Ocena brak

Ochrona owadów

Autor /Danysz Dodano /31.01.2012

Szacuje się, ze na świecie występu­je od dziesięciu do trzydziestu milionów gatunków zwierząt bezkręgowych, a ich przeważającą większość stanowią owady. Tak ogromna liczba gatunków sprawia, że ochrona owadów jest bardzo trudnym zadaniem.
Owady są zwierzętami, które odniosły naj­większy sukces ewolucyjny. Stanowią one około 85% wszystkich znanych gatunków zwierząt. Szacuje się, że na jednym kilometrze kwadratowym lądu żyje około 10 mld owadów.
Szacunkowa liczba gatunków owadów, które mogą żyć na kuli ziemskiej, jest wyliczona na pod­stawie danych pochodzących z badań nad fauną tropikalnych lasów deszczowych. W dziewiczych puszczach naukowcy, posługując się insektycyda­mi, pobierają próbki bezkręgowców z wybranych powierzchni badawczych. Stosując specjalne urzą­dzenia, spryskują oni korony drzew środkami owa­dobójczymi, po czym zbierają uśmiercone owady i starają się ocenić ich liczbę, przynależność gatun­kową lub opisać naukowo nieznane dotąd gatunki.

Niszczenie lasów deszczowych
Według najnowszych badań ocenia się, że od 70 do 90 procent wszystkich gatunków zwierząt żyje w koronach drzew lasów deszczowych. Najliczniejszą grupą są tam owady. Ocenia się, że żyje ich tam około 30 milionów gatunków. W takiej sytuacji niszczenie dziewiczych lasów równiko­wych powoduje, że codziennie ginie tam kilka­dziesiąt gatunków.
Owady, jako zwierzęta zmiennocieplne, wolą żyć w cieplejszym klimacie i dlatego są tak liczne w strefie równikowej. Bezkręgowce te występują jednak nieomal we wszystkich środowiskach na kuli ziemskiej i znajdują dla siebie miejsce wszę­dzie, nawet na pokrytych lodem biegunach.
W rejonach stref umiarkowanych, głównie w północno-zachodniej Europie i Ameryce Północ­nej, kładzie się szczególny nacisk na ochronę wybranych gatunków. Są to zwykle te owady, które stały się rzadkie w wyniku działalności człowieka. Ujemny wpływ na ich liczebność mógł mieć roz­wój rolnictwa, leśnictwo, rozwój przemysłu i po­wstawanie miast.
Grupą owadów, które uważa się za najbardziej warte ochrony, są motyle. W wielu państwach rzad­kie gatunki motyli zostały wpisane na listę zwierząt objętych całkowitą ochroną i zakazem handlu, chronią je także umowy międzynarodowe. Sytuacja większości innych owadów jest gorsza.
Przepisy prawne stanowią jednak tylko część nowocześnie rozumianej ochrony przyrody. Najlep­szym sposobem ochrony gatunku jest ochrona jego środowiska życia. Stanowi ona najważniejszą część działań ekologów. Dlatego w pierwotnych równikowych lasach deszczowych, lasach naturalnych strefy umiarkowanej, a także na łąkach i innych środowiskach, w których licznie występują owady zakłada się rezerwaty chroniące również innych przedstawicieli lokalnej fauny i flory.
W ostatnich latach wśród biologów wzrasta świadomość znaczenia różnorodności biologicz­nej i w wielu krajach czyni się wielkie wysiłki, aby ocenić stan liczebny rzadkich gatunków oraz licz­bę gatunków zwierząt i roślin, które żyją w rezer­watach przyrodniczych.

Różnorodność
Celem działań ekologów jest zachowanie różno­rodności gatunkowej owadów, całych unikalnych zespołów entomofauny (fauny owadów), a także ochrona wybranych gatunków. Największym ogól­nym problemem w ochronie owadów jest to, że entomolodzy (naukowcy zajmujący się owadami) zdołali opisać i skatalogować tylko niewielką część gatunków, które obecnie żyją na Ziemi.
Do tej pory opisano naukowo i nazwano od 750000 do 1000000 gatunków owadów. Oznacza to, że w miarę jak zanikają naturalne środowiska, wiele owadów bez wątpienia wyginie, zanim zosta­ną odkryte i naukowo opisane. Ponieważ w tropi­kach żyje najwięcej owadów, a środowiska naturalne w tamtych rejonach giną w zastraszającym tempie, zanikanie gatunków jeszcze nie opisanych i nie odkrytych trwa nieprzerwanie.
Gromadę owadów dzieli się na 28 różnych rzę­dów, lecz nie wszystkie z nich cieszą się takim samym zainteresowaniem ludzi zajmujących się ochroną zwierząt. Niektóre przyciągają większą uwagę niż inne, gdyż po prostu atrakcyjniej, wyg­lądają, osiągają imponujące rozmiary, mają nie­zwykłe, jaskrawe ubarwienie lub zachowują się w ciekawy sposób.
Mniej atrakcyjne rzędy małych owadów cieszą się o wiele mniejszym zainteresowaniem. Na przy­kład nie zwraca się wcale uwagi na pchły i wszy, które są przedstawicielami osobnych rzędów.
Nawet drobniutkie bezskrzydłe skoczogonki (rząd Collembola), które są czasami dominującymi składnikami fauny ściółki lasów deszczowych, mają niewielu obrońców. Natomiast gdy tylko jakiś gatunek z bardziej „atrakcyjnych" rzędów staje się zagrożony, szybko podejmuje się działania mają­ce na celu jego ochronę.

Owady i człowiek
Liczne gatunki owadów mają wielkie znaczenie dla ludzi, gdyż odgrywają zasadniczą rolę w zapy­laniu roślin uprawnych. Przykładami mogą być pszczoła miodna i ryjkowiec palmowy, który został sprowadzony z ojczystego Kamerunu w Afryce na plantacje palmy olejowej do Malezji. Owad ten, zapylając kwiaty palmy, pozwala na zaoszczędze­nie co roku 140 milionów dolarów amerykańskich, które musiałyby być wydane, gdyby rośliny trze­ba było zapylać sztucznie.

Wskaźniki środowiskowe
Dwie grupy owadów uważa się za grupy wskaźni­kowe stanu środowiska. Obecność ich przedsta­wicieli w środowisku jest zwykle wskaźnikiem tego, czy środowisko nie jest zanieczyszczone lub zdewastowane przez człowieka. Owadami tymi są motyle (rząd Lepidoptera) i ważki (rząd Odonata). Motyle i ważki są dużymi, efektownie wyglą­dającymi owadami. Zmiany ich liczebności można łatwo śledzić. Są one też stosunkowo wrażliwe na zmiany w ich naturalnym środowisku, więc spa­dek liczebności tych owadów jest związany ze stop­niem jego degradacji.
Chrząszcze (rząd Coleoptera) są najliczniej­szym w gatunki rzędem owadów (jedna czwarta wszystkich opisanych owadów to chrząszcze) i na nich też w dużym stopniu skupia się uwaga dzia­łaczy ochrony przyrody. Chrząszcze są dobrymi gatunkami wskaźnikowymi, a ponieważ ich cykl rozwojowy jest związany ze starymi drzewostanami i martwym, butwiejącym drewnem, wy­stępują głównie w środowiskach reliktowych lub w bardzo starych, kilkusetletnich biocenozach. Jelonki rogacze, których larwy żyją w drewnie sta­rych drzew, są owadami namiętnie poszukiwany­mi przez kolekcjonerów. Jeszcze w roku 1993 uka­zywały się ogłoszenia o sprzedaży rzadkich okazów chrząszczy Colophon z rodziny jelonkowatych pochodzących z południowej Afryki, Ceny za jeden okaz wynosiły od 5000 do 11000 dolarów amery­kańskich. Chrząszcze te występują tylko na nie­wielkim obszarze i chociaż ich chwytanie jest uważane przez działaczy ochrony przyrody za odra­żający proceder, nie sposób jednak go ograniczyć.
Z drugiej strony istnieje pewien gatunek owada, który wyginął w dzikiej przyrodzie, a który mimo­wolnie został uchroniony przed całkowitą zagładą przez człowieka. Jest nim udomowiony jedwabnik morwowy (Bombyx mori) z Chin. Owadowi temu nie zagraża wyginięcie tak długo, jak długo w wielu krajach świata będzie utrzymywał się popyt na naturalny jedwab.
Niestety nie istnieje żadna międzynarodowa konwencja o ochronie owadów. Jest natomiast wie­le gatunków, które są uważane za szkodniki upraw i są zwalczane na całym świecie. W większości parków narodowych świata obowiązuje zakaz za­bierania stamtąd zwierząt i roślin do celów nie związanych z badaniami naukowymi. Niestety czę­sto nie przestrzega się tej zasady i czasami są tam chwytane owady należące do gatunków zagrożo­nych wyginięciem. Większość opisanych gatunków owadów na świecie nie jest w ogóle objęta jaką­kolwiek formą ochrony, a handel owadami regu­luje tylko Konwencja o Międzynarodowym Handlu Gatunkami Zagrożonymi Dzikiej Fauny i Flory (CITES), która została podpisana przez 79 państw.

Wymieniane gatunki
Jedynymi gatunkami wymienianymi w Dodatku II Konwencji są motyle z południowo-wschodniej Azji i północnej Australii, które należą do rodza­jów Ornithoptera, Trogonoptera i Troides. Oprócz nich jest wymieniany także niepylak apollo (Parnassius apollo), który występuje w rejonach gór­skich od Europy po Japonię. Tymi gatunkami owa­dów można handlować, jednak na ich eksport muszą się zgodzić władze kraju, z którego one po­chodzą. W Dodatku I, zawierającym listę gatunków fauny i flory, których handel podlega ścisłej kontro­li, nie został wymieniony żaden gatunek owadów.

Gatunki nie wymieniane
Przedstawmy te problemy na przykładach, omawia­jąc sytuację związaną z ochroną owadów w USA i Wielkiej Brytanii. W krajach tych jest o wiele więcej gatunków owadów wartych ochrony, niż jest chronionych obecnie. Spośród 22500 gatunków owadów zaobserwowanych w Wielkiej Brytanii ochroną gatunkową jest objętych tylko 12, a w USA chroni się jedynie 13 gatunków, które zostały wy­mienione w wydanej w 1973 roku Ustawie o Za­grożonych Gatunkach Stanów Zjednoczonych. Znajdujący się na tej liście motyl atala (Eumaeus atala florida) jest rzadkością w miejskich parkach, które powstały na obszarze dawnych środowisk naturalnych tego gatunku owadów. Organizacja English Naturę w Wielkiej Brytanii rozpoczęła w 1991 roku program ochrony czterech gatunków owadów, którymi są między innymi motyl modraszek arion (Maculinea arion) i świerszcz polny (Gryllus campestris).
W Polsce rozporządzenie Ministra Ochrony Śro­dowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 6 stycznia 1995 roku bierze pod ochronę wiele gatunków owadów, w tym całe rodzaje. Pod ochro­ną jest na przykład cały rodzaj biegaczy (Carabus), tęczników (Calosoma) i trzmieli (Bombus).

Motyle
Na całym świecie jest wiele stowarzyszeń skupia­jących miłośników motyli. W Wielkiej Brytanii Towarzystwo Ochrony Motyli skupia ponad 10000 członków. Organizacja ta posiada na terenie Zjed­noczonego Królestwa ponad 50 „motylich farm" i wystaw motyli. Ochroną motyli w Stanach Zjed­noczonych zajmuje się Xerces Society.
W krajach tych miłośnicy motyli zakładają spec­jalne rezerwaty i hodowle, w których hodują rzad­kie gatunki motyli tropikalnych i próbują je roz­mnażać. Na specjalnych poletkach sadzą wybrane gatunki roślin, na których żerują gąsienice motyli. Część wyhodowanych motyli jest w sposób legalny sprzedawana. Zaspokaja to popyt wśród kolekcjo­nerów i powoduje, że ginie mniej motyli dzikich.
Przykładem takich działań może być hodowla największego znanego gatunku motyla na świecie - królowej Aleksandry (Ornithoptera alexandrae). Owad ten znacznie zmniejszył swą liczebność w Papui Nowej Gwinei w wyniku wyrąbywania naturalnych lasów i zakładania plantacji palmy ole­jowej. W celu jego ochrony stworzono specjalne obszary, gdzie posadzono pnącze Aristolochia schleechteri, na którym żerują larwy motyla. Roś­liną tą żywi się także inny gatunek z tego rodzaju
- Ornithoptera meridionalis. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) wymienia w Czer­wonej Księdze 70 gatunków bezkręgowców nale­żących do 14 rzędów. W tym spisie poszczególnym gatunkom, w zależności od stopnia ich wynisz­czenia, nadano status gatunku rzadkiego, zagro­żonego lub ginącego. Te kilkadziesiąt gatunków stanowi niewielką część wszystkich żyjących owa­dów, a samo wymienienie ich w Czerwonej Księdze nie zapewnia im prawnej ochrony. Chociaż niektóre z nich objęte są ochroną, ich liczebność jest bardzo mała. W Czerwonej Księdze spośród owadów wymienia się najwięcej motyli (24 gatun­ki) i mrówek (11 gatunków). Wiele gatunków z Czerwonej Księgi to owady o dużych rozmiarach ciała lub atrakcyjne dla kolekcjonerów. Są nimi na przykład chrząszcz herkules z Małych Antyli i no­wozelandzkie wety - 4 gatunki olbrzymich pasi­koników, które osiągają długość do 85 milimetrów i masę 71 gramów.
Bardzo zagrożone są także gatunki owadów żyjących na wyspach. Ich populacje są małe i izo­lowane, toteż wszelkie zmiany w środowisku wys­py, na której one występują, mogą doprowadzić do szybkiego zaniku gatunków już rzadkich. Do takich gatunków należą skorek z wyspy św. Heleny, tas­mańska muszka potokowa, amerykański motyl atala, motyl drzewny z Sulawesi i reliktowa mrów­ka ze Sri Lanki.
Pięć europejskich gatunków mrówek z rodzaju Formica, zwanych popularnie mrówkami leśny­mi, to gatunki zagrożone wyginięciem. Ich udział w utrzymaniu równowagi w biocenozach leśnych jest powszechnie znany, jednak ich liczebność cią­gle zmniejsza się wskutek zanieczyszczenia i dewa­stacji środowiska.

Izolacja i stopień zagrożenia
Obszar występowania wielu gatunków owadów staje się coraz mniejszy i coraz bardziej rozpro­szony, a ich populacje - odizolowane. Odbija się to na ich liczebności. Podstawową przyczyną jest kurczenie się powierzchni środowiska naturalne­go odpowiedniego do zasiedlenia i dlatego coraz większej liczbie owadów grozi całkowite wygi­nięcie. Takie przyczyny powodują zmniejszanie się liczby niepylaków apollo, które występują w wysokich górach Europy i modraszków arionów zasiedlających zadrzewienia śródpolne. Ponieważ motyle te są zwierzętami bardzo rzadkimi, są one wymieniane w Czerwonej Księdze.
IUCN opublikowała także osobną listę motyli należących do rodziny Papilionidae, w której wy­mienia 70 gatunków, nad którymi należałoby roz­toczyć ochronę.
W 1987 roku brytyjska organizacja Nature Conservancy Council (Rada Ochrony Przyrody) opublikowała listę 1800 gatunków owadów, które proponuje wpisać w Czerwonej Księdze na listę gatunków zagrożonych.

Podobne prace

Do góry