Ocena brak

POWIEŚĆ W POLSCE OD MŁODEJ POLSKI DO WSPÓŁCZESNOŚCI

Autor /kasia17 Dodano /16.03.2012

Od Młodej Polski do współczesności P. młodopolska zaczęła się kształtować w l. dziewięćdziesiątych, wyzyskując zarówno bezpośrednie tradycje wielkiej p. realistycznej, jak też nowe, działające łącznie tendencje —» naturalizmu i —» modernizmu. Młoda Polska nie sformułowała osobnego programu dotyczącego p., wypracowała jednak jej swoisty styl. Pierwotnie nowe tendencje wyrażały się przede wszystkim w p. o narracji prowadzonej w pierwszej osobie. Bohatera-mi-narratorami byli tu w większości wypadków przedstawiciele nowego pokolenia, niepogodzeni ze światem; na tekst powieściowy składały się ich wyznania (np. W wieku nerwowym L. Bełmonta, Hrabia August A. Mańkowskiego). P. tego typu, stylizowane zwykle na dziennik bądź pamiętnik, miały być swojego rodzaju dokumentami ludzkimi, naśladującymi autentyk (Śmierć i Felka I. Dąbrowskiego). Formy te utraciły dynamikę wraz z ukształtowaniem narracji w trzeciej osobie wg nowych zasad. Stało się to ok. 1900, gł. za sprawą S. Żeromskiego. Wszechwiedza narratora została znacznie ograniczona, w większości wypadków miał się on identyfikować z bohaterem prowadzącym, z którego perspektywy ukazuje się świat powieściowy (np. postaci Judyma w —» Ludziach bezdomnych, Raduskiego w Promieniu). Ograniczenie wiedzy narratora sprzyjało wyeliminowaniu wszelkich bezpośrednich ocen i uogólnień - czytelnik miał się identyfikować ze znajdującym się w konkretnych sytuacjach bohaterem, z którego perspektywy ukazuje się świat. W utworach Żeromskiego bohater ów jest niemal z reguły porte-parole (rzecznikiem) pisarza. Przemiany narracji wiązały się z przemianami w konstrukcji fabuły. P. stała się przede wszystkim zespołem scen, przedstawianych w dużym zbliżeniu i ułożonych w porządku chronol. (nie przedstawia się zdarzeń równoczesnych); jeśli wprowadza się retrospekcje, to są one uzależnione od pozycji bohatera w danej scenie, me pochodzą bezpośrednio od narratora. Ciąg scen składał się zwykle na konstrukcję quasi-bio-graficzną, nie podporządkowaną wyraźnie zarysowanemu zawęźleniu dramatycznemu. Ten typ konstrukcji powieściowej charakterystyczny jest dla Żeromskiego i pisarzy reprezentujących jego szkołę (m. in. A. Strug, G. Daniłowski), a także dla pierwszych p. W.S. Reymonta, bliskich jeszcze naturalizmowi. W Chłopach zastosował już Reymont nową konstrukcję, stworzył bohatera zbiór., istniejącego w czasie mityczno-obrzędowym (tak bowiem są traktowane w tym dziele cztery pory roku). Osobnym zjawiskiem były utwory z pogranicza narracji fabularnej i prozy poet. (m. in. Gody życia A. Dygasińskiego, rapsody S. Przybyszewskiego, Duma o Hetmanie Żeromskiego). Poza wzorce powieściowe epoki wyszedł W. Berent w —» Próchnie i —» Oziminie, w których ograniczył rolę narratora i zredukował do minimum czas wydarzeń; na p. składają się liczne dyskusje i monologi bohaterów, nieustannie z sobą konfrontowane (w ten sposób Berent wypracował poetykę tzw. p. polifonicznej). W inny sposób zakwestionował owe wzorce K. Irzykowski w —» Palubie, czyniąc p. swego rodzaju wypowiedzią krytyczną o p.

Wzorce p. młodopolskiej funkcjonowały jeszcze do końca l. dwudziestych. Widoczne jest to w twórczości J. Kadena-Bandrowskiego, który w p. politycznych —» Generał Barcz i—» Czarne skrzydła dokonał zespolenia tradycji Żeromskiego z tradycją Berenta na gruncie stylist. —» ekspresjonizmu, kierunku aktywnego gł. w dramacie i liryce, lecz przejawiającego się i w prozie narracyjnej od pocz. XX w. W pierwszym dziesięcioleciu powojennym czynni byli jeszcze pisarze pokolenia poprzedniego (—» Przedwiośnie Żeromskiego, twórczość Orkana, Struga). Oddziaływał także wówczas młodopol. wzorzecprozy poet. (J. Iwaszkiewicz, J.M. Rytard). Nowe zjawiska, które się wówczas pojawiały, w pełni skrystalizowały się dopiero w l. trzydziestych. Podporządkowują się one trzem zasadniczym tendencjom: realistycznej, psychologistycznej i groteskowej.

Najwybitniejszą przedstawicielką pierwszej jest M. Dąbrowska, która w —» Nocach i dniach sięgnęła po specyficznie XX-wieczną formę p. realistycznej, tzw. p. rodzinną. Znaczenie dzieła Dąbrowskiej polega m. in. na tym, że rozwinęła formę dotąd w literaturze pol. nieobecną i że pierwsza tak konsekwentnie odeszła od wzorców stylu młodopolskiego. Inny kierunek prozy realist. zwracał się ku tradycji naturalizmu, co wyraziło się m. in. w dążeniu do dokumentarności i w zbliżeniu do —» reportażu. Tendencję tę najpełniej reprezentowała grupa Przedmieście (m. in. H. Boguszewska i J. Kornacki) oraz autorzy p. psychologiczno-środowiskowych (np. P. Gojawiczyńska, Z. Uniłowski).

Najbardziej reprezentatywną dla okresu i najszerzej w nim uprawianą była tzw. p. psychologiczna (bądź psychologistyczna), koncentrująca się na świecie wewn. postaci i z tej sfery czerpiąca czynniki motywacyjne (—» psychologizm). W odróżnieniu od p. młodopolskiej zrezygnowała ona z liryzmu i dążenia do bezpośredniej ekspresji, a na plan pierwszy wysunęła analizę. P. ta nie zmierzała zwykle do kreowania tzw. pełnych postaci w tradycyjnym rozumieniu, lecz koncentrowała się na wybranych sferach ich życia wewnętrznego. Szczególnym osiągnięciem p. psychologicznej jest wypracowanie nowych metod operowania czasem. Czas narracji identyfikuje się często z subiektywnym czasem bohatera, zdarzenia nie są zwykle przedstawiane w porządku chronol., ale tak jak się jawią świadomości postaci. Tak kształtowaną p. psychologiczną reprezentuje twórczość Z. Nałkowskiej (—» Granica, —» Niecierpliwi), —» Całe życie Sabiny Boguszewskiej, —» Zazdrość i medycyna M. Choromańskiego, —» Cudzoziemka M. Kuncewiczowej, Adam Grywałd T. Brezy.

Trzecia tendencja, groteskowa, nie została w okresie międzywojennym doceniona, jej wartość i znaczenie ujawniły się dopiero w dziesięcioleciach następnych. Pierwszym objawem tej tendencji były parodie prozy modernist. (Wesele hrabiego Orgaza R. Jaworskiego). Najważniejszymi zjawiskami są w tym zakresie p. S.I. Witkiewicza (przede wszystkim —» Pożegnanie jesieni i —» Nienasycenie), łączące groteskową wizję świata z rozważaniami i dysputami filozoficzno-świato-poglądowymi, psychol. i artyst, proza B. Schulza, zespalająca liryzm z fantastyką, a przede wszystkim twórczość W. Gombrowicza, oddziałująca stale, chociaż ze zmiennym natężeniem na rozwój pol. prozy. Gombrowicz tworzył nowe formy p. poprzez parodię form tradycyjnych (m. in. p. psychologicznej, obyczajowej, kryminalnej) i budował świat powieściowy jako funkcję napięć i interakcji między bohaterami. Dotyczy to zarówno jego pierwszego dzieła: —» Ferdydurke, jak też utworów ogłoszonych już w okresie powojennym: —» Trans-Atlantyk, Pornografia i Kosmos.

W ten sposób ukształtowana w okresie międzywojennym, p. polska stanęła przed powinnością zdania sprawy z doświadczeń wojny i okupacji. Zadaniu temu służyły różne style: realist. (p. o wojnie wrześniowej, np. —» Polska jesień J.J. Szczepańskiego, utwory J. Putramenta, W. Żukrowskiego, ostatnie partie Przygód człowieka myślącego Dąbrowskiej), psychol. (proza Iwaszkiewicza, Oczekiwanie J. Broszkiewicza), a nawet groteskowy (—» Jezioro Bodeńskie S. Dygata, Zmowa demiurgów K. Truchanowskiego). Podobne konwencje określiły również charakterystyczny nurt p. polityczno-psychologicznej, próbującej dokonać kryt. obrachunku z rzeczywistością Polski przedwojennej (zwł. —» Mury Jerycha Brezy). Najważniejszymi zjawiskami w dziedzinie prozy wojenno-okupacyjnej były jednak te utwory, które nie dają się sprowadzić do form wcześniejszych: cykle narracyjne Nałkowskiej, A. Rudnickiego i T. Borowskiego oraz p. Buczkowskiego —» Czarny potok i Dorycki krużganek, w których chaos stał się zasadą kompozycji i języka, opowiadane są bowiem przez bohaterów, którzy porażeni doświadczeniami totalnego terroru i okrucieństwa - nie potrafią nad nimi zapanować. W okresie powojennym nowe tendencje krystalizowały się także w utworach, które pragnęły dać wyraz nowym doświadczeniom hist. (—» Popiół i diament J. Andrzejewskiego), dążeniom tym nie dane jednak było się rozwinąć w latach dominacji anachronicznego gatunku p. z tezą zalecanego przez teoretyków realizmu socjalistycznego. Wybitniejszymi utworami powstałymi w kręgu oddziaływania tej poetyki są —» Pamiątka z Celulozy I. Newerlego i Bieg do Fragala J. Stryjkowskiego.

Ok. 1955 rozpoczął się nowy okres poszukiwań, widoczny zarówno w nawiązaniu do rzeczywistych tradycji, jak też w korzystaniu z doświadczeń współcz. prozy światowej. Ujawniły się np. związki z prozą intelektualną, ukształtowaną w światopoglądowym kręgu egzystencjalizmu (utwory K. Brandysa), czy z paraboliczną twórczością Kafki (—» Urząd Brezy, Młyny boże Truchanowskiego). Ważne miejsce zdobywa tendencja, którą można określać jako faulknerowską. Polega ona na tworzeniu wizji świata minionego i zamkniętego, jednakże nie z rozległej perspektywy hist. (próbę taką podjął w epicko zakrojonej —» Sławie i chwale Iwaszkiewicz), ale tak jak się ona kształtuje w świadomości bohatera (twórczość Buczkowskiego, —» Głosy w ciemności Stryjkowskiego, p. A. Kuśniewicza); do tego nurtu należą także utwory T. Konwickiego (—» Sennik współczesny, Kompleks polski). Kontynuowane są pokrewne naturalizmowi tradycje prozy behawiorystycznej, ukazującej osobowość bohaterów tylko w zewn. reakcjach i bezpośrednim działaniu (M. Hłasko, M. Nowakowski, I. Iredyński). Zjawiskiem istotnym jest proza groteskowa, częściowo wywodząca się z tradycji Gombrowicza (S. Zieliński, S. Mrożek, P. Wojciechowski). Oddziaływanie franc. „nowej powieści" (nouveau roman) uwidoczniło się w —» Górach nad czarnym morzem W. Macha i w twórczości L. Gomolickiego. Kształtują się formy pośrednie między narracją powieściową a prozą poetycką (A. Kijowski, T. Nowak, E. Stachura). Duże znaczenie miało wypracowanie form pośrednich pomiędzy p. a —» esejem. Tendencja tą wyraziła się już w pierwszych l. powojennych (A. Rudnicki, Sedan P. Hertza), w ostatnim 20-leciu reprezentuje ją twórczość K. Brandysa, dochodzi ona do głosu także w prozie hist. (twórczość H. Malewskiej, J. Bocheńskiego). Pojawiają się powieściowe parabole hist. (—» Bramy raju Andrzejewskiego, częściowo twórczość W.L. Terleckiego), w parabolicznych ujęciach powraca też niekiedy temat wojenny (—» Tren B. Czeszki). Najdonioślejszym zjawiskiem w dziedzinie prozy hist. jest twórczość T. Parnickiego, który w licznych p. wypracował nowe formy, m. in. przez stosowanie awangardowych technik powieściowych, zwykle p. historycznej obcych (jedną z zasad tej twórczości jest, że opowiada się nie tylko o tym, co było, ale także o tym, co być mogło). W zakresie p. fantastycz-nonaukowej wysunął się na czoło S. Lem, który konwencje tego typu literatury sproblematyzował, czyniąc ją niekiedy wypowiedzią bliską traktatowi filozoficznemu (GłosPana). Obok kierunków wymienionych rozwija się proza o charakterze realistyczno-obyczajowym (nurt tzw. małego realizmu), a także różne odmiany p. popularnej. Zob. też powieść historyczna.

K. WOJCIECHOWSKI Historia p. w Polsce, Lw. 1925; S. BACZYŃSKI Losy romansu, W. 1927, przedr. w: Pisma krytyczne, W. 1963; K. WYKA Pogranicze p. Proza polska 1945-1948, wyd. 2 rozsz. W. 1974 (wyd. 1 1948); K.W. ZAWODZIŃSKI Opowieści o p., Kr. 1963; T. CIEŚLIKOWSKA Warsztat współczesnej prozy narracyjnej, Lodź 1967; M. GŁOWIŃSKI P. młodopolska, Wr. 1969; O prozie polskiej XX wieku, red. A. Hutnikiewicz, H. Zaworska, Wr. 1971; T. BUREK Zamiast p., W. 1971; Prozaicy dwudziestolecia międzywojennego. Sylwetki, red. B. Faron, wyd. 2 W. 1974"(wyd. 1 1972); B. SUŁKOWSKI P. i czytelnicy. Społeczne uwarunkowania zjawisk odbioru, W. 1972; W. MACIĄG Proza międzywojenna w zwierciadle współczesnym, „Pam. Lit." 1973 z. 1; W. GRAJEWSKI P. polska lat 1918-1926 (elementy socjologii), w: Problemy literatury polskiej lat 1880-1939 (zbiór.), S. II, Wr. 1974.

Podobne prace

Do góry