Ocena brak

POGANKA. Powieść przy kominkowym ogniu opowiadana, powieść N. Żmichowskiej

Autor /wiola_87 Dodano /15.03.2012

POGANKA. Powieść przy kominkowym ogniu opowiadana, powieść N. Żmichowskiej, prwdr., bez Wstępnego obrazka, w „Przeglądzie Nauk." 1846, tekst pełny wt. 2 Pism Gabryelli, Warszawa 1861. Utwór, ujęty w charakterystyczną dla literatury romant. formę spowiedzi bohatera (tzw. roman personnel), jest najdojrzalszą i najpełniejszą wypowiedzią pisarki w wielkiej dyskusji filoz. toczącej się wśród drugiego pokolenia romantyków krajowych, przed którym z całą ostrością zarysował się dylemat: indywidualizm romant. a związek z losem narodu. Oś powieści stanowią kluczowe zagadnienia owej dyskusji, zarazem i epoki: zależność między swobodą indywidualną jednostki a jej zobowiązaniami moralnymi, rei., społ. i nar., granice suwerenności sztuki i artysty, różnice w pojmowaniu miłości. Problemy te ukazała Żmichowska dwojako: w rozmowie grupki przyjaciół we Wstępnym obrazku, w którym sportretowała pod fikcyjnymi imionami grono skupione wokół „Przeglądu Nauk." (m. in. E. Dembowskiego, H. i A. Skimborowiczów, K. Balińskiego, J. Majorkiewicza, Z. Mielęcką-Węgierską, B. Moraczewską), i w dziejach Beniamina, jednostki wyjątkowej, która za wszelką cenę dąży do realizacji marzenia o indywidualnej pełni życia; uosobieniem tego marzenia jest piękna, egoistyczna Aspazja, obdarzona rysami romant. kobiety fatalnej. Dla niej porzuca Beniamin - pod wpływem tęsknot obudzonych przez brata, artystę malarza Cypriana, który w poszukiwaniu doskonałego modelu nie liczy się z moralnymi skutkami swego postępowania - dom rodzinny, gdzie panuje klimat spokojnej miłości wzajemnej, bez wstrząsów i uniesień, a pracowitość i poczucie obowiązku kształtuje charaktery; próba wyzwolenia z wszelkich więzów społ. i moralnych kończy się życiowym bankructwem bohatera.

Żmichowska nie zamknęła powieści żadną tezą dydakt., uchyliła się od jednoznacznej odpowiedzi na postawione pytania, toteż badacze i krytycy proponowali rozbieżne interpretacje utworu: jedni uważali P. za artyst. przetworzenie konkretnych przeżyć osobistych autorki (Z. Wasilewski nawet C. Norwida i M. Kalergis), burzliwych dziejów jej przyjaźni z P. Zbyszewską, która miała być pierwowzorem Aspazji (hipoteza NI. Manna, rozwinięta przez T. Żeleńskiego), inni odczytywali historię Beniamina i Aspazji jako metaforę układów społ.-po-liL (dla M. Olszanieckiej jest to obraz zgubnego wpływu arystokracji na drobną szlachtę). Śmiałość w stawianiu doniosłych i aktualnych problemów, odkrywczość psychol., umiejętne stosowanie elementów fantastyki zapewniają P. pozycję wśród najwybitniejszych utworów romant. literatury krajowej.

Wyd. i wstęp T. Żeleński (Boy), wyd. 2 Wr. 1950 BN I 121; W. 1976 Bibl. Klasyki Pol. i Obcej; zob. też Żmichowska Narcyza. M. MANN „P." Narcyzy Żmichowskiej, W. 1916; M. WOŹNIAKIEWICZ-DZIADOSZ O strukturze „P." Narcyzy Żmichowskiej, Ann. UMCS, Sectio F, t. 25 (1970).

Podobne prace

Do góry