp Lubrański założył tu pierwsze w Polsce gimnazjum humanist., zw. później —» Akademią Lubrańskiego. Do grona jej profesorów należeli wybitni humaniści: K. Hegendorf, T. Bederman, Grzegorz z Szamotuł, B. Herbest, Grzegorz z Sambora. Uczeń Akademii K. Janicki uwiecznił ją w swych elegiach. Widoczny był w Akademii zarówno nurt humanistyczno-katolicki, jak humanistyczno-reformacyjny, powstawały poezje łac. oraz tłum. tekstów biblijnych na język polski. Działali w tym czasie w P. wybitni teolodzy protest.: A. Samuel, J. Seklucjan, Grzegorz Paweł z Brzezin, A. Prażmow-ski, zmuszani później do opuszczania miasta, a także pierwszy znany z nazwiska biblista pol., tłumacz Psałterza W. Wróbel, i skupione wokół niego grono pisarzy, kopistów i kaznodziejów katolickich. W 2 poł. XVI w. nasiliły się w P. konflikty wyznaniowe. W 1570 odbył się tu zjednoczeniowy synod różno-wierców, a w rok później sprowadzono jezuitów, którzy 1573 założyli w P. kolegium, szkołę o wysokim poziomie nauk., aspirującą do rangi uczelni wyższej. Powstanie jej poprzedziła działalność kaznodziejska i polit. K. i S. Warszewickich (1561-72). Pierwszym rektorem kolegium jezuickiego w P. 1573-78 był J. Wujek, kaznodziejami, polemistami i profesorami jezuickimi m.in.: H. Powodowski, M. Łaszcz, G. Knapiusz, S. Grodzicki, M. Cichowski, M. Bembus, a także wybitni cudzoziemcy. Ze szkolnictwem pozn. zborów innowierczych związani byli: E. Gliczner, J. Turnowski, S. Dembowski, M. Rybiński, S. Dambrowski. Druk pierwszych książek w P. związany był także z rei. publicystyką polemiczną. W 1576 założył tu warsztat drukarski M. Nering, musiał jednak opuścić miasto za wydanie (1578) antyjezuickiej rozprawy Jakuba Niemojew-skiego. W 1578 powstała drukarnia J. Wolraba, związana ideowo z jezuitami; wyszły tu m.in. dzieła Wujka oraz Treny A. Czahrowskiego. Ze szkołą jezuicką wiąże się też powstanie stałej sceny teatr, (jeden z pierwszych teatrów szkolnych w Polsce); działała ona przez l. 200. Dysponowała stereotypowym repertuarem, choć sztuki pisali także profesorowie pozn. uczelni, wystawiano m.in. pol. intermedia i wstawki chóralne (np. Lament chłopski na pany). Jezuici dominowali w życiu kulturalnym P. zwł. po zakazaniu w 1619 działalności innowierczej w mieście. Konkurencyjna wobec kolegium jezuickiego stała się wtedy zreformowana 1612 Akad. Lubrańskiego, gdzie kształcił się 1620-25 K. Opaliński (wraz-z bratem Łukaszem), przyszły wojewoda pozn., autor Satyr, opartych także na obserwacji stosunków społ. w P. Działały drukarnie: J. Rossowskiego, W. Regulusa i W. Laktańskiego. Powstawały liczne utwory okolicznościowe i panegiryczne, związane z ważniejszymi osobistościami i wydarzeniami w mieście, jak np. Pałac leszczyński S. Twardowskiego (1643), zawierający także opis ówczesnego P. Po wojnach w poł. XVII w. P. podupadł i jego rola jako ośrodka kultury znacznie się zmniejszyła, a upadek ten pogłębiły wojny na pocz. XVIII w. W szkolnictwie i drukarstwie nadal dominowali jezuici i jedynie wśród nich pojawiali się znaczniejsi pisarze i uczeni: K. Drużbicki, W. Tylkowski, B. Wąsowski, a w XVIII w. dramatopisarze, m.in. Jan Bielski. Wojewodami pozn. byli w czasach saskich dwaj wybitni myśliciele i publicyści, wzajemni przeciwnicy polityczni: S. Leszczyński i S. Garczyński. Poprawa sytuacji miasta nastąpiła w czasach stanisławowskich: wzrosła rola (pol. lub spolonizowanego) mieszczaństwa. Likwidacji uległy: kolegium jezuickie oraz Akad. Lubrańskiego, w ramach reform KEN utworzono zaś 1780 szkołę wydziałową, zależną od Szkoły Gł. Koronnej w Krakowie. Działał tam wybitny matematyk i fizyk, eks-jezuita J. Rogaliński. W ówczesnych szkołach pozn. pobierali nauki: S. Staszic (w seminarium duchownym), Jan Śnia-decki, W. Surowiecki. W 1783-85 działały w P. po kilką miesięcy stałe teatry zawodowe, pierwszy z nich prowadził z polecenia W. Bogusławskiego J. Srokowski. W 1791 delegatem stanu mieszczańskiego P. na sejm został J. Wybicki. W 1793 P. dostał się pod panowanie prus. i odtąd przez 125 lat, z krótką przerwą w czasach Księstwa Warsz. (1806-15) rozwój pol. życia kult. stał pod znakiem rywalizacji z językiem i kulturą niem., a później - nasilającej się walki z germanizacją. W 1794 drukarz berliński G. Decker nabył drukarnię eks-jezu-icką i zaczął wydawać w P. pierwsze czasopismo w 2 wersjach, pol. i niem: „Gazetę Południowo-Pruska" (1806-15 pt. „Gazeta Pozn.", 1815-65 „Gazeta W. Księstwa Poznańskiego"). Drukarnia Deckeid i jego spadkobierców (obok kilku efemerycznych mniejszych oficyn) wydawała w P. przez kilkadziesiąt lat niem. i pol. książki i czasopisma. Także księgarnie niem. w P. (J.A. Munk) były do 1830 kolporterami i nakładcami pol. książek i czasopism, jak np. —» „Mrówka Pozn." (1821-22) i „Weteran Poznański" (1825). W 1794-1806 działał w P. stały teatr niem., dla którego 1802-03 zbudowano okazały budynek teatr.; do 1875 występowały w nim także zespoły polskie. Przyjeżdżały one do P. na miesiące letnie od 1795; w 1800-03, 1805-10, 1816, 1823 był to zespół warsz. pod kierunkiem Bogusławskiego, a 1822 i 1826 zespół krak. K. Skibińskiego. Do 1828 odwiedzały P. wędrowne zespoły niem., a stały teatr niem. powstał znów 1828. Najdrastycznie j konflikty pol.-niem. widoczne były w szkolnictwie. Zreformowaną szkołę wydziałową włączono do prus. systemu szkolnego, a 1803 przekształcono na niem. gimnazjum neohumanist., w którym lekcje języka pol. dopuszczone były tylko w klasach wyższych (szkoła ta od 1834 nosiła nazwę Gimn. Św. Marii Magdaleny). W okresie Księstwa Warsz. usiłowano spolonizować grono nauczycielskie; uczyli tu wówczas: I. Przybylski, T. Szumski i J. Gorczyczewski. Po 1815 gimn. prowadził (do 1824) J.S. Kaulfuss, a nauczycielami byli m. in. J.K. Trojański, J. Muczkowski i J.F. Królikowski - jednocześnie autorzy podręczników wydawanych w P. W szkole kształcili się wtedy m. in. W. Cybulski, K. Libelt, K. Marcinkowski, J. Rymarkiewicz, A. Wilkoński. Wpływ na życie kult. wywierało wielkopol. zie-miaństwo i magnaci, gł. E. Raczyński, fundator 1829 biblioteki publ., umieszczonej w wybudowanym przez niego gmachu. Pierwszym jej bibliotekarzem był J. Łukaszewicz. W 1831 i 1832 mieszkał przez kilka tygodni w mieście Mickiewicz, a 1828 i 1832 dwukrotnie drukowano tu wydanie zbiór, jego Poezji. Po 1831, po początkowym okresie zaostrzonej polityki antypol., nastąpił w P. krótki okres pomyślny dla rozwoju pol. kultury. Powstały wówczas księgarnie nakładowe i drukarnie: J.K. Żupańskiego, W. Stefańskiego, N. Kamieńskiego. Wychodziły czasopisma: —»Tygodnik Lit." (1838-45), —»  Orędownik Nauk." (1840-46), „Dziennik Domowy" (1840-48), —»,,Rok" (1843—46). Drukowano utwory autorów z całej Polski, także z emigracji (Lelewela, Mickiewicza, Słowackiego). Szczególne znaczenie miały wyd. tekstów i pamiętników sta-ropol. (m.in. J. Ch. Paska i J. Kitowicza) z rkpsów i starodruków zgromadzonych w bibliotekach Raczyńskiego i T. Działyń-skiego. Na scenie teatru miejskiego pojawiały się w dłuższych niż poprzednio sezonach letnich pol. zespoły teatralne. W1843 istniał w P. stały pol. zespół teatr, pod kier. Z. Anczyca. W gimn. Marii Magdaleny przedmioty pol. wykładali wybitni pedagodzy, poprzednio uczniowie tego gimnazjum: A. Popliń-ski, H. Cegielski, M. Motty, A. Małecki, później Rymarkiewicz, J. Przyborowski, W. Nehring - autorzy popularnych podręczników oraz badacze dziejów literatury i języka polskiego. W 1841-45 bezskutecznie starano się o utworzenie w P. polskiego uniwersytetu. W mieście działali i tworzyli filozofowie, poeci, publicyści: Libelt, A. Cieszkowski, R. Berwiński, J. i B. Moraczewscy, A. i J. Woykowscy, P. Dahlman, K. Łubieńska. Czasowo przebywali m.in.: E. Dembowski, N. Zmichow-ska, L. Siemieński, R. Zmorski, T. Lenartowicz, W. Wężyk, H. Kamieński. Środowisko to było ideowo i politycznie zróżnicowane na zwolenników nurtu postępowego (skupionych gł. w Komitecie Pozn. TDP i Zw. Plebejuszy) i konserwatywno-or-ganicznikowskiego. Staraniem Marcinkowskiego zbudowano w P. 1838—41 gmach hotelu „Bazar", który stał się centrum pol. akcji kulturalnych. W literaturze i badaniach nauk. dominowały: filozofia, folklorystyka, słowianoznawstwo oraz nurt regionalno-historyczny. Wydarzenia polit. 1846 i 1847 przerwały dynamikę okresu poprzedniego. Po wybuchu rewolucji 1848, kiedy przyjechał tu m.in. Słowacki, nastąpiło krótkotrwałe ożywienie czasopiśmiennictwa pol.; ukazały się pierwsze niezależne od zaborcy dzienniki: „Gazeta Pol." (1848-50), „Dziennik Pol." (1849-50), „Goniec Pol." (1850-51). W ramach prac organicznikowsko-oświatowych, pod kuratelą Ligi Pol., aranżowano wydawanie literatury i czasopism dla ludu („Wielkopolanin", „Wiarus"), założono Tow. Pedagogiczne, wydające pod red. E. Estkowskiego pismo „Szkoła Pol." (1849 -53), oraz zorganizowano amatorski ruch teatr, w tow. „Harmonia" (1848-51). Poza efemerycznym czasopismem —»Krzyż a Miecz" (1850), red. przez K. Balińskiego, jedynym pismem lit.-nauk. był kat. —» „Przegląd Pozn." pod red. J. Koźmiana (1845-65). Lata 1852-69 to okres nasilających się tendencji antypol. w reakcyjnej polityce prus., a jednocześnie początek obrony pol. stanu posiadania przez tworzenie pierwszych trwałych instytucji organizujących życie kult. w P. W momencie pewnego rozluźnienia polityki antypol. zdołano uzyskać pozwolenie na stworzenie —» Towarzystwa Przyjaciół Nauk Pozn. (1857), postawienie pomnika Mickiewicza (1859) i na założenie własnego pisma, liberalno-ziemiańskiego, „Dziennika Pozn. " (1859), który odtąd stał się gł. rzecznikiem opinii pol. społeczeństwa. Organizatorami tych przedsięwzięć byli związani z TPN Pozn.: Działyński, Cegielski, Libelt, Cieszkowski, Koźmian, a z młodszych: K. Szulc, F. Malinowski, L. i T. Żychlińscy, W. Bentkowski, E. Kierski, K. Jarochow-ski, H. Feldmanowski. Działalność wydawn. prowadziły gł. księgarnie L. Merzbacha i Żupańskiego. Zainteresowanie budziły publikacje nauk. zamieszczane w Rocznikach TPN Pozn. (zał. 1860) oraz w czasopismach: „Tygodnik Pozn." (1862-63) i „Przegląd Wielkopolski" (1867). W 1869-73, korzystając z wprowadzenia w całym państwie prus. szerszych swobód obywatelskich, zdołano na krótko ożywić w P. polski ruch kulturalny. Inicjatywę przejęły kręgi liberalne, kultywujące tradycję walk powstańczych, dla których lit. patronem był J.I. Kraszewski, mieszkający w Dreźnie, lecz odwiedzający P., kandydujący stamtąd na posła do parlamentu w Berlinie i firmujący swym nazwiskiem pewne imprezy wydawnicze w P. Pojawiły się pisma: „Sobótka" (1869-71), —»  „Tygodnik Wielkopol." (1870-74) pod red. E. Calliera, nast. W. Olendz-kiego oraz gazeta o tendencjach liberalno-drobnomieszczańskich „Orędownik" (od 1871) pod red. R. Szymańskiego. Redakcję „Dziennika Pozn." objął 1870 F. Dobrowolski. Pod auspicjami tego nurtu ideowego powstał też 1869 Komitet Teatr., którego staraniem stworzono w styczniu 1870 stały pozn. zespół kierowany początkowo przez M. Stengla i L. Nowakowskiego, później dramatopisarzy związanych z teatr, praktyką: S. Dobrzańskiego i Z. Sarneckiego. Wkrótce (1873) przystąpiono do budowy (ze składek społeczeństwa) własnego gmachu teatralnego. W P. mieszkali wtedy: W. Bełza, W. Ordon, W. Hłasko, Olendzki, K. Kantecki. Założone w P. 1872 Tow. Oświaty Lud. (TOL) związane było także z liberalnym nurtem polit., nawiązywało do organicznikowskich i patronackich tradycji pisania, wydawania i kolportowania specjalnej literatury dla ludu. Opozycyjne wobec tego nurtu kręgi kośc., których rzecznikiem prasowym był „Tygodnik Kat." oraz nowo założony (1872) „Kurier Pozn.", zwalczały liberalne i niepodległościowe tendencje w ruchu oświat., czasopismach i teatrze. Sytuację radykalnie zmieniła polityka Bismarcka.

  Kulturkampf" i nastawienie antypol. doprowadziły do prześladowań kleru kat. (od 1873), do pełnej germanizacji szkolnictwa średniego i w dużej części także elementarnego (od 1873) oraz urzędów i życia publ. (od 1878), do ograniczenia prawa pobytu w P. wobec Polaków z in. zaborów. Nastąpiło osłabienie pol. środowiska inteligenckiego, a wzrost autorytetu kleru. W pol. polityce społ.-kult. położono nacisk na akcję patronac-ko-katolicką wśród chłopstwa i drobnomieszczaństwa, w celu zaktywizowania ich świadomości narodowej. Zakładaniem bibliotek, urządzaniem odczytów (byli tu 1879-80 S. Tarnowski i H. Sienkiewicz) i popieraniem ruchu wydawn. przeznaczonego dla tych kręgów społ. zajmowało się Tow. Czytelni Lud. (TCL), zał. 1880 (po zamknięciu TOL). Masowo kolportowano powiastki dla ludu, m.in. autorstwa miejscowych dziennikarzy i księgarzy, nieraz dysponujących własnymi drukarniami, jak: M. i J. Leitgeberowie, W. Łebiński, A. Stefański, I. Danielewski, F.K. Tuczyński, E. z Kurowskich Puffke, a przede wszystkim J. Chociszewski i W. Simon, tworzący także dla amatorskiego ruchu teatralnego. Niepoślednią rolę odegrały amatorskie chóry śpiewacze (gł. czeladzi rzemieślniczej i drobnych kupców) z propagandowymi tekstami pieśni masowych. Tendencje patriotyczno-popularyzatorskie zaważyły też na działalności pozn. zespołu teatr., który od 1875 występował w nowym budynku, wzniesionym dzięki wysiłkowi finansowemu całego pol. społeczeństwa (patronowali akcjom finansującym utrzymanie teatru J.I. Kraszewski i H. Modrzejewska). Na frontonie teatru umieszczono napis „Naród sobie". Jednakże po kilku ambitnych sezonach K. Doroszyńskiego, kiedy grano współczesny repertuar pol. i eur., przekształcono te scenę na teatr muzyczno-operetkowy, a potem musiano pod naciskami klerykalnej opinii i gustów drobnomieszcz. publiczności przestawić linię repertuarową w kierunku melodramatu. i sztuk ludowo-patriotycznych. Zrealizował to F. Dobrowolski, długoletni (1883-96) dyr. Teatru Pol. w P., a jednocześnie lasłuzccY red. „Dziennika Pozn.". Tygodniki lit. nabierały także charakteru popularyzatorów konserwatywnej ideologii poprzez przedruki wybranych dzieł romant. oraz publicystykę rel-, pedag.. hist. itp., niechętną współczesnej literaturze pol. z in. zaborów - pozytywizmowi i naturalizmowi. Spośród efemerycznych czasopism tego okresu ważniejszą rolę odegrały: ..Oświata'' (1876-90), ,,Warta'' (1874-89) i pisma kobiece 7 Radonskiej: „Dwutygodnik dla Kobiet" (1880-85), „Tygodnik Beletrystyczny i Nauk." (1885-87), „Dom Polski" (1888-90). Z pisarzy działali wówczas w P. m. in. Motty, autor Przechadzek po mieście, oraz J. Kościelski. Do zniemczonego gimn. Marii Magdaleny chodził 1880-84 J. Kasprowicz. Położenie społeczeństwa ówczesnej Wielkopolski znalazło wyraz w licznych utworach pisarzy działających w in. zaborach, jak np. Na kresach J. Zachariasiewicza, Pałac i folwark Kraszewskiego. W obronie gniazda T. T. Jeża, Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela, Za chlebem, Bartek zwycięzca Sienkiewicza, W winiarskim forcie M. Konopnickiej, Oddechy A. Świętochowskiego, w powieściach T. Jeske-Choińskiego. Po 1890 wzrosła pol. aktywność polit. na tle zmian w germanizacyjnej polityce władz, początkowo kokietujących Polaków, później usiłujących stworzyć silniejsze i bardziej atrakcyjne ośrodki niem. kultury w P. (1902-10 wzniesiono okazałe budynki, w których rozpoczęły działalność niem. muzeum, biblioteka, teatr i akademia) oraz nasilających antypol. propagandę i akcje nacjonalist. ugrupowań („Hakata"), co wyraziło się m.in. w likwidacji resztek polskości w szkołach lud. i życiu politycznym. Aktywność pol. objawiła się w konspiracyjnej koordynacji działania różnych oficjalnych organizacji społ. (TCL, towarzystwa „przemysłowe- i robotn., towarzystwa śpiewacze itp.), w urządzaniu masowych demonstracji z okazji rocznic nar., a przede wszystkim mickiewiczowskich, w akcji odczytowej (sprowadzano z innych zaborów prelegentów: literatów, historyków literatury, historyków), w nasilaniu tajnego samokształcenia młodzieży (Tow. im. Tomasza Zana) i nauczaniu dzieci, w organizowaniu strajków germanizowanych dzieci szkolnych. Kontynuując akcję tworzenia i kolportowania popularnej literatury dla ludu i popierania teatrów amatorskich, ok. 1895 usiłowano w P. stworzyć także kulturę bardziej elitarną, zgodnie z jej rozwojem w in. zaborach. W 1894-96 wydawano —» „Przegląd Pozn." pod red. W. Rabskiego, gdzie skupiło się grono młodych, antyugodowych i radykalnych pisarzy i publicystów, nazywających siebie „Młodą Polską" (B. Chrzanowski, W. i M. Seydowie, B. Krysiewicz), drukowano utwory pisarzy z całej Polski. Pismo to upadło, nie zyskawszy poparcia w miejscowej opinii. Natomiast założone w tymże czasie dwa popularne tygodniki: „Przewodnik Kat." (od 1895) pod red. J. Kłosa oraz „Praca" (od 1896; 1901-1907 red. powieściopisarz M. Wierzbiński), znalazły szerokie rzesze czytelników. W1896 nastąpiła także zmiana w działalności teatru, którego dyrekcję na lat 12 objął E. Rygier i próbował wprowadzić repertuar bardziej dostosowany do współcz. nurtów. W ostatnim dziesięcioleciu panowania prus. w P. polska polityka kult. nabrała znów większego dynamizmu - w związku z aktywnością SN, którego organem stał się 1906 „Kurier Pozn." pod red. M. Seydy i R. Leitgebera. Przy konserwatywnym wtedy „Dzienniku Pozn." wydawano 1909-14 dodatek „Literatura i Sztuka", pojawiać się też zaczęły liczne efemeryczne pisma lit.-społ., poet. i satyr.: „Przegląd Wielkopol.", „Głos Wielkopolanek", „Brzask", „Tęcza", „Pręgierz", „Życie". Dziennikarstwo pozn. miało kilku wybijających się pisarzy-redaktorów: D. Królikowskiego, B. Marchlewskiego, Cz. Kędzierskiego, T. Powidzkiego, K. Rakowskiego, M. Wicherkiewiczową, oraz poetów: R. Wilkanowicza, W. Brzeską, M. Paruszewską. Od 1897 działał potężny koncern prasowy i wydawn. - Księgarnia św. Wojciecha. W teatrze po operetkowych sezonach A. Lelewicza (1908-12), 2 ostatnie przedwojenne lata dyrektorstwa N. i B. Szczurkiewiczów stworzyły w P. po raz pierwszy ambitną scenę o znaczeniu ogólnopolskim. W okresie I wojny świat, teatr działał siłami miejscowych amatorów i nielicznych aktorów. W 1916 powstało w P. wydawnictwo J. i W. Hulewiczów „Ostoja" oraz 1917 czasopismo —» „Zdrój", z którym współpracował m.in. S. Przybyszewski oraz grono młodych malarzy i poetów (m.in. S. Kubicki, A. Bederski, Z. Kosidowski, J. Stur, J. Wittlin). W rezultacie powstania zbrojnego 1918 P. znalazł się w granicach państwa pol., stając się w 20-leciu jednym z gł. ośrodków życia kulturalnego. Powstały wówczas pol. szkoły średnie, biblioteki, muzea, teatry, wydawnictwa (m.in. R. Wegnera, działalność edytorska J. Kuglina), czasopisma, rozgłośnia radiowa (1927). Założono 1919 uniwersytet (—» Uniwersytet Poznański) z katedrami języka i historii literatury pol. (T. Grabowski, S. Dobrzycki, R. Pollak). Na scenie Teatru Pol. oraz nowo stworzonych wtedy: Teatru Nowego (od 1923) i Teatru Wielkiego (od 1919, gł. teatr operowy i operetkowy) działali wybitni dyrektorzy i reżyserzy: Szczurkiewiczowie, R. Żelazowski, S. Wysocka, E. Wierciński, T. Trzciński, B. Dąbrowski, i niejednokrotnie występowali gościnnie wybitni aktorzy. W 1923 ukazał się pierwszy nr wychodzącej do dziś „Kroniki Miasta P. ". W polemizujących ze sobą dziennikach -endeckich: „Kurierze Pozn.", „Orędowniku" oraz sanacyjnych: „Dzienniku Pozn.", „Nowym Kurierze" - istniały dodatki lit., powstawały też efemeryczne pisma samodzielne: „Salon Lit." (1922-24), —» „Życie Lit." (1928-29), „Kultura" (1936-39), „Prom" (1932-39, miesięcznik związany z grupą —» Prom), oraz popularne magazyny o lit. ambicjach: —» „Tęcza" (1927-39; 1928-29 red. E. Zegadłowicz), „Ilustracja Pol.", a także dawny, klerykalny „Przewodnik Katolicki". W P. osiedlili się na stałe lub przebywali przez kilka lat liczni pisarze, dziennikarze, krytycy: W. Noskowski, S. Wasylewski, B. Koreywo, S. Bąkowski, Zegadłowicz (1927-32), A.M. Swinarski, J. Sztaudynger, J. Koller, Kosidowski, S. Papee, J. Bandro-wski, J.E. Skiwski. W 1919 powstał oddział ZLP, którego pierwszym prezesem był W.S. Reymont. Ok. 1930 wystąpiło młodsze pokolenie pisarzy, wychowane już w pozn. szkołach i uniwersytecie. Powstało wiele klubów i kabaretów lit. (Ździebko, Różowa Kukułka, Klub Szyderców), w których działali gł. Swinarski, L. Puget, Sztaudynger, J. Gerzabek, oraz grupy poet. („Loża", „Prom"). W literaturze P. l. trzydziestych dominowali: W. Bąk, S. Balicki, K. Troczyński, J. Ulatowski, J. Kisielewski, B. Przyłuski, E. Morski, A. Janta-Połczyński, A. Fiedlęr i in. Ustanowiono nagrodę lit. miasta P., której pierwszym laureatem 1927 był R. Dmowski, nast. J. Weyssenhoff (1930), Fiedler (1936), Wasylewski (1938). W 1931 ukazywał się antyklerykalny „Dwutygodnik Lit." S.W. Balickiego (wyszło 6 nrów). Od 1934 popularnością cieszyły się organizowane przez ZLP Czwartki Lit. w pałacu Działyńskich. Powstało 1935 Tow. Literackie im. J. Kasprowicza, z którego inicjatywy w Muzeum Miejskim stworzono bogaty dział poświęcony poecie (m.in. mieściła się tam przeniesiona z Harendy biblioteka). W 1939 środowisko kulturalne P. zostało doszczętnie rozbite i rozproszone; w przyłączonym do Rzeszy P. mogły działać jedynie konspiracyjne młodzieżowe grupki samokształceniowe. W 1945-49 zrekonstruowano przedwojenne instytucje życia kulturalnego. W teatrach działali i reżyserowali wtedy m.in.: W. Stoma, W. Horzyca, Z. Szczerbowski, E. Chaberski, K. Borowski, Trzciński, Dąbrowski, L. Solski. Reaktywowaną polonistykę uniw. reprezentowali Pollak, Z. Szweykowski, W. Kubacki, S. Vrtel-Wierczyński. W pozn. oddziale ZLP prezesowali: Cz. Latawiec, Bąk, Kubacki, A. Rogalski. Zamieszkali w P. m.in.: W. Karczewska, T. Kraszewski, S. Strugarek, Morski, E. Herbert, S. Hebanowski, Fiedler, K. Iłłakowiczówna, R. Brandstaetter, E. Paukszta, E. Naganowski, S. Łukasiewicz, L. Prorok, J. Pertek, K. Bieroński. W 1945-46 wychodziło —» „Życie Lit." pod red. J. Iwaszkiewicza, nast. W. Bąka, a 1948—49 „Echo Teatr, i Muzyczne". Organizowano z powodzeniem Czwartki Lit. oraz kabaret artyst. „Kukułka" (1945-46). Po okresie centralizacji pol. życia kult. (1950-55) środowisko kulturalne P. ożywiło się ponownie. Powstał oddział PWN , 1956 —» Wydawnictwo Pozn. oraz czasopisma: „Wyboje" (1956-57), „Tygodnik Zach." (1956-60), nast. „Nurt" (od 1965). Polonistyka uniw. odzyskała prawo nadawania stopni nauk. - współcześnie reprezentują ją: J. Ziomek, J. Maciejewski, E. Pieścikowski, A. Sajkowski, T. Witczak, E. Balcerzan, M. Witkowski, J. Abramowska, L. Słowiński, Z. Trojanowiczowa. W P. działają pracownie IBL, wydające kolejne roczniki Polskiej Bibliografii Literackiej. Teatrami kierowali m.in.: T. Byrski, J. Perz, M. Okopiński, I. Cywińska, R. Kordziński. W 1956-62 działał Teatr Satyry pod kierownictwem J. Korczaka, 1957-59 „Teatr Atelier", 1961-65 „Teatr5" S. Hebanowskiego, a od 1957 ambitny literacko Teatr Lalki i Aktora „Marcinek", od 1971 studencki „Teatr 8 dnia" i kabaret lit. „Tey". W 1956-60 istniała grupa lit. „Wierzbak" (J. Ratajczak, R. Danecki, M. Grześczak i in.) inicjatorka wielu akcji kulturalnych, m.in. odbywającego się w P. od 1957 Ogólnopol. Festiwalu Młodej Poezji. Z młodszego i średniego pokolenia pisarzy tworzą tu m.in.: Balcerzan, S. Barańczak, P. Bystrzycki, Cz. Chruszczewski, F. Fornalczyk, E. Góra, G. Górnicki, Korczak, R. Krynicki, B. Latawiec, J. Mańkowski, K. Miłobędzka, Cz. Michniak, E. Najwer, B. Rutha. Laureatami Nagrody miasta P. za osiągnięcia pisarskie (od 1972 p.n. Nagroda Literacka im. J. Kasprowicza) byli m.in.: Bąk (1945), Kubacki (1949), Paukszta (1954), B. Kogut (1955, 1974), Iłłakowiczówna (1956, 1967, 1972), Fiedler (1975), Korczak, W. Karczewska (1960), Górnicki, Pertek (1968), T. Becela, N. Chadżinikolau (1969), Naganowski (1971), Fornalczyk (1978), R. Danecki (1980). Działają tu m. in. Tow. Miłośników P. oraz Wielkopolskie Tow. Kulturalne (od 1962), wydające „Zeszyty Wielkopol." (od 1964) z aktualiami życia kult.-społ. regionu, a od 1973 Kronikę Wielkopolską. W 1978 otwarto tu Muzeum Sienkiewicza powstałe z kolekcji sienkiewiczianów i pamiątek ofiarowanych miastu przez I. Mosia.

M.M. MOTTY Przechadzki po mieście, oprac, i posłowie Z. Grott. 1-2, W. 1957 BPam (prwdr. 1888-91); K. MAZURKIEWICZ Początki Akademii Lubrańskiego Poz. 1921; M. WOJCIECHOWSKA Z dziejów książki w P. w XVI w., Poz. 1927; Z. KOSIDOWSKI Z okresu złotego kultury P., Poz. 1938; M. WOJCIECHOWSKA Kartki z przeszłości P„ Poz. 1946; Z. GROT Dzieje sceny polskiej w P. 1782-1869, Poz. 1950; W. JAKÓBCZYK Studia nad dziejami Wielkopolski, cz. 1-3, Poz. 1951-67; P. dzieje ludzie, kultura (zbiór.), Poz. 1953; Dziesięć wieków P., t. 2 Kultura umysłowa, literatura, teatr, muzyka, Poz.-W. 1956; Z. DULCZEWSKI Z dziejów prasy ludowej w Wielkim Księstwie Poznańskim 1848-1850, Poz. 1957; B. KORBISÓWNA Dziejopisarstwo wielkopolskie w XIII i XIV w., W. 1959; Poznańskie wspominki. Starzy poznaniacy opowiadają, Poz. 1960; Literackie przystanki nad Wartą, red. Z. Szweykowski, Poz. 1962; M. K. MACIEJEWSKA Teatr Polski w P. w latach 1912-1914, w; Prace o literaturze i teatrze poświęcone Z. Szweykowskiemu, Wr. 1966; Wielkopolanie XIX wieku, red. W. Jakóbczyk, t. 1-2, Poz. 1966-69; S. TRUCHIM Historia szkolnictwa i oświaty polskiej w Wielkim Księstwie Poznańskim, t.1-2, Ł. 1967-68; Dzieje Wielkopolski, t. 1: Do roku 1793, red. J. Topolski, Poz. 1969, t. 2: tata 1793-1918, red. W. Jakóbczyk, tamże 1973; E. PAWLAK Życie literackie P. w latach 1917-1939, Poz. 1971; 50 lat Poznańskiego Oddziału Związku Literatów Polskich 1921-1971, Poz. 1971; J. ZAŁUBSKI Wielkopolska prasa i jej twórcy wl. 1945-55, Mat. i Studia do Dziejów Kultury w Wielkopolsce 5 (1972); Teatr Nowy w P. 1923-1973, Poz. 1973; Poznańskie wspominki z lat 1918-1939 (zbiór.), wstęp J. Maciejewski, Poz. 1973; S. WASYLEWSKI Wspomnienia i szkice znad Warty, Poz. 1973; Teatr Polski w P. 1875-1975, Poz. 1975; J. SÓJKA Z dziejów drukarstwa w P. w XVII wieku, Poz. 1976; J. MACIEJEWSKI Poznańskie teatry w czasach stanisławowskich „Pam. Teatr." 1977 z. 2; F. FORNALCZYK Oswajanie z teraźniejszością, Poz. 1978; Poznański czerwiec 1956, red. J. Maciejewski, Z. Trojanowiczowa, Poz. 1981 (tu dokumenty, wspomnienia i utwory literackie). 

Podobne prace

Do góry