Ocena brak

PAN TADEUSZ, czyli Ostatni zajazd na Litwie.

Autor /Like Dodano /13.03.2012

PAN TADEUSZ, czyli Ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 we dwunastu księgach wierszem, poemat A Mickiewicza, pisany (z przerwami) od jesieni 1832 do 13 II 1834 wyd. w Paryżu 1834, t. 1-2. Pierwsze księgi powstały w okresie żywej działalności poety w środowisku emigr. i nadziei na rychłe zmiany polit. w Europie; późniejsze rozgoryczenie Mickiewicza, zawiedzionego w owych nadziejach i zrażonego sporami w łonie emigracji (aluzje do nich można odczytać w P. T.), nie mącąc nastroju dzieła, znalazło wyraz dopiero w lirycznym Epilogu, pozostawionym w brulionie (inc. "O tymże dumać na paryskim bruku"), ogł. pośm. w t. 4 Pism, Paryż 1860.

Sytuacja wygnańca wpłynęła na wybór tematu, który pozwolił pokazać kraj ojczysty, jego przyrodę i mieszkańców; odsuniecie akcji w przeszłość dało sposobność do przedstawienia ginących już typów ludzkich i obyczajów, a powiązanie te] akcji z wydarzeniami hist. - do zakończenia utworu wizją wyzwolenia Litwy; wyraziło się w niej również marzenie o przyszłym wyzwoleniu ojczyzny i powrocie do kraju. Temat P. T. był więc zgodny z założeniami romantycznego historyzmu i regionalizmu, dzieło jednak nie mieści się w ścisłych ramach poetyki romant.: odkrywa piękno codziennego bytowania, zwykłego szczegółu. Akcja rozgrywa się podczas kilku dni późnego lata 1811 (księga I-X) oraz nocy i dnia wiosennego 1812 (XI-XII) w Nowogródzkiem: w majątku zasobnego szlachcica Sędziego Soplicy - Soplicowie, w pobliskim zrujnowanym zamku magnackiego rodu Horeszków i w zaścianku szlach. Dobrzynie; ani ścisła lokalizacja geogr., ani określenie czasu akcji wg kalendarza nie jest możliwe, poeta bowiem łączył autentyczne szczegóły w fikcji poetyckiej. Rzecz dzieje się w środowisku zamożnej i drobnej szlachty; występuje też młody magnat Hrabia - krewny Horeszków, żyd. karczmarz Jankiel - patriota pol., chłopi pojawiają się w scenach zbiorowych.

Najważniejszą dla wymowy ideowej poematu postacią jest Ksiądz Robak; z jego przedśmiertnej spowiedzi czytelnik dowiaduje się, że habit bernardyna kryje Jacka Soplicę, brata Sędziego, a ojca bohatera tyt., sławnego niegdyś w okolicy zawadiakę. Odrzucony przez Stolnika Horeszkę konkurent do ręki jego córki, w odruchu rozpaczy i urażonej dumy zastrzelił magnata; ponieważ w chwili zabójstwa Stolnik bronił właśnie zamku przed wspomagającym targowiczan wojskiem ros., zabójca został przez opinię patriot. uznany za zdrajcę narodowego. Jacek, który po tym czynie opuścił kraj i wszedł na drogę pokuty jako zakonnik, żołnierz i emisariusz napoleoński, powróciwszy po latach do Soplicowa, przez nikogo prawie nie rozpoznany, zmierza do położenia kresu waśni rodowej Horeszków z Soplicami przez małżeństwo Tadeusza ze zubożałą wnuczką Stolnika, Zosią. Perypetie miłosne Tadeusza (który kochając Zosię, zaplątał się w przypadkowy romans z jej opiekunką, Telimeną) są jednym z trzech równolegle rozwijających się wątków akcji (obfitującej nadto w epizody, jak np. kłótnia Rejenta z Asesorem o charty); pozostałe to spór Sędziego z Hrabią o zamek oraz działalność spiskowa Robaka, który na zlecenie rządu Księstwa Warsz. - w przewidywaniu bliskiej wojny z Rosją - przygotowuje na Litwie powstanie. W poprzek tym zamiarom stają prywatne interesy bohaterów: Hrabia zrywa układ o zamek i organizuje zajazd Soplicowa za podusz-czeniem starego Klucznika Horeszków, Gerwazego, który mobilizuje drobną szlachtę, zwł. zaścianek Dobrzyńskich, wyzyskując demagogicznie ich sąsiedzkie urazy do Sędziego. Kres osobistym porachunkom kładzie dopiero interwencja batalionu ros., przybyłego na odsiecz Soplicowa: w obliczu wroga cała szlachta, zajezdnicy i zajechani, staje solidarnie do walki. Bitwa, choć zwycięska, pociąga za sobą opłakane dla sprawy patriotycznej skutki: przymusową emigrację większości uczestników, dekonspirację spisku. Śmiertelnie ranny Robak uzyskuje przed zgonem przebaczenie Gerwazego, mściciela Stolnika; otrzymuje też wiadomość o wybuchu wojny z Rosją -świadomy anachronizm, aby bohater mógł umrzeć w nadziei zbliżającego się wyzwolenia. Podobnie w księdze XI-XII wkroczenie armii napoleońskiej na Litwę cofnięte zostało z czerwca na tło radosnej przyrody wiosennej. Podczas uczty w Soplicowie ku czci wodzów pol., J. H. Dąbrowskiego i K. Kniaziewicza, następują zaręczyny Zosi i Tadeusza, który jako przyszły dziedzic uwalnia chłopów i nadaje im ziemię. Poemat kończy się w atmosferze powszechnego niemal entuzjazmu i wiary w sukces wojenny Napoleona; optymizm zakończenia - wbrew historii, która wnet przynieść miała klęskę - wynika nie tylko z założeń artyst. utworu, pełnego pogody: jest w nim także odniesienie do przyszłości, w której - jak wierzyli wygnańcy polistopadowi - Po'ska wyzwoli się i zjednoczy.

Historia, która do prowincji litew. wkracza z Wielką Armią, obecna jest i w księgach poprzednich - we wspomnieniach i biografiach bohaterów: konfederatów barskich, powstańców kościuszkowskich. Życiorys Robaka, spiskowca i więźnia trzech zaborów, ma walor poetyckiej syntezy losów Polaków walczących o wolność, a jego przemiana z butnego szlachcica w bezim. sługę sprawy nar. wskazuje doświadczonemu niewolą społeczeństwu kierunek koniecznej ewolucji. Zmienny tok narracji, oscylującej między humorem a liryzmem, powagą powiatowego gawędziarza a dystansem wobec sarmackiej egzotyki, pozwala poecie pokazać mentalność i obyczajowość prowincjonalnego środowiska szlach. (prace rolne, polowanie, zajazd, biesiady, obyczaje sejmikowe, sądowe i bitewne) w momencie głębokich przemian. Tradycyjna zbiorowość szlach., oglądana z perspektywy hist., reprezentuje istotne dla bytu nar. wartości: patriotyzm, waleczność, siłę więzi społ., ale także liczne wady (prywata, pieniactwo, pycha stanowa, umysłowa ciasnota), przy czym na wady te Mickiewicz spogląda raczej jako humorysta niż jako satyryk, a postawie takiej towarzyszy stale manifestowana świadomość, że są to obyczaje i typy ludzkie już zanikające, dla pokolenia nie wolnego cenne jako relikt przedrozbiorowej Rzplitej. Wśród bohaterów przeważają reprezentanci dawnej szlachty; tradycjonalistami (choć umiarkowanymi) są Sędzia i protektor jego, Podkomorzy, w większym stopniu typy drobnoszlach. oryginałów: Wojski, Gerwazy, Woźny Protazy, Dobrzyńscy (dojrzałością obywatelską wyróżnia się jednak ich przywódca, Maciek nad Maćkami). Z mniejszym udziałem sympatii, a większym satyry potraktowani zostali odstępcy od obyczaju pol.: Hrabia -angloman, i Telimena - entuzjastka życia petersburskiego. Wartości nowe uosabiają, obok Robaka, dowódcy wojska pol. 1812, także Tadeusz, jako inicjator uwłaszczenia chłopów.

Charakterystyka postaci pierwszoplanowych jest przenikliwa psychologicznie, zwł. w znakomitych dialogach i monologach wewn., pozostałych - oszczędna, a wyrazista, oparta przeważnie na jakimś rysie powierzchowności, geście, sposobie mówienia, które ujawniają się w pełnych ruchu scenach zbiorowych (kłótnia na zamku, narada w Dobrzynie, zajazd i bitwa); szlach. oryginałom towarzyszy zwykle jakiś osobliwy, a Właściwy im rekwizyt (np. egzemplarz starej broni, jak Scyzoryk Gerwazego). Spośród epizodów demonstrujących biegłość w dawnej a niknącej sztuce słynne są zwł.: gra Wojskiego na rogu myśliwskim, koncert Jankiela na cymbałach i polonez prowadzony przez Podkomorzego. Opisy przyrody, zharmonizowane na ogól z rozwojem akcji, uwydatniają piękno zwykłego, zagospodarowanego przez człowieka, krajobrazu (wyjątek stanowi opis puszczy). Ważnym czynnikiem poetyzacji codziennego życia jest postać Zosi: naiwna, całkiem przeciętna dziewczyna wnosi do opisu powszednich zajęć, przy których jest ukazywana, zjawiskowy urok (lekkość, świetlistość). Do wrażenia narracyjnej prostoty przyczynia się język poematu, nawiązujący do polszczyzny potocznej (ze znacznym udziałem prowincjonalizmów i archaizmów); w ramach przyjętego wzorca wersyfikacyjnego: 13-zgłoskowca (7+6), parzyście rymowanego, występuje duża rozmaitość układów składniowych i akcentowych, decydująca o swobodnej zmienności toku wierszowego.

Na powstanie P. T. złożyły się wielorakie inspiracje lit.: eposu Homerowego, powieści hist. W. Scotta, powieści poet. Byrona, klasycyst. poematu opisowego (J. Delille), idylli mieszcz. (Herman i Dorota Goethego), a także tradycje pol.: Krasickiego Pan Podstoli, Monachomachia i satyry, Niemcewicza Powrót posła i powieści. Synteza tych różnych czynników rodzajowych i stylowych dała dzieło nie mające odpowiednika ani w literaturze epoki, ani w okresach późniejszych. Mickiewicz miał zamiar napisać cz. 2 P. T., podobno pracował nawet nad nią, ale nie zachował się żaden ślad tej pracy. Kontynuację poematu podejmował m. in. Słowacki (ok. 1846/47); był on też we fragm. przedmiotem trawestacji, poważnych i parodystycznych (zob. antologię J. Starnawskiego Adam Mickiewicz w poezji polskiej i obcej, Wr. 1961).

Wśród pierwszego pokolenia czytelników P. T. wywołał zastrzeżenia: krytyka demokr. zarzucała mu zachowawczość, raził brak heroicznej wizji historii, sprzeciw budziła poet. nobilitacja potoczności; najsilniej przemawiały elementy komiczne. Nieliczni tylko (Słowacki, S. Worcell, po paru latach Z. Krasiński) docenili wzniosłość poematu, który rangę epopei nar. zdobywał stopniowo (pierwsze po prwdr. wyd. os. 1859!). W zaborze ros. i austr. początkowo zakazany, rozchodził się jednak w odpisach i przemycanych egz.; zapiski pamiętnikarskie świadczą, że już wówczas miał czytelników, którzy odkryli w nim „centrum polszczyzny". Po wojnie krymskiej, kiedy uległy złagodzeniu przepisy carskiej cenzury i można było wydać P. T. w Warszawie (w Pismach 1858), zwiększył się zasięg odbioru, a poemat wszedł do kanonu arcydzieł literatury nar.; awansowi temu sprzyjała zmiana orientacji estet. w pokoleniu postyczniowym, wzrost wrażliwości na realist. walory dzieła. Do popularyzacji P. T. wśród czytelników wiejskich, której gorąco pragnął autor (por. w Epilogu: „O, gdybym kiedy dożył tej pociechy, Żeby te księgi zbłądziły pod strzechy"), przyczyniło się tanie wyd. Macierzy Pol. (Lw. 1888, wielokrotnie wznawiane). Poemat oddziałał głęboko na świadomość nar., w szczególności utrwalił wyobrażenia o pol. charakterze nar., narzucił wizję pejzażu uznanego za typowo pol.; był też źródłem inspiracji dla wielu pisarzy. Motyw patriot. znaczenia lektury P. T. występuje m. in. w nowelach Sienkiewicza —» Latarnik (1881) i Konopnickiej Z 1835 roku (1890). Ilustrowali poemat m. in. M. E. Andriolli, W. Gerson, S. Masłowski, T. Gronowski; wielu malarzy czerpało z P. T. tematy obrazów (m. in. M. Gierymski). Inscenizowano utwór w formie m. in. żywych obrazów; 1945 wystawił go M. Kotlarczyk w krak. Teatrze Rapsodycznym; poemat stał się podstawą filmu R. Ordyńskiego (1928) i serialu telewizyjnego A. Hanuszkiewicza (1970-71), pełny tekst ukazał się w nagraniu płytowym. Tłumaczony (od 1836: przekł. niem. R. O. Spaziera) na dwadzieścia kilka języków: blisko 50 pełnych przekł.; wśród nich wybitne, jak M. Rylskiego na ukr., P. Cazina (prozą) na franc., G. Rónaya na węgierski.

Wyd. kryt. W. Bruchnalski i S. Pigoń w: Dzieła wszystkie, t. 4, W. 1934, oraz K. Górski w: Dzieła wszystkie, t. 4, Wr. 1969 (tu opis wszystkich zachowanych autografów, których podobiznę wyd. T. Mikulski, Wr. 1949); wyd, koment. oprać, i wstęp S. Pigoń, wyd. 7 Wr. 1972 BN 183 (w wyd. 1-4 Kr. 1925-Wr. 1962 obszerna bibliografia opracowań); oprac, i posłowie Z. Stefanowska, wyd. 25 W. 1977 Bibl. Lektur Szkolnych.

S. Witkiewicz Mickiewicz jako kolorysta, w: Pisma zebrane, T.1, Kr. 1971 (prwdr. 1885); K. Wojciechowski „P.T." a romans Waltera Scotta, Kr. 1919; S. Pigoń Czas akcji w „P.T.", w: Wśród twórców, Kr. 1947 (prwdr. 1926); tenże „P.T.". Wzrost, wielkość i sława, W. 1934; tenże Sąd nad Polską w „P.T.", w: Zawsze o Nini, Kr. 1960 (prwdr. 1934); T. Żeleński (boy) Robak wojskowy i cywilny, w: Pisma, t. 4, W. 1956 (prwdr. 1934); J. Kleiner Mickiewicz, t. 2, cz. 2, Lubi. 1948, rozdz. 11-12; J. Krzyżanowski Wielkość i oryginalność „P.T.", w: W świecie romantycznym, Kr. 1961 (prwdr. 1948); Z. Szmydtowa Czynniki gawędowe w poezji Mickiewicza, w: Rousseau - Mickiewicz i inne studia, W. 1961 (prwdr. 1949); Z. Szweykowski „P.T." - poemat humorystyczny, Poz. 1949; S. Breyer Spór Horeszków z Soplicami. Studium z dziedziny problematyki prawnej „P.T", W. 1955; K. Górski Tadeusz z ręką na temblaku, w: Z historii i teorii literatury, [S. I], Wr. 1959, i Mickiewicz, W. 1977 (prwdr. 1956); K. Wyka „P.T", [t. 1-2], W. 1963; Z. Kopczyńska z zagadnień wiersza epiki romantycznej, w: Z. Kopczyńska, L. Pszczołowska O wierszu romantycznym, W. 1963; K. Górski „P.T." w kręgu ideowym „Ksiąg" i „Pielgrzyma", w: Mickiewiczów.

Zofia Stefanowska

Podobne prace

Do góry