Ocena brak

Od jakich struktur organizmu człowieka zależą czynności nadawania i odbioru mowy?

Autor /Odil Dodano /12.03.2013

Mowa jest złożoną czynnością psychiczną i w jej powstawaniu bierze udział wiele struktur organizmu, zlokalizowanych zarówno centralnie, jak i na obwodzie. Czynność t;i zależy od stanu aparatu wykonawczego mowy, który jest niezbędny do prawidłowej artykulacji, od aparatu odbiorczego, warunkującego możliwość recepcji dźwięków oraz od udziału mechanizmów psychologicznych związanych z rozpoznawaniem znaczenia słyszanych lub wypowiadanych dźwięków, słów czy zdań. Czynności nadawania i odbioru mowy zależne są więc od budowy i funkcjonowania:

I. ośrodkowego układu nerwowego,

II.    narządów mowy,

III.    narządu słuchu.

I. W ośrodkowym układzie nerwowym najważniejsze są zjawiska powstające w: 1. strukturach korowych, 2. strukturach podkorowych, 3. móżdżku.

Mechanizmy mowy związane są z pracą mózgu, który jest zbudowany hierarchicznie. Każde jego ogniwo wnosi swoisty wkład do charakteru czynności językowej (Żukowa i in. 1990).

Ad I. Struktury korowe

Mowę można podzielić na szereg elementów, które są sterowane pr/.ez różne obszary kory. Nie można ich wszakże wiązać z jakimś izolowanym ośrodkiem, gdyż są one wynikiem skoordynowanego działania różnych obszarów kory.

W ostatnim stuleciu poglądy na temat mózgowej organizacji czynności psychicznych (w tym i mowy) były różne. Można mówić o dwóch zasadniczych nurtach. Pierwszy z nich - określany jako teoria wąskolokalizacyjna zakłada ścisłą lokalizację poszczególnych funkcji w różnych częściach kory mózgowej. Drugi antylokalizacyjny - przyjmuje brak lokalizacji funkcji w mózgu i zakłada, źe działa on jako niez różnicowana całość.

Ostatnio przeważają jednak teorie kompromisowe, oparte nu koncepcjach umiarkowanego lokalizacjonizmu (teoria dynamicznej lokalizacji lunkcji mózgu), które uwzględniają związek poszczególnych elementów mowy z różnymi częściami mózgu, lecz również przypisują ośrodkom mowy znaczny stopień plastyczności funkcjonalnej. Oznacza to. że ośrodek czuciowy mowy może w pewnym stopniu kierować również jej komponentem ruchowym. Obecnie uważa się więc, że mowę można podzielić na wiele elementów, sterowanych wprawdzie przez różne obszary kory, lecz zachodzących na siebie i ściśle ze sobą współdziałających. Żaden z tych ele-muntów nic jest związany z jakimś izolowanym ośrodkiem, wszystkie natomiast zależą od skoordynowanego działania różnych obszarów (Sadowski, Chmurzyński 1989).

Z czynnością nadawania wiąże się umiejętność pisania, a z odbiorem - zdolność rozpoznawania liter (czytania).

W generowaniu (formułowaniu) wypowiedzi słownej, czyli w kształtowaniu jej pod względem treści i formy, uczestniczą więc różne części mózgu. Ostatnio podkreśla się też znaczenie struktur korowych leżących poza tradycyjnym obszarem mowy: okolicy przedczołowcj i okolicy styku skroniowo-ciemicnio-wo-potylicznego, które stanowią najwyżej zorganizowane obszary kory mózgowej, a także pewnych struktur podkorowych (zwłaszcza wzgórza).

Terminem obszar «out określa -się to części kory mózgowej, których uszkodzenie prowad/i do zaburzeń w językowym, słownym porozumiewaniu sit,-, nazywanych aluzją. Obejmuje on tyln> dolną część płata czołowego, tylną część górnego i środkowego zakrętu skroniowego oraz oko i* cę styku skroniowc-cicmicniowo-poiy licznego, a także dodatkową okolicę mowy, która znajd i-je się w przyśrodkowej części lewego piata czołowego. W ostatnich latach coraz więcej jesi doniesień o zaburzeniach mowy typu nfatyczncgo, które powstają w wyniku uszkodzę«) zlokalizowanych poza tym obszarem (por. Kaczmarek 19V>5 a, 48). Dotyczą one: uszkodzeń !ewvj półkuli (okolicy czołowej), prawej półkuli i struktur podkorowych (wzgórza i jego połączeń z obszarem mowy).

W korze mózgowej biorąc pod uwagę pełnione przez nią funkcje można wyróżnić następujące rodzaje pół (obszarów):

a)    pola projekcyjne (pierwotne), w których kończą się szlaki projekcyjne, doprowadzające bodźce danego charakteru (wrażenia słuchowe, wzrokowe, dotykowe). Inaczej mówiąc, jest to kora pierwszorzędowa lub kora pierwotna. Jej uszkodzenie powoduje w zależności od tego, czy uszkodzeniu ulega płat skroniowy, potyliczny czy też ciemieniowy - albo głuchotę centralną albo ślepotę albo zaburzenia czucia (ucisku, bólu, temperatury itp.);

b)    poła gn os tyczne (syn. wtórne, okol ce asocjacyjne, pola drugorzę-dowc), które otaczają pola pierwotne, tj. znajdują się w bezpośrednim sąsiedztwie pól pierwszorzędowych. Są one bezpośrednio związane z określonym analizatorem i dlatego dokonuje się w nich kojarzenie wrażeń o jednakowej modalności (np. słuchowych, kinestctycznych, wzrokowych). Ich rola poleg;« więc na przetwarzaniu (rozpoznawaniu i kwalifikowaniu) informacji odbieranych przez pola projekcyjne; na dokonywaniu ich analizy i syntezy; na scalaniu wrażeń wzrokowych, słuchowych czy dotykowych w obraz całościowy danego przedmiotu.

Odpowiadają więc za rozpoznawanie sygnałów odbieranych przez mózgi czyli za powstawanie spostrzeżeń, które są odzwierciedleniem przedniio-tów, zjawisk wraz z ich wszystkimi cechami. Uszkodzenie pól drugorzędowych prowadzi do agnosji (np. chory słyszy, ale nie rozumie), czyli do zaburzeń per-cepcyjnych. Pola gnostyczne to tzw. kora drugorzędowa lub -jak podano wyżej pola wtórne, gdyż. proces ich dojrzewania kończy się dopiero kilka lub kilkanaście miesięcy po urodzeniu się dziecka.

Wyżej wymienione okolice kory mózgowej w obrębie tej samej półkuli łączą ze sobą tzw. włókna kojarzeniowe (syn. asocjacyjne), umożliwiając tym samym powstawanie pojęć (myślowych odpowiedników nazw) oraz przebieg złożonych procesów myślowych, wymagających współdziałania wielu okolic mózgu (Siyczck 1980);

c) obszary nazywane okolicami asocjacyjnymi wyższego rzę-d u (tzw. kora trzeciorzędowa lub pola trzeciorzędowe, właściwe pola asocjacyjne), które nic są związane z poszczególnymi analizatorami, lecz sterują bardziej złożonymi, ogólnymi procesami psychicznymi. Ich funkcją jest integrowanie informacji przesyłanych z pól drugorzędowych. Odpowiadają one zatem za kontrolę nad czynnościami poznawczymi (jak np. spostrzeganie, mówienie) oraz nad emocjami (pole przedczołowe); za pamięć trwałą (okolica skroniowa przednia) oraz za organizację percepcji na podstawie informacji otrzymanej za pośrednictwem różnych analizatorów (okolica styku skroniowo-ciemieniowo-po-ty licznego).

Pola pierwszorzędowe spełniają więc jedynie rolę wykonawczą, natomiast pola drugo- i trzeciorzędowe związane są z generowaniem wypowiedzi (z kształtowaniem ich treści i formy).

Ad 2. Struktury p o d k o r o w e

W obrębie ośrodkowego układu nerwowego do istotnych poza czynnościami kory - należą również zjawiska zachodzące w u k ł a (i z i e p o z a p i r a -midowy m, tzn. w' układzie funkcjonalnym, którego głównym zadaniem jest utrzymanie odpowiedniego napięcia mięśni oraz udział w powstawaniu współruchów uczestniczących w dowolnym zamierzonym akcie ruchowym. Układ ten zapewnia m.in. odpowiednią szybkość i precyzję ruchów artykulacyj-no-fonacyjnych. Ma on swoją korową reprezentację i oprócz, niej składa się z jąder podkórowych (podstawnych, tj. ciała prążkowanego i gałki bladej), z niektórych struktur pnia mozga (tj pewnych jąder wzgórza, niskowzgórza, niektórych struktur śródmózgowia, takich jak np. jądro czerwienne, istota czarna oraz tworu siatkowatego zstępującego), a także z dróg nerwowych prowadzących od nich (Sadowski, Chmurzyński 1989).

Ad 3. Móżdżek

Czynności mowy zależne są także od funkcji innych struktur podkorowych, tj. od: móżdżku (który umożliwia sprawną realizację programu motoryeznego wypowiedzi, tj. zachowanie odpowiedniego napięcia mięśniowego oraz korektę zakresu i precyzji ruchów artyku lacyjnych), jąder nerwów czaszkowych (znajdujących się w opuszce) oraz dróg nerwowych prowadzących od nich do mięśni narządów mowy.

Wytwarzanie (generowanie) mowy wymaga koordynacji funkcji narządów mowy. czyli oddychania, tonacji i artykulacji (ruchów krtani i narządów leżących ponad nią, czyli języka, warg, podniebienia miękkiego, dolnej szczęki). Do prawidłowej ekspresji słownej niezbędna jest nie tylko sprawność wszystkich mięśni obwodowego układu ruchowego mowy (aparatu wykonawczego mowy), lecz także idealne /harmonizowanie ich czynności. Koordynacja ta jest uzależniona od wpływu określonych ośrodków na jądra ruchowe odpowiednich nerwów czaszkowych oraz na ośrodki ruchowe rogów przednich rdzenia. Artykulacja, Tonacja oraz modelowanie rytmu oddechowego (czyli układ ruchu) zależne są więc od:

-    układu piramidowego, zawiadującego ruchami dowolnymi,

-    układu pozapiramidowego, zapewniającego odpowiednią szybkość i precyzję ruchów artykulacyjno-fonacyjnych, które jak wiadomo mają charakter zautomatyzowany i odbywają się bez udziału naszej świadomości,

-    móżdżku, który - jak wskazano wyżej - umożliwia zachowanie odpowiedniego napięcia mięśniowego oraz korektę zakresu i precyzji ruchów artykulacyj-nych. czyli umożliwia sprawną realizację wypowiedzi.

Realizacja programu niotorycznego odbywa się poprzez ośrodki zlokalizowane w korze ruchowej oraz pniu mózgu. Transformacja ukształtowanej już pod względem semantycznym i gramatycznym informacji w odpowiadający jej program motoryczny (tj. w schemat sekwencji ruchów artykulacyjnych) zachodzi w okolicy Broca. Rolę nadrzędną w stosunku do tego układu spełnia więc kora mózgu. Natomiast za programowanie treści i formy w'ypowiedzi odpowiada tzw. obszar mowy oraz niektóre okolice kory poza nim (Kaczmarek 1995 b).

Wymienione struktury ośrodkowego układu nerwowego warunkują programowanie i realizację (przebieg) czynności mowy. W ich wykonaniu spełniają orne nieco odmienne role, gdyż: układ piramidowy je inicjuje, natomiast poza-paramidowy i móżdżek - modeluje. Uszkodzenie lub dysfunkcja wymienionych ośrodków i odcinków dróg nerwowych prowadzi do zaburzeń mowy pochodzenia ośrodkowego (centralnego). Są to: najwyższy (I) i średni (II) poziom (piętro) mechanizmów mowy.

II. Czynności nadawania i odbioru wypowiedzi słownej zależą również - jak podkreślono od narządów mowy (oddechowego, fonacyjriego i artykulacyj-nego), kierowanych przez struktury korowe i zależnych także od działania nerwów obwodowych oraz od budowy anatomicznej wymienionych narządów. Narządy artykulacyjnc stanowią (obok receptora słuchowego) najniższe (III) piętro mechanizmów mowy. Uszkodzenie tych narządów lub obwodowej części układu nerwowego, odpowiedzialnej za przewodzenie impulsów nerwowych z części centralnej do narządów wykonawczych (tj. mięśni narządów mowy), prowadzi do zaburzeń mowy pochodzenia obwodowego.

Narządy mowy biorące udział w wytwarzaniu dźwięków' mowy można podzielić na trzy główne części: płuca, krtań oraz kanał (trakt) głosowy, obejmujący artykulatory ponadkrtaniowc (język, podniebienie miękkie i twarde, szczęki, usta). Dla każdego pojedynczego dźwięku mowy w trakcie wokalnym (przewodzie artykulacyjnym) inaczej są ustawione poszczególne artykulatory, tj. wiązadła głosowe, język, wargi i podniebienie miękkie. Ciąg dźwięków tworzy bardziej złożone jednostki językowe, czyli sylab>, morfemy, wyrazy, zdania oraz całe wypowiedzi. Ruchy artykulacyjne (przejście od głoski do głoski itd.) muszą być tak zsynchronizowane w czasie, żeby poszczególne segmenty dźwiękowe pojawiały się w porządku odpowiadającym zamierzonej sekwencji fbne-mowej (żeby głoski następowały po sobie w określonej kolejności), w odpowiednim czasie, nie trwały zbyt długo ani za krótko itd. Ruchy artykulacyjne nakładają się w czasie i dlatego kształt kanału głosowego przy artykulacji danej głoski zależy od kontekstu fonematycznego (od właściwości sąsiadujących głosek).

Zjawisko polegające na tym, że odpowiadające wymowie danego fonemu ruchy artykulacyjne (ustawienie, pozycja narządów artykulacyjnych) zależą od fenemów z nim sąsiadujących nosi nazwę koartykulacji.

W czasie trwania artykulacji jednej głoski narządy artykulacyjne są już przygotowane do wymowy następnej. Oznacza to. że noment rozpoczęcia ruchu przy artykulacji danego fonemu jest ściśle związany z ruchem artykulatora odpowiadającym fonemowi poprzedniemu (stąd zjawisko koartykulacji, czy inaczej upodobnienia postępującego, a także wstecznego, gdyż pewne cechy fonemów mogą być przenoszone na następne). Ma to związek z pewną mechaniczną bezwładnością mechanizmów mowy (Kuniszyk-Jóżkowiak 1995).

III. Narząd słuchu i jego właściwości warunkują słyszenie i rozumienie mowy innych, a także kontrolę mowy własnej (Styczek 1980).

Odbiór dźwięków polega na skupianiu przez małżowinę uszną fal dźwiękowych (cząsteczek powietrza), które przechodząc przez przewód słuchowy zewnętrzny wprawiają w ruch błonę bębenkową, znajdującą się na pograniczu ucha zewnętrznego i środkowego. Z błony bębenkowej drgania przenoszone na znajdujące się w uchu środkowym kosteczki słuchowe (tj. młoteczek, kowadełko i strzemiączko). Ostatnia z nich (strzemiączko) przenosi drgania na okienko owalne, łączące ucho środkowe z wewnętrznym. W uehu wewnętrznym bodziec słuchowy dociera do znajdującego się tu narządu Corticgo (receptora odbierającego drgania), gdzie zostaje przetworzony na impuls nerwowy, który drogami wstępującymi dociera do kory mózgowej. Tam ponownie zostaje przetwarzany na fakty świadomości, czyli rozumienie.

Czynności mowy w pewnym stopniu zależą również od narządu wzroku, wspomagającego proces uczenia i odbioru usłyszanych treści.

Podobne prace

Do góry