Ocena brak

ORIENT A LITERATURA POLSKA. Arabskie kraje

Autor /yogra Dodano /12.03.2012

ORIENT A LITERATURA POLSKA. Arabskie kraje. Najwcześniejsze kontakty Polski ze światem arab. sięgają X w., kiedy to Żyd hiszp. Ibrahim ibn Jakub w relacji z podróży do Niemiec i Czech (960-65), pisanej dla kalifa kordobańskiego al-Hakama, przedstawił kraje słow,, a wśród nich państwo Mieszka I. W okresie wypraw krzyżowych docierali na Bliski Wschód i pol. rycerze. J. Długosz wspomina o udziale w wyprawach synów Bolesława Krzywoustego, Władysława II i Henryka (1154). W XV w. kontakty z Arabami następowały gł. z okazji pielgrzymek do Ziemi Świętej. Pierwszy opis Palestyny (rodzaj przewodnika dla pielgrzymów) sporządził 1512 Anzelm Polak zw. Jerozolimczykiem, nast. dał protestant J. Goryński (2 poł. XVI w.). Echa pobytu w Palestynie ok. 1506 odnaleźć można w jednej z elegii J. Dantyszka. W tymże stuleciu powstało najciekawsze dzieło staropol. pamiętnikarstwa podróżniczego, Peregrynacja abo pielgrzymowanie do Ziemi świętej 1582-1584 M.K. Radziwiłła Sierotki - prawdziwie lit. opis ziem arab. i Egiptu, który aż do końca XVIII w. był jednym z podstawowych źródeł wiedzy o krajach arabskich. O popularności tej relacji świadczy iż krążyła ona w odpisach, T. Treter 1601 przełożył ją na łacinę, a ten przekład tłumaczono na język niem. (1603) i pol. (A. Wargocki 1607) wobec zaginięcia oryginału. W XVI w. można też mówić o dotarciu do Polski dzieł czy też motywów literatur wsch., przeniesionych do Europy średniow. przez Arabów, a upowszechnionych przez przekłady łacińskie. Chodzi tu zwł. o opowieści prozą w typie —> romansu czy też —> historii nowelistycznej. Z wersji łac. przełożona została ok. 1510 Historia Aleksandra Wielkiego (—>  Aleksandreida) i podobnie słynna, pochodząca z Indii Historia o siedmiu mędrcach (tłum. przez Jana z Koszyczek ok. 1530, —> Poncjan). Forma opowieści ramowej wiąże ten utwór z tradycją arab. makamy (Xw.), ciągu opowiadań połączonych osobami narratora i bohatera, ukazujących osobliwe przygody oszustów, ujęte w postaci wyszukanej oracji. Makama stanowiła jedno ze źródeł eur. powieści łotrzykowskiej, w pol. literaturze popularnej XVI w. reprezentowanej przez romanse o Marchołcie czy Sowizdrzale. Następstwem arab. podbojów w Hiszpanii (ośrodkami kultury arab. stały się zwł. Kordoba i Sewilla w Andaluzji) i na Sycylii było, rozwijające się od XII w., zainteresowanie starożytnością gr. i jej nauką. Dzięki Arabom ocalała dla kultury eur. cała niemal staroż. literatura nauk.; zachowali ją w tłum. na arab. wykorzystując przekłady dokonane w okresie przedislamskim w pers. ośrodku nauk. Gonde Szapur. W szkołach tłumaczy w Toledo (Gerard z Cremony) i na Sycylii powstawały przekłady na łacinę nie tylko dziedzictwa starożytności gr., ale również oryginalnych prac arab., i to zarówno kontynuujących osiągnięcia Greków (filozofia, medycyna), jak i upowszechniających osiągnięcia nauk. przejęte od Arabów (matematyka, mechanika, astronomia). Wielkie odkrycia Arabów w zakresie tych nauk stały się wkrótce podstawą studiów uniw. w całej Europie, także w Akad. Krakowskiej. Również język arab. w dobie renesansu nieśmiało wkraczał u boku hebrajskiego na uczelnie Europy.

W XVII w. Polska weszła w kontakty z imperium osmańskim; kultura arab. widziana była wówczas przez pryzmat tego, co tureckie, a świat arab., znajdujący się pod panowaniem osmańskim, został włączony w obieg naszej kultury w formie zniekształconej wrogością religijną. W rozwijającej się wówczas kulturze sarmackiej (—> sarmatyzm), obok elementów muzułmańskiej kultury tur. odnaleźć się dadzą wpływy arab., np. w słownictwie (misiurka, bisurman). Pierwsze nauk. zainteresowania islamem i językiem arab. zrodziły się na Śląsku. W poł. XVII w. w Rzymie działał pol. arabista Dominik Ślązak ze Skorogoszcza, autor słownika arab.-wł., który po raz pierwszy w Europie dokonał komentowanego przekładu Koranu (zachowany w rkpsie). Polska w ten sposób znacznie wyprzedziła zach.eur. modę na orientalizm arab., tak żywo rozwijającą się w wieku oświecenia. W 2 poł. XVII w. powstało również monumentalne dzieło F. Mesgnien-Menińskiego (Thesaurus linguarum orientalium Turcicae, Arabicae, Persicae (t. 1-3 1680). Barok nie akceptował już literatury podróżniczej ograniczającej się do relacji z pielgrzymowania do miejsc świętych. Panowała moda na pełne okrucieństw opowieści autobiogr., jak wyd. w Rzymie historia przygód M. Jakimowskiego, wziętego do niewoli pod Cecorą (Opisanie krótkie zdobycia galery przedniejszej aleksandryjskiej 1623, przekł. pol. 1627). W próbach dramaturgicznych pol. późnego baroku odnaleźć można wątki arab. przejęte z nowelistyki wł., m. in. z Dekameronu G. Boccaccia. Na tych wątkach oparte są arab. i arab.-hiszp. (andaluzyjskie lub mauryjskie) wątki komedii S.H. Lubomirskiego Don Alvares. Z arab. pośrednictwem kulturowym związane jest też wprowadzenie do literatury pol. słynnej paraboli o Barlaamie i Jozafacie, pojawiającej się w postaci rozmaitych przeróbek, z których wymienić należy - u schyłku XVII w. przeróbkę prozą S. J. Piskorskiego i wierszem M. I. Kuligowskiego.

Ostateczne przeformowanie się pol. spojrzenia na Wschód arab. nastąpiło w XVIII w., kiedy to Europa, oczarowana Gallandowskim przekł. zbioru opowieści ramowych ind.-pers.-arab. proweniencji, Księgi tysiąca i jednej nocy, weszła w okres głębokiego zainteresowania muzułmańską kulturą arabską. Polska, pozostająca pod wpływem franc. oświecenia, zaczęła spoglądać na arab. Wschód poprzez jego zach.eur. interpretacje. Wtedy też skrystalizowało się u nas rozgraniczenie Wschodu osmańskiego i arabskiego. W tym też czasie tworzyła się pol. arabistyka, gł. w środowiskach protest. Śląska i Pomorza, z którego pochodził M. B. Ruttich, tłumacz Koranu na łacinę i autor pierwszej pracy arabistycznej o Mahomecie (1714). Jako arabiści zasłynęli też H. Szolc ze Śląska i A. Acoluthus.

W XVIII w. ożywiło się ponownie zainteresowanie Ziemią Świętą, coraz więcej Polaków odwiedzało Lewant. Powstały nierównej wartości relacje z podróży, zachowane w rkpsach, np. H. Lisowskiego? A. Burnickiego, a także wydane, jak opis pielgrzymki J. Drohojowskiego. Pol. przekł. Księgi tysiąca i jednej nocy dokonany przez Ł. Sokołowskiego z franc. tłum. A. Gallanda (t. 1-12 1767-69, wyd. 2 1772-90), utrwalił w Polsce eur. wizję Orientu arabskiego. Rozumienie Wschodu jako źródła materialnych luksusów, tak charakterystyczne dla sar-matyzmu, zastąpione zostało głębszym zainteresowaniem kulturą arabską. Na łamach „Monitora" pojawiły się liczne przekłady franc. wersji wsch. opowieści (O Bagbarachu szczerbatym, O damie zabitej i jej młodym mężu i in.) dokonane również z wydania Gallanda. I. Krasicki ogłosił dzieło O rymotwórstwie i rymotwórcach (1803), gdzie poezja wsch., a przede wszystkim jej wzory arabsko-muzułmańskie zajmują niepoślednie miejsce. W jego bajkach znajduje się wiele wątków arab., zaczerpniętych z przekładów franc. (Abuzei i Tair, Derwisz i uczeń, Sułtan w piekle, Gołębie i in.). Do rozwijającego się dramatu nierzadko trafiały wątki arab., szczególnie w teatrze F.U. Radziwiłłowej (Sędzia od rozumu odsądzony, Niecnota w sidłach). W powieści zostały one przejęte z przekładanych w Polsce utworów Woltera, D. Diderota, A.R. Lesage'a. Najwspanialsze dzieło pisarza pol. pozostające pod wpływami wsch. to —> Rękopis znaleziony w Saragossie J. Potockiego, który pozostawił również relacje z podróży na arab. Wschód - do Turcji i Egiptu 1784 i do Maroka 1791, napisane i wyd. w języku franc. (przekł. pol. w Podróże 1959). W XVIII w. kultura arab. służyła w Polsce przede wszystkim wzbogaceniu własnego dorobku lit., zaspokajała idącą z krajów zach.eur. fascynację egzotyką orientalną.

W okresie romantyzmu na Uniw. Wil. bujnie rozwinęła się orientalistyka, w tym także studia arabistyczne - G.E. Groddeck i J. Lelewel wykładali m. in. język arabski. J. Sękowski przełożył (po raz pierwszy z arab.) przypowieści Lokmana (Podobieństwa, czyli Bajki mędrca Lokmana 1818), on też służył pomocą filol. Mickiewiczowi w tłumaczeniu wierszy arab. al-Mutanabbiego (Xw.) iasz-Szanfary (VIw.); przekłady te przy porównaniu z oryginałem okazują się bardzo bliskie duchowi tekstu arabskiego. W. Kazimirski stał się później jednym z najwybitniejszych arabistów franc.; jego słownik arab.-franc. i tłum. Koranu na franc. do dziś uznawane są za najdoskonalsze dzieła arabistyki. Jedną z najbarwniejszych postaci wśród zainteresowanych arab. Wschodem był W. Rzewuski, założyciel pierwszego w Europie czasopisma orientalist. „Mines d'Orient" (Wiedeń 1809-18), autor 3-tomowego rękopisu o koniach arab. i podróżach po Lewancie, bohater m. in. Dumy o Wacławie Rzewuskim Słowackiego. Na tle twórczości romantyków, orientalizm arab. Słowackiego wyróżnia się swoją indywidualnością. Romant. wizję beduińskiego bohatera walczącego samotnie z losem, z wczesnych poematów (Arab, Szanfary), zastępuje z czasem obserwacja i refleksja bardziej zróżnicowana, konfrontująca świat oglądany z własnym losem i pol. problematyką nar. (Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu, Pieśń na Nilu, Rozmowa z piramidami, Piramidy, Na szczycie piramid, Ojciec zadżumionych). Orientalizująca twórczość Słowackiego reprezentuje najbardziej dojrzałą postać romant. orientalizmu. Tłumacz Koranu na język pol.  1858) Mirża Tarak Buczacki związany był z pol. muzułmanami. Jego przekład, jedyny, jak dotychczas, powstał - jak się wydaje - nie bez pomocy istniejących już in. tłumaczeń Koranu na języki europejskie.

W okresie pozytywizmu większą rolę w literaturze pol. odgrywać zaczął nie Wschód arab., lecz świat staroż. Wschodu, nieznany wprawdzie jeszcze z dzieł oryginalnych, ani nawet opracowań, ale przetworzony w wizję lit. w Faraonie B. Prusa. Powieść W pustyni i w puszczy H. Sienkiewicza stanowi dość dziwny w naszej literaturze przypadek opacznego rozumienia dziejów arab., oglądanych oczami kolonialistów brytyjskich. Fałszywe ukazanie powstania mahdystowskiego w Sudanie, jego sympatyzująca z kolonialistami brytyjskimi interpretacja to największa wada tej powieści.

W okresie Młodej Polski arab. Wschód powrócił do literatury pol. w formie oświeceniowej, jak i romantycznej. Kompilacyjna Historia literatury arabskiej (1901) J.A. Święcickiego usystematyzowała nieco wiadomości o dziejach literatury tego świata, ale również utrwaliła niesamodzielną, wtórną wizję Wschodu w pol. literaturze.

Po odzyskaniu niepodległości wpływy Orientu w literaturze pol. zaznaczyły się zarówno przekładami jak i w twórczości oryginalnej. L. Staff przełożył (1919) apokryficzny zbiór kasyd mauretańskich Ogród pieszczot F. Toussainta, nieco wcześniej B. Leśmian na kanwie Księgi tysiąca i jednej nocy stworzył Klechdy sezamowe i Przygody Sindbada Żeglarza (obie 1913). Wydarzeniem w recepcji literatur staroż. Wschodu i literatury arab. było wydanie 1921 przez A. Langego antologii Dywan wschodni, obejmującej wybór przekładów z literatury staroegipskiej, akadyjskiej, hebr., arab., pers. i indyjskiej. Przekł. pośredni (i adaptacja) leżały u podstaw wydania Romansu Antara, najwybitniejszego romansu rycerskiego w literaturze arabskiej. Atmosfera wojen krzyżowych pojawiła się w Czerwonych tarczach (1934) J. Iwaszkiewicza i Krzyżowcach (1935) Z. Kossak. T. Parnicki w powieści hist. Hrabia Julian i król Roderyk (1934) przedstawił Hiszpanię z okresu podbojów arabskich. W1. międzywojennych rozwój pol. arabistyki związany był z działalnością nauk. Z. Smogorzewskiego, a zwł. T. Kowalskiego, badacza Bliskiego Wschodu, który od 1919 kierował katedrą filologii orientalnej w Krakowie. Kowalski był autorem m. in. Próby charakterystyki twórczości arabskiej (1933) i zbioru szkiców Na szlakach islamu (1935). Literaturę arab. w Wielkiej literaturze powszechnej (t. 1 1930) opracował I. Wajnberg.

Po 1945 nastąpiło rozszerzenie zainteresowań Wschodem arab. w Polsce. Ukazały się monumentalne dzieła dot. arab. źródeł do historii Polski i Słowiańszczyzny - Kowalski wydał Relację Ibrahima ibn Jakuba z podróży do krajów słowiańskich (1946), a T. Lewicki Źródła arabskie do dziejów Słowiańszczyzny (t. 1-3 1956-77). Studia z zakresu kultury arab., komentowane przekłady i opracowania dzieł filozofów arab. (m. in. filozofa z XII w. Ibn Tufajla Hajj Ibn Jakzan, „Studia Mediewist." 1958) ogłosił J. Bielawski, autor prac: Książka w świecie islamu (1963), Historia literatury arabskiej (1968) oraz współautor (z K. Skarżyńską-Bocheńską i J. Jasińską) studium Nowa i współczesna literatura arabska (1978).

Przekłady z literatury arab. pojawiły się w końcu l. pięćdziesiątych. Początkowo były to współcz. powieści z krajów Maghrebu pisane w języku franc., m. in. M. Diba, M. Feraouna Algieria), M. Khair-Eddine'a (Maroko). Początek l. siedemdziesiątych przyniósł pol. przekłady z arabskiego. Ukazał się po raz pierwszy pełny tekst Księgi tysiąca i jednej nocy (t. 1-8 1973), wyd. pod red. Lewickiego. Z klasyki arab. wydano przekłady al-Farabiego (X w.), Ibn Hazma (XI w.) - Naszyjnik (jołębicy. O miłości i kochankach (1976), Usamy ibn Munkidha (XII w.) - Księga pouczających przykładów (1975). Tłumaczą z języka arab. Bielawski, Jasińska, W. Kubiak, A. Czapkiewicz, Skarżyńska-Bocheńska, J. Danecki. Przekłady poezji i prozy arab., zarówno klas., jaki współcz. ukazują się w „Przeglądzie Orientalist.", także w „Literaturze na Świecie" i in. czasopismach.

Literaturą i kulturą Etiopii zajmowali się S. Strelcyn, J. Mantel-Niećko, W. Brzuski i A. Bartnicki. Jedynym dziełem klas. literatury etiopskiej (XIV w.) tłum. na język pol. jest Kebra Nagast, czyli Chwała królów Abisynii (1956, przekł. Strelcyn). Ukazała się Historia Etiopii (1971) Bartnickiego i Mantel-Niećko. Wydano też przekł. dość przeciętnej pracy S. Pankhurst Z kraju królowej Saby (1977). Ze staroż. literatur Bliskiego Wschodu największe zainteresowanie budzi literatura Egiptu. Z klas. literatury egipskiej w przekł. T. Andrzejewskiego ukazały się zbiory: Opowiadania egipskie (1958) i Pieśni rozweselające serce (1963). Dużą popularnością cieszą się prace Nie tylko piramidy (1966, wyd. 3 1973) K. Michałowskiego, Cywilizacja miedzi i kamienia (1977) J. Lipińskiej i W. Kozińskiego, oraz przekłady najwybitniejszych dzieł orienta-listyki świat, poświęconych staroż. Egiptowi. W 1970 ukazał się zbiór współcz. opowiadań egipskich Skorpion, pod red. J. Jasińskiej, a 1980 Egipski erotyk J. Idrisa w przekł. Daneckiego. Literatury Mezopotamii reprezentuje Gilgamesz w przekł. R. Stillera (1967) i liczne tłumaczenia K. Łyczkowskiej ogłaszane w „Przeglądzie Orientalist." i „Euhemerze". W 1959 ukazał się wybór sentencji staroż. Wschodu w oprać. Andrzejewskiego, A. Szczudłowskiej, R. Ranoszka i W. Tubie-lewicza. Prace badawcze dot. staroż. Wschodu prowadzą R. Ranoszek i J. Braun (Mezopotamia 1972) oraz W. Tyloch (oprać, tekstów kumrańskich).

W krajach arab. przekłady z literatury pol. pojawiają się sporadycznie i są zwykle pośrednie. W ostatnich latach czasopisma lit. wykazują większe zainteresowanie Polską. Iracki miesięcznik ,,Al-Alam" w l. siedemdziesiątych wprowadził rubrykę A. Mubaraka pt. List z Warszawy, stale prezentującą problemy literatury i kultury polskiej. W in. czasopismach ukazują się również przekłady, gł. małych form literatury współcz. (np. opowiadania S. Mrożka) i omówienia osiągnięć pol. arabistyki.

J.S. BYSTROŃ Polacy w Ziemi Świętej, Syrii i Egipcie. 1147-1914, Kr. 1930; B. BARANOWSKI Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII wieku, Ł. 1950; J. REYCHMAN Znajomość i nauczanie języków orientalnych w Polsce XVIII w., Wr. 1950; A. ZAJĄCZKOWSKI Orient jako źródło inspiracji w literaturze romantycznej doby mickiewiczowskiej, W. 1955; tenże Z dziejów ońentalizmu polskiego doby mickiewiczowskiej, w: Szkice z dziejów polskiej orientalistyki (zbiór.), t.1, W. 1957;tenże Orientalistykapolska a Bliski Wschód, tamże, t. 2, W. 1966; S. KORWIN-PAWŁOWSKI Stosunki Polski z Ziemią Świętą, W. 1958; J. REYCHMAN Orient w kulturze polskiego oświecenia, W. 1964; tenże Peleryna, ciupaga i znak tajemny, Kr. 1971, wyd. 2, 1976; tenże Podróżnicy polscy na Bliskim Wschodzie w XIX w., W. 1972; J. GŁUSKI Stosunki polsko-arabskie po II wojnie światowej, W. 1973; Sąsiedzi i inni (zbiór.), W. 1978. 

Janusz Danecki

Podobne prace

Do góry