Ocena brak

POWIEŚĆ

Autor /Leodegar Dodano /10.04.2012

Por. Opowieść; Romans. Antypowieść a. „nowa powieść", fr. nouveau roman, awangardowy kierunek we współczesnej powieści fr. z pocz. lat 50. XX w. (N. Sarraute, M. Butor, A. Robbe-Grillet, C. Simon, R. Pinget), rezygnujący z realistycznego wzorca powieści: z przyczynowości w toku fabuły, z analizy psychologicznej, ze spoistości przedstawianych postaci, z pewnej i sprawdzonej wiedzy narratora o świecie oraz z logicznej konstrukcji dzieła. Dzieje Tristana i Izoldy, fr. Le roman de Tristan et Iseult, zob. Tristan i Izolda.

Powieści Szekspira, ang. Ta les Jrom Shakespeare, seria opowiadań prozą o wątkach zaczerpniętych z 20 dramatów Szekspira „na użytek młodzieży" (1807, tł. pol. 1895; 1958 Czary Prospera) Charlesa i Mary La mb.

Powieść brukowa, ang. dime novel\ nm. Schundroman, Hintertreppenroman\ ros. bulwdrnyj roman, sensacyjna a. obyczajowo-miłosna, zazw. z „wyższych sfer", niekiedy półpornograficzna, wydawana dla niewybrednych czytelników zwykle naprzód w gazetowym odcinku, a później w formie taniej książki kieszeniowej.

Powieść doroczna, ros. Pówiest' wriem ien nych let, zw. także Kroniką Nestora, latopis pióra Nestora, powstały ok. 1113 w klasztorze Peczerskim w Kijowie, w jęz. staroruskim z silnymi nawarstwieniami cerkiewnymi; znakomite dzieło lit., kronika dziejów Rusi kijowskiej od 862 (inwazja Waregów) do 1110 (śmierć Światopełka Izasławicza), opublikowana po raz pierwszy w Petersburgu, 1767-92.

Powieść epistolarna a. Powieść w listach złożona z korespondencji między bohaterami, składającej się w sumie na narrację utworu, na całość fabularną, występująca gł. w XVIII i pocz. XIX w., np. Pamela i Clarissa S. Richardsona, Niebezpieczne związki P.A.Ch. de Laclos, Nowa Heloiza Rousseau, Cierpienia młodego Wertera Goethego; por. List (Utwory lit.).

Powieść gotycka wczesna forma romansu grozy występująca, zwł. w lit. ang., w 2. poł. XVIII i na pocz. XIX w., makabryczno-fan tastyczno-sensacyjna, w tajemniczej i pełnej grozy atmosferze zamków i klasztorów gotyckich; fabuła rozgrywała się często w średniowieczu; prototypem gatunku był Zamek (zob.) Otranto H. Walpole'a.

Powieść grozy, w której autor różnymi, często jaskrawymi sposobami usiłuje budzić dreszczyk strachu w czytelniku; jej pierwotną formą była powieść gotycka, później stała się jedną z postaci powieści sensacyjnej, wreszcie dreszczowcem (ang. thriller).

Powieść łotrzykowska, szelmowska, pikaryjska, hiszp. novela picaresca\ nm. Schelmenroman; ros. płutowskój romdn, powstała w Hiszpanii w XV w. i rozpowszechniona zwł. w XVII i XVIII w. forma powieści ludowo-mieszczańskiej z plebejskim bohaterem z marginesu społ. a. z nizin społ., zaradnym, przedsiębiorczym, sprytnym szelmą, mającym za nic normy i konwencje społ., stanowiącym jaskrawe przeciwieństwo bohatera romansów rycerskich.

Była to zazw. barwna opowieść o zmiennych kolejach życia narratora w różnych ostro zarysowanych środowiskach. Pierwowzorem gatunku był anonimowy Łazik z Tormesu.

Należy też tutaj m.in. Guzmdn de Alfarache Alemana, Rinconete i Cortadillo z Nowel przykładnych Cervantesa, Simplicissimus Grimmelshausena, Przypadki Idziego Blasa Lesage'a. Elementy pikaryjskie widoczne są też w takich powieściach jak: Moll Flanders Defoe'go, Przypadki Roderyka Randoma Smolletta, Tom Jones Fieldinga, a także w wielu powieściach XX w.; zob. też Sowizdrzał.

Powieść o Aleksandrze, fr. Roman d'Alexandre, z przekładu łac. oryginału gr. Historia Aleksandra Wielkiego (zob. Aleksander Wielki), bajeczno-fantastycznych dziejów wielkiego króla; dokonano w XII w. pierwszych wersji tego utworu w jęz. fr., 8-sylabowym, później 10-sylabowym wierszem.

Pod koniec stulecia Alexandre de Bernay stworzył nową wersję fr. 12-zgłoskowym wierszem, nazywanym odtąd aleksandrynem, który w XII w. stał się oficjalną formą tragedii fr. Narodzinom Aleksandra towarzyszą cudowne znaki; bohater unosi się w powietrzu na rydwanie ciągniętym przez gryfy. W opisach wspaniałych pałaców, egzotycznej scenerii, bogatych ubiorów, kosztowności i przygód bohatera widoczne są wpływy Wschodu. Powieść o Eneaszu zob. Eneasz.

Powieść o Lisie, fr. Roman de Renart. Od poł. XII do końca XIII w. rozkwita na Zachodzie, zwł. we Francji, poemat heroikomiczny, gdzie bohaterami epopei są zindywidualizowane postacie zwierząt, których przygody, spory i wałki są obrazem społeczeństwa ludzkiego, ukazanym we wcześniejszych redakcjach w sposób humorystyczny, w późniejszych także satyryczny.

Łączy te poematy postać Lisa (st.-fr. goulpil, z łac. vulpeś) Renarta, gł. bohatera, złośliwego i chytrego szelmy, który swe ofiary nie tylko krzywdzi, ale i wyszydza. O popularności tych powieści świadczyć może fakt, że imię jego stało się z czasem fr. nazwą gatunkową lisa (renard).

Powieść ta jest zbiorem licznych fr. poematów wierszem 8-zgłoskowym, przeważnie anonimowych, złożonym z 27 epizodów (zw. branches 'gałęzie'), z których pierwsze znane sięgają roku 1175, a ostatnie nie przekraczają połowy XIII w. Ofiarą lisa Renarta bywa potężny wilk Isengrin, natomiast kogut, kot i kruk okazują się chytrzejsi od Lisa; zob. też Pierścień (Cudowny); Zwierciadło (Cudowne).

Reinecke Fuchs wolny przekład w heksametrach (1793) pióra
Goethego, z dolnoniemieckiego poematu Reynke de Vos (1498),
jednej z licznych adaptacji Powieści o Lisie, bardzo popularnej i tł. na
wiele języków. Goethe traktował swój utwór głównie jako ćwiczenie
stylistyczne.

Powieść o Róży, fr. Roman de la Rose, poemat w 8-zgłoskowych dystychach (kupletach), jedno z najważniejszych dzieł lit. całego średniowiecza, wywierające silny wpływ na lit. następ. stuleci. Część I, złożoną z 4068 wersów, napisał ok. 1230-40 młody poeta Guillaume de Lorris, ale śmierć nie pozwoliła mu dokończyć dzieła, które przez 40 lat cieszyło się olbrzymim sukcesem.

Podjął je ok. 1277 Jean Chopinel a. Clopinel, zwany Jean de Meung, od miejsca urodzenia, i powiększył je o nowe 18 000 wersów, które różniąc się zasadniczo charakterem od pierwszej części, czynią z obu dzieło zadziwiająco niejednolite, a mimo to cieszące się powodzeniem, szacunkiem, uwielbieniem publiczności i krytyki, niezrównanym w dziejach literatury.

Od XIV do poł. XVI w. było ono najpoczytniejsze w lit. fr. Głosił jego chwałę Petrarka, tłumaczył je Chaucer na jęz. angielski, a gdy Clement Marot wydał je w 1527 we współczesnej wersji językowej, proklamowano Romans o Róży francuską Iliadą i Eneidą.

Część I to rodzaj Sztuki kochania, na wzór Owidiusza, tyle tylko, że reguły jej dotyczą miłości dwornej, rycerskiej. Autor opowiada sen, w którym Próżniactwo wprowadza go do ogrodu, gdzie przechadzają się: Rozkosz, śpiewająca Radość, Piękno, Bogactwo, Dworność, bóg Miłości i inne postacie alegoryczne. Znajduje on pąk róży, który pragnie zerwać.

Następuje 800-wersowy wykład Amora o miłości, a inne postacie pomagają kochankowi lub przeszkadzają w osiągnięciu celu. O ile I część była alegorią, barwną i obrazową, służącą zabawieniu audytorium arystokratycznego, o tyle część II czyni z alegorii pretekst do encyklopedycznej dyskusji o polemicznym zacięciu, skierowanej do szerszej publiczności.

Pełna uczonych dygresji część II obejmuje niemal wszystkie dziedziny myśli śrdw.: satyrę na kobiety jako reakcję na ich ubóstwienie w poezji trubadurów, ataki na wymiar sprawiedliwości, na zakony żebracze, na arystokrację, rozważania na temat społeczeństw, władzy królewskiej, małżeństwa, własności, Natury i Sztuki, czarów i nauk przyrodniczych.

Jean de Meung ustami alegorii Natury potępia wszystko, co jest przeciwne Naturze. Jest to dla niego miernik oceny wszelkich instytucji społecznych, sprawdzian prawdziwego szlachectwa i bogactwa, prawdziwej miłości. Powieść o Tebach, fr. Roman de Th&bes, zob. Edyp.

Powieść o Troi, fr. Roman de Troie, zob. Troja. Powieść poetycka epicko-liryczny wierszowany utwór romantyczny znacznych rozmiarów, z dramatyczną, ale niespoistą, fragmentaryczną fabułą, stanowiącą pełną dygresji kanwę dla osobistych wynurzeń autora identyfikującego się częstokroć z bohaterem; opowieść z mnóstwem niedomówień i luk. Malownicza, ponura, egzotyczna sceneria, gwałtowne przeżycia bohatera zbuntowanego przeciw światu, romantycznego samotnika, tworzą nastrój grozy i tajemnicy, często niesamowitości.

Za twórcę gatunku uważa się Walter Scotta (Pani jeziora, Pieśń ostatniego minstrela itd.), za mistrza - Byrona (Giaur, Korsarz, Narzeczona z Abydos, Oblężenie Koryntu, Więzień Chillonu); w lit. pol. najbardziej znane to Maria Malczewskiego, Konrad Wallenrod Mickiewicza, Zamek kaniowski Goszczyńskiego, Mnich, Jan Bielecki, Arab, Żmija, Lambro Słowackiego.

Powieść rozwojowa, nm. Entwicklungsroman, w nm. terminologii powieść przedstawiająca dzieje bohatera do czasu, aż uzyska on w pełni skrystalizowaną osobowość, np. Wilhelm Meister Goethego, Jan Krzysztof R. Rollanda. Odmianami tego typu są: powieść o formowaniu się młodzieńca (nm. Bildungsroman) i powieść wychowawcza, edukacyjna (nm. Erziehungsroman).

Powieść-rzeka, fr. roman-Jleuve, odmiana powieści cyklicznej o wątku ciągłym, w wielu częściach, z których każda stanowi całość, ukazująca życie i rozwój duchowy jednej postaci, grupy postaci a. rodziny (rodu) w kilku pokoleniach, np. Rodzina Thibault R. Martin du Garda, Jan Krzysztof Romain Rollanda, Saga rodu Forsyte'ów J. Galsworthy'ego, Noce i dnie Marii Dąbrowskiej.

Powieść szufladkowa, fr. roman a tiroirs, romans szkatułowy, powieść zbudowana z epizodów nie powiązanych z sobą albo połączonych tylko formalnie nicią ramowej narracji, przy czym epizody bywają umieszczane jedne wewnątrz drugich a. obok drugich (np. Baśnie z 1001 nocy, Idzi Blas Lesage'a, Rękopis znaleziony w Saragossie Jana Potockiego).

Powieść w odcinkach, fr. roman-feuilleton, ang. serialized novel, ros. roman s prodołżen ijem, powieść publikowana w dziennikach krótkimi fragmentami a. w tygodnikach łub miesięcznikach zazw. dużymi odcinkami. Pierwszą taką powieścią był fr. przekład Łazika z Tormesu, którego kilka rozdziałów ukazało się w odcinkach w gazecie „Le Siecle", poczynając od 5 VIII 1836. W 2 miesiące później ten sam dziennik zaczął druk Starej panny Balzaka.

Powieść z kluczem zob. Klucz. Powieść z tezą, fr. roman a these, odmiana powieści, w której iabuła jest ilustracją z góry założonej idei, a postępowanie bohaterów, podzielonych wyraźnie na dobrych i złych, ma być przykładem pozytywnym bądź negatywnym, ukazywanym czytelnikowi w celach wychowawczych, np. Pan Podstoli Ignacego Krasickiego.

Podobne prace

Do góry