Ocena brak

ORZESZKOWA ELIZA, z PAWŁOWSKICH, 2 v. NAHORSKA

Autor /yogra Dodano /12.03.2012

ORZESZKOWA ELIZA, z PAWŁOWSKICH, 2 v. NAHORSKA. ur. 6 VI 1841 w Milkowszczyźnie (Grodzieńszczyzna) zm. 18 V 1910 w Grodnie, pochowana tamże, powieściopisarka. nowelistka, publicystka, działaczka społeczna. Córka zamożnych ziemian, okres 1852-57 spędziła na pensji sakramentek w Warszawie, gdzie koleżanką jej była Maria Wasiłowska, poźniejsza Konopnicka. W 1858 poślubiła P. Orzeszkę. L. 1859-63, spędzone w majątku męża, Ludwinowie pod Kobryniem, odegrały ważną rolę w ukształtowaniu osobowości i życia pisarki. Prowadziła tam pracę oświat, wśród ludu i znalazła się w środowisku działaczy stronnictwa białych. Brała udział w służbach pomocniczych powstania styczniowego, ukrywała w swym domu i przewoziła R. Traugutta do granicy Królestwa Polskiego. Po zesłaniu męża 1865 do guberni permskiej wróciła do Milkowszczyzny. W 1869 uzyskała unieważnienie małżeństwa i osiadła w Grodnie, poznała tu życie ludu miejskiego, odtworzone później w licznych utworach. Od 1879 była współwłaścicielką wypożyczalni i księgarni wydawn. w Wilnie, która w ciągu dwóch i pół lat opublikowała 22 tyt., ponadto dwa kalendarze (litew. i wil.) oraz kilka mów pisma humoryst. „Alfabet". W 1882 firma została zamknięta, a O. skazana na internowanie przez trzy lata w Grodnie, co przeciągnięto do lat pięciu. W 1885 brała udział w akcji pomocy pogorzelcom Grodna. W 1894 zaślubiła S. Nahorskiego, legalizując prawie 30-letni związek. W 1891 i 1906 odbyły się jubileusze O.; w związku z pierwszym otrzymała od pisarzy pol. książkę zbiór. Upominek (1893). Dwukrotnie była wysuwana do nagrody Nobla (1905,1909). W 1906 otrzymała lwow. nagrodę im. F. Kochmana. Prowadziła szeroką (bardzo dziś cenną) korespondencję z pol. i obcymi pisarzami, uczonymi i działaczami. Pozostawiła kilka szkiców autobiogr., m. in. Zwierzenia („Kraj" 1891), Autobiografia w listach („Bibl. Warsz." 1910), Pamiętnik („Kur. Warsz." 1911), Wspomnienia („Sfinks" 1911), wyd. łącznie pt. O sobie (1974).

Twórczość O. dzieli się na trzy okresy: 1866-76, 1877-91, 1892-1910; nić wiążącą je stanowi żywy stosunek do powstania styczniowego. W pierwszym okresie pisarka kształtowała zręby pozytywist. światopoglądu oraz pisała powieści tendencyjne. Duże znaczenie miały lektury H.T. Buckle'a, J.S. Milla, A. Baina, H. Spencera, H. Taine'a i E. Renana; z pol. myślicieli - Jędrzeja Śniadeckiego, K. Libelta, F. Krupińskiego i J. Supińskiego. Jej ówczesny determinizm ukształtował się gł. pod wpływem Buckie'a. Z filozofii syntet. Spencera przejęła O. ewolucjonizm i agnostycyzm, przekreślając swój wcześniejszy materializm. Program teoret.-lit. zawierały art. Kilka uwag nad powieścią („Gazeta Pol." 1866), O przekładach („Tyg. Mód i Powieści" 1872), Listy o literaturze („Niwa" 1873), Opowieściach T.T. Jeża (tamże 1879) i Drugie dziesięciolecie (1840-1850) (w Książce jubileuszowej... J.I. Kraszewskiego 1880). Przeciwstawiała się romantyzmowi, potępiała fantazję, żądając od literatury prawdopodobieństwa życiowego. Powieść uważała za gatunek czołowy. Podkreślała intelektualną zależność pisarza od społeczeństwa, lecz i odpowiedzialność za losy zbiorowości. Uważała, że literatura powinna podejmować problematykę walki ze złem społecznym. Debiutowała opowiadaniem Obrazek z lat głodowych („Tyg. Ilustr." 1866), nast. utwory narracyjne to Początek powieści (w Zbiorze oryginalnych powiastek i gawęd 1866), Ostatnia miłość (1868), Zżycia realisty („Tyg. Mód" 1868), Na prowincji (1870), W klatce (1870), Cnotliwi (1871), Pamiętnik Wacławy(1871), Pan Graba (1872) - pierwszy utwór, który zdobył pozytywną ocenę krytyki (Chmielowski, Sienkiewicz, Świętochowski), Na dnie sumienia (1873), —> Marta (1873), Eli Makower (1875), —> Rodzina Brochwiczów („Kłosy" 1876), Pompalińscy (1876), Maria („Tyg. Mód i Powieści" 1877). Większość z nich należy do słabszych utworów pisarki. Łączy je tematyka bogata w elementy autobiogr., zainteresowanie emancypacją kobiet, którą O. propagowała w publicystyce (m. in. w art. Kilka słów o kobietach, „Tyg. Mód" 1870). Omawiała sprawy wychowania domowego i wykształcenia kobiety, miłości, małżeństwa i życia rodzinnego, przyczyny i trudności przeprowadzenia rozwodu, sytuację społ. kobiety niezamężnej, sprawę pracy zaw. kobiet, los dziecka nieślubnego. W powieściach jej pojawił się nowy bohater: lekarz, inżynier, uczony - bohater bez skazy, idealny, oddany działalności społecznej. Wszystkie powieści z tego okresu zawierają typowe także wątki romansowe, wyjątek stanowi Marta. Obok narracji trzecioosobowej pisarka próbuje konstrukcji pamiętnikarskiej (Pamiętnik Wacławy) i epistolarnej (Maria). W powieściach pierwszego typu narrator bywa obserwatorem, prezenterem, komentatorem i sędzią, bywa też bohaterem; często traktuje czytelnika jak towarzysza swych obserwacji i sądów, dlatego w tekstach pełno apostrof do odbiorcy i dialogów z nim. Powieść —> Meir Ezofowicz („Kłosy" 1878) rozpoczyna okres dojrzałej twórczości pisarki. Ukazały się wtedy —> Widma (1881), Sylwek Cmentarnik (1882), Zygmunt Ławicz i jego koledzy („Ateneum" 1882), Bańka mydlana („Kraj" 1882-83), Pierwotni (1884), Niziny (1885), —> Dziurdziowie („Ateneum" 1885), Mirtala (1886) Nad Niemnem (1888),  —> Cham (1888), Czciciel potęgi (1891), Jędza (1891), —> Bene nati (1891), Westalka (1891); zbiory nowel: —> Z różnych sfer (t. 1-3 1879-82), Panna Antonina (1888), W zimowy wieczór (1888), oraz rozprawy Patriotyzm i kosmopolityzm (1880), O Żydach i kwestii żydowskiej (1882), studium Ernest Renan („Ateneum" 1886). Jest to okres przejścia od powieści postulatywnych do realist., o szerokich horyzontach społ.-demokr., czego zapowiedź znaleźć można już wcześniej, w Elim Makowerze i Rodzinie Brochwiczów. Gł. problematykę utworów stanowiły w tym okresie konflikty społ. i nar. (Bene nati, grupa Widm, Nad Niemnem). Wystąpiła różnorodna tematyka: sprawa żyd. (Meir Ezofowicz), życie chłopa i wsi (Niziny, Dziurdziowie, Cham), pojawiło się zainteresowanie antykiem (Mirtala, Czciciel potęgi). Wkroczyli tłumnie bohaterowie mali, najniższej kategorii rzemieślnicy, handlarze, biedota. Autorka odsłoniła oblicze miasta, nie znane dotychczas czytelnikowi (w opowiadaniach Z różnych sfer, Jędza i in.). Szukała tematów na salach sądowych, w zaułkach miejskich, suterenach, na poddaszach. Nie opuszczała jej jednak wiara we wszechmoc oświaty, choć był to okres jej rozczarowań do haseł pozytywizmu. W dialogach pojawiła się gwara, zwroty białorus. (m. in. w opowiadaniu W zimowy wieczór) i in. środki charakterystyki środowiskowej postaci. Umocniła się pozycja narratora, górującego swą wszechwiedzą nad bohaterami i odbiorcą. Pogłębione zostały portrety psychol. bohaterów, powstała wówczas pierwsza powieść psychologiczna O. (Cham), jak również liczne nowele.

W ostatnim okresie twórczości O. zainteresowania swe zwróciła ku problematyce rel. i etycznej, odrzuciła ateizm i antyklerykalizm. Nastąpiło dalsze pogłębienie analizy psychol., coraz wyraźniejsza koncentracja na życiu wewn. jednostki, niekiedy na jej stosunku do świata. Pozostając do końca pisarką pozytywist., przejmowała O. pewne zdobycze warsztatowe naturalizmu i modernizmu, a nawet typowe dla nich wątki (np. antyurbanizm Chama). Pod względem formy stylistyczno-językowej utwory O. z tego okresu stanowią jej szczytowe osiągnięcie ; są nasycone liryzmem, niektóre pisane piękną nastrojową prozą poetycką. Od Chama można dostrzec pewien wpływ myśli Tołstojowskiej na jej twórczość. Przeciwników ideowych widziała wówczas O. w modernistach i dekadentach (—> Dwa bieguny 1893, opowiadania —> Melancholicy 1896, —> Ad astra 1904, 1 pieśń niech zapłacze 1905) i in., obciążając ich m. in. winą za „argonautyzm", tj. szukanie kariery za granicą (Argonauci 1900, —> Australczyk 1896, tom nowel Iskry 1898). Problem „argonautyzmu", z którym autorka zetknęła się we własnym życiu, był jej znany z literatury franc. i ang., poruszyła go w art. Emigracja zdolności („Kraj" 1899), a wcześniej już przeciwstawiła się wszelkim ucieczkom z kraju (Ostatnia miłość, Pamiętnik Wacławy, Zygmunt Ławicz i jego koledzy, Dwa bieguny). Nade wszystko jednak powstanie styczniowe było „młotem i dłutem" kształtującym jej osobowość twórczą. Nawiązywała do niego w zaszyfrowany dla cenzury sposób, pod koniec życia zaś zebrała osobiste wspomnienia w tom opowiadań —> Gloria victis (1910).

Propagując w młodości reedukację szlachty w imię postępu, później usiłowała zrozumieć racje rewolucji 1905, a robotnikom przyznawała „zarys szlachetnej godności ludzkiej"; stwierdzała jednak, że nie jest już w stanie podążać za nowymi czasami. Twórczość jej inspirowała w pewnym stopniu S. Żeromskiego, W.S. Reymonta, M. Dąbrowską. W całości spuścizna jej ma wartość dokumentu hist., w którym odbił się obraz życia społeczeństwa na ziemiach wsch. 2 poł. XIX w. Wiele utworów O. wchodzi do programów szkolnych. Za granicą zyskała popularność dzięki licznym przekładom; w języku ros. ukazały się wielotysięczne nakłady jej dzieł zbiór.; na język szwedz. 20 tomów przełożyła E. S. Wester; w sumie dzieła jej tłum. były na ok. 20 języków. W Grodnie znajduje się pomnik O. dłuta R. Zerycha (1929) oraz muzeum, w Warszawie -pomnik H. Kuny (1938). W 1920 powstało Tow. Przyjaciół E.O.., obecnie Tow. im. E.O.

Pisma, wstęp A. Drogoszewski, t. 1-25, W. 1912-28; Pisma, red. A. Drogoszewski, L.B. Świderski, t.1-24, W. 1937-39; Pisma zebrane, red. J. Krzyżanowski, t.1-52, W. 1947-53; Listy, oprac. L.B. Świderski, t.1-2, W. 1937-53; Listy zebrane, oprać. E. Jankowski, t. 1-9, Wr. 1954-81; Dzieła wybrane, t. 1-12, W. 1953, 1957; Pisma krytyczno literackie, oprac. E. Jankowski, Wr. 1959; O sobie (pamiętnik), wstęp J. Krzyżanowski, W. 1974.

PSB 24 (E. Jankowski); OLPIV 2 (M. Żmigrodzka); .T. DROGOSZEWSKI E.O. (1841-1910), W. 1933 (prwdr. 1912); M. ROMANKÓWNA Na nowych drogach. Studia o E.O., Kr. 1948; K.W. ZAWODZIŃSKI E.O., w: Opowieści o powieści, Kr. 1963 (prwdr. 1947); E. JANKOWSKI E.O., wyd. 4, W. 1980 Ludzie Żywi (prwdr. 1964); M. ŻMIGRODZKA O. Młodość pozytywizmu, W. 1965; taż Pozytywizm E.O. ,,Pam. Lit." 1971 z. 4; J. DĘTKO E.O., W. 1971; A. MARTUSZEWSKA Pozycja narratora w powieściach tendencyjnych E.O., Gd. 1970; J. BARCZYŃSKI Narracja i tendencja. O powieściach tendencyjnych EO Wr 1976.

Mieczysława Romankówna  

Podobne prace

Do góry