Ocena brak

Polityczno - ustrojowe podstawy kształtowania klasycznej administracji XIX wieku

Autor /Nikita09 Dodano /28.06.2013

Polityczno-ustrojowymi podstawami klasycznej administracji XIX w. był) przede wszystkim: autokratyzm i liberalizm. Autokratyzin, czyli system rządów jednostki, stanowił punkt wyjścia rozwoju administracji typu burżuazyjnego w krajach pruskiej drogi do kapitalizmu. Reformy administracyjne, które wprowadzono w nich z reguły na początku XIX w., miały przecież miejsce jeszcze w czasach monarchii absolutnej. Polegały one na racjonalizacji biurokratycznej administracji, utrwalonej w w. poprzednim.

Autokratyczny system władzy stanowił jednak polityczno-ustrojową prze słankę kształtowania administracji nie tylko w krajach położonych na wschód od Łaby. Wystąpił on również w kraju, na którym starały się w sporej mierze wzo^ rować Prusy czy Rosja - w napoleońskiej Francji. Kolejne konstytucje Francji owego czasu: konstytucja Konsulatu z 1799 r. i konstytucja Cesarstwa z 1804 r! w nikłym stopniu ograniczały władzę Napoleona Bonaparte jako pierwszego konsula, a następnie cesarza Francuzów. Napoleon I, rządzący autokratycznie, mógł więc zorganizować administrację w sposób, który mu odpowiadał najbardziej -skrajnie biurokratyczny.

Tylko w niektórych dawnyclyepublikach autokratyzm nie był punktem wyjścia rozwoju dziewiętnastowiecznej administracji. Poza Stanami Zjednoczonymi, nie wpływał on na ukształtowanie systemu administracji Wielkiej Brytanii czy Szwecji - choć, jak wiemy, system administracji centralnej stanowił tam przedłużenie instytucji XV1-XVII w., powiązanych genetycznie, mniej lub bardziej, z autokratyzmem monarchii absolutnej [9]. Niektóre dawne republiki, jak Holandia, upodobniły się w początku XIX w. do państw autokratycznych i wraz z nimi przechodziły ewolucję od bliskiej absolutyzmowi formy monarchii ograniczonej do formy monarchii konstytucyjnej [23].

Na właściwą autókratyzmowi administrację zbiurokratyzowali.) nałożyły się w ciągu XIX w. instytucje, których wprowadzenie postulował obóz liberalizmu politycznego, wyrażający interesy większości burżuazji |por. 7| Były lo przede wszystkim:

konstytucjonalizm i związane z nim gwarancje praw i wolności obywatelskich oraz odpowiedzialność rządu przed parlamentem - najpierw konstytucyjna, dopiero z biegiem czasu, na wzór Wielkiej Brytanii, także polityczna [9], ino rząd terytorialny. Te postulaty liberalne zaczęto na ogół realizować po Wiośnie Ludów 1848 inlsii. Już wcześniej wcielano je w życie, i to konsekwentnie, w państwie, które BOWNtalo w wyniku rewolucji liberalno-burżuazyjnej, mianowicie w Belgii, posia-ilii|i|rcj samodzielny byt państwowy od 1830 roku.

Liberalizm polityczny jako podstawa kształtowania się systemu administra-i |l był silniejszy z natury rzeczy w tych krajach, które nie znały na przełomie Will i XIX w. autokratycznego systemu rządzenia. Właśnie instytucje polityczni i ndininistracyjne Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, w mniejszym Itnpniu Szwecji, stanowiły wzór dla propagatorów idei liberalnych.

Obok liberalizmu politycznego występował też w XIX w., tak jak w w. po-i*t ' ilnim, liberalizm gospodarczy [7]. Nierzadko obydwa nurty liberalizmu w s '.li/powały wspólnie, lecz zdarzało się też, że liberałowie w dziedzinie gospo-ilnuY.ej nie głosili haseł liberalnych w odniesieniu do polityki - tak było już, jak 'v inny z fizjokratami - i odwrotnie, liberałowie polityczni niekoniecznie musieli iMyjmować idee liberalizmu gospodarczego. Ogólnie rzecz biorąc, liberalizm polityczny wywarł na klasyczną administrację burżuazyjną wpływ o wiele więk-l/y niż liberalizm gospodarczy, o którym będzie jeszcze mowa w związku z za-(jniilami administracji [21].

Najmniejszy wpływ na klasyczną administrację XIX w. wywarły idee demokratyczne. Nie tylko autokratyzm, lecz również i klasyczny liberalizm - któ-flgn najwybitniejszym przedstawicielem był francuski myśliciel i działacz poli-lyczity Beniamin Constant (właściwie Constant de Rebecąue, 1767-1830) -mini charakter niedemokratyczny. Sprzeciwiał się on bowiem dopuszczeniu do uil/iulii w życiu publicznym najszerszych rzesz społeczeństwa. Liberałowie byli |Wo lenni kami rządów elity - przede wszystkim elity pieniądza. Stąd też opowia-iluli oni za, z reguły wysokim, majątkowym cenzusem wyborczym. W XIX w. u vhory, zarówno parlamentarne, jak i samorządowe, nie były więc powszechne. W ogóle nie brały w nich udziału kobiety, praw wyborczych była też pozbawiona w i«. U s/ość mężczyzn.

Niemniej jednak idee demokratyczne znajdowały okresowo odzwierciedlenie w Instytucjach politycznych i administracyjnych. Poza Stanami Zjednoczonymi, Mil/iu idee demokratyczne - aczkolwiek nie całkowicie demokratyczne - panowały o.l początku istnienia stanów i federacji, krajem, w którym demokratyzm wywarł w lvlvs/y wpływ na praktykę życia publicznogo, była Francja. Demokratyczny cha-mlsirr miała nie wprowadzona w życic jakobińska konstytucja 1793 roku. Następna lulu burżuazyjncgo demokraty/mu muloszla wc Francji wraz z Wiosną Ludów.

Konstytucja II Republiki Francuskiej z 1848 r. wprowadziła, jak się okazało na stałe, powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn. Pod tym względem Francja stanowiła wówczas wyjątek. Upowszechnienie prawa wyborczego było bowiem w skali powszechnej zjawiskiem późniejszym. Nastąpiło ono przeważnie dopiero po I wojnie światowej. Francuski demokratyzm XIX w. w niewielkim tylko stopniu wpłynął na kształt administracji francuskiej, tradycyjnie już biurokratycznejj W innych krajach europejskich demokratyzm zaznaczył swój wpływ dopiero w następnym okresie, stapiając się wówczas z ideami liberalnymi [40].

Do góry