Ocena brak

POJĘCIE

Autor /aleKac Dodano /11.11.2012

 

POJĘCIE gr. ennoia, idea, logos; łc. notio; nłc. conceptio, conceptus, ratio, idea; ang. concept, conception, notion, idea; fr. concept, notion, idee; run. Begrijf, Idee

1. psych., t. pozn. W tradycji filozofii kla­sycznej: czysto myślowe —> przedstawie­nie (1) sobie czegoś wraz z jego immanantną -^ treścią (1,2); inaczej: -^ słowo (2) my­śli (perhum mentis), postać poznawczo-intelektualna {species intelligibilis; -^ obraz /1 /). Przedstawienie takie odnosi się bądź do cze­goś ogólnego, bądź do czegoś jednostko­wego, jednakże w sposób ogólny, i jest re­zultatem procesu —> abstrakcji (1,2). W związku z tym, że spełnia ono zasadniczo dwie funkcje: a) intencjonalną, jako środek po­znania i b) ontyczną, jako produkt intele­ktu — rozróżnia się dwa podstawowe zna­czenia pojęcia:

  1. pojęcie formalne (id quo cognoscitur) — akt przedstawienia nieoglądowego (nienaocznego). Pojęcie w tym zna­czeniu określa się jako —> znak (la) for­malny, tj. znak, który uobecnia przedmiot poznawany w poznającym podmiocie po­przez jego treść;

  2. pojęcie obiektywne (fd quod cognoscitur; syn.-^ idea /IIA/) — czysto intencjonalny korelat aktu pojmowania, to, co przedstawione w pojęciu formal­nym. Pojęcie w tym znaczeniu samo się staje przedmiotem, poznawanym dopiero poprzez —> refleksję (2).

Rozróżnia się także zakres i treść poję­cia, podobnie jak zakres i treść —> nazwy, która stanowi językowy odpowiednik po­jęcia. W metafizyce istotne jest w związku z tym rozróżnianie dwóch typów pojęć: pojęć transcendentalnych i pojęć uniwer­salnych.

  1. Pojęcia transcendentalne — odnoszące się do wszystkich bytów, przy czym zakres ich orzekalności mimo uwyraźniania treści nie zmniejsza się, lecz pozostaje taki sam. Przykłady takich po­jęć: pojęcie bytu, rzeczy, jedności, prawdy, dobra {—> transcendentalia /2/).

  2. Pojęcia uniwersalne — odno­szące się do danej grupy bytów; są to poję­cia, których treść ubożeje w miarę zwię­kszania zakresu ich orzekalności. Przykła­dy takich pojęć: pojęcie człowieka, konia, drzewa itp.

W różnych kierunkach filozoficznych zaznaczają się rozmaite poglądy na istotę pojęć, aż po stanowisko w ogóle negujące ich istruenie lub sprowadzające je do tikładu wyobrażeń (—> nominalizm /la/, ^ sensu-alizm /1 /).

U I. Kanta charakterystyczne jest roz­różnienie dwóch typów pojęć:

a') pojęcia aprioryczne lub czyste pojęcia {apriorische Begriffe oder reine Begrijfe) intelektu, niezależne od doświadczenia (^ idee /lVe/ transcenden­talne; -^ kategorie /2/), np. pojęcie Boga, świata, człowieka oraz pojęcie jedności, wielości, itd.;

b') pojęcia aposterioryczne lub empiryczne, tzn. pojęcia ogólne, które określają klasy przedmiotów danych w do­świadczeniu lub wytworzonych; przed­mioty owe odpowiadają jednakowo i cał­kowicie każdej jednostce wchodzącej w skład takiej klasy bez względu na to, czy można ją z tej klasy wyodrębnić.

  1. log. Znaczenie pewnych kategorii wy­rażeń w danym języku, zwłaszcza znacze­nie -> nazw (1) (generalnych). Według niektórych ujęć (G. Frege, K. Ajdukiewicz) tak rozumiane pojęcie jest przedmiotem abstra­kcyjnym.

  2. metod. Pojęcie teoretyczne (-^ter­min /3a/ teoretyczny) — pojęcie, które nie odnosi się do cech dających się obser­wować za pomocą zmysłów lub przyrzą­dów. Takimi są np. podstawowe pojęcia fizyki, jak siła, masa, elektryczność itp. Po­jęcia teoretyczne nie powstały jako bezpo­średni rezultat obserwacji, lecz zostały skonstruowane dla celów określonej teorii mającej wyjaśniać dane doświadczenia. Związek między pojęciami teoretycznymi a pojęciami obserwacyjnymi {—> termin /3b/ obserwacyjny) charakteryzowany jest m. in. przez —> definicje redukcyjne.

Podobne prace

Do góry