Ocena brak

Niewolnictwo

Autor /motorola Dodano /27.04.2012

W ciągu minionych 5000 lat niewolnictwo występowało w większości społeczeństw. Przykładem państw niewolniczych były w starożytności Grecja i Rzym, a w niezbyt odległych czasach kraje obydwu Ameryk.

Niewolnictwo polega na traktowaniu człowieka jako własności innej osoby, grupy lub instytucji takich jak dwór czy świątynia. Niewolnicy stanowią własność, którą pan lub pani mogą dowolnie dysponować. W wielu społecznościach niewolnikom i służbie gwarantowano pewne uprawnienia, ale zarazem często odmawiano podstawowych praw cywilnych takich jak wybór małżonka, prawo decyzji w sprawie przyszłości potomstwa, prawo korzystania z owoców własnej pracy.

Historycznie rzecz ujmując, niewolnictwo polegało na tym, że nie uznawano niewolników za istoty ludzkie, odmawiając im cech człowieczeństwa, które stanowiłyby pomost pomiędzy panem a poddanym. Nawet filozofowie, od Arystotelesa poczynając, uważali niewolników za odrębny gatunek o niższej wartości. Większość niewolników rekrutowała się spośród jeńców wojennych lub osób schwytanych przez ludzi wyspecjalizowalinych w handlu żywym towarem. Niewola była także rodzajem kary za popełnione przestępstwa. U źródeł niewolnictwa mogła też leżeć nędza. Strach przed głodem powodował, iż zdesperowani rodzice sprzedawali własne dzieci, a sporadycznie skłaniał niektórych do dobrowolnego oddania się w niewolę.

Wydaje się, że niewolnictwo zrodziło się wraz z cywilizacją, pojawiając się, gdy tylko społeczeństwo było w stanie wyprodukować nadwyżki towarów. To sprawiło, że stało się możliwe i opłacalne utrzymywanie innych istot ludzkich w poddaństwie (w społeczeństwach, których możliwości produkcyjne pokrywają zaledwie potrzeby żywieniowe członków społeczności, posiadanie niewolników nie przynosi żadnych korzyści). Wszystkie wielkie religie, także chrześcijaństwo i islam, uznawały niewolnictwo, i prawdę mówiąc aż do okresu oświecenia w osiemnastym wieku, kiedy to nastąpił rozwój idei humanitarnych, tylko nieliczni myśliciele wypowiadali się przeciw temu procederowi.

Praca niewolników

Niewolnictwo występowało niegdyś w większości społeczeństw, ale w różnych regionach odgrywało różną rolę. Tam gdzie niewolnicy zasadniczo zasilali szeregi służby domowej, ich obecność miała stosunkowo niewielki wpływ na organizację życia społecznego, i na ogół, byli oni dość dobrze traktowani. W tych społecznościach natomiast, w których pracę niewolników wykorzystywano na dużą skalę - na plantacjach czy w kopalniach metali szlachetnych - niewolników traktowano surowo i pilnie strzeżono. Cała organizacja życia społecznego uzależniona była od istnienia niewolnictwa produkcyjnego.

Zarówno starożytna Grecja, jak i Rzym były państwami niewolniczymi. W Atenach większość rodzin stanowili rolnicy, posiadający jednego lub dwóch niewolników, którzy pracowali wraz z nimi w domu lub na polu, a ich pozycja była niewiele gorsza od sytuacji wolnych pracowników. Z drugiej strony jednak, wielce zasobne kopalnie srebra w Laurion - jedyne duże przedsiębiorstwo w Grecji - stanowiły poważne odstępstwo od tej reguły. Do pracy pod ziemią, w najbardziej niebezpiecznych i szkodliwych warunkach zaprzęgnięto około 30 tys. niewolników.

Praca niewolników odgrywała jeszcze większą rolę w cesarstwie rzymskim. Niewolnictwo zaznaczyło swój wpływ w każdym aspekcie życia. Spośród nie wolnych rekrutowała się służba domowa, rzemieślnicy i korepetytorzy, a w czasach cesarstwa nawet urzędnicy państwowi wywodzili się z niewolników i wyzwoleńców. Na niższym szczeblu pracę niewolników wykorzystywano na dużą skalę przy produkcji oliwek, winogron i innych towarów przeznaczonych do sprzedaży na rynku. W efekcie następowało wypieranie z rynku pracy drobnych rolników i wolnych robotników, co z kolei prowadziło do powstania bezrobotnych mas miejskich, które stały się charakterystycznym elementem struktury społecznej Rzymu. Traktowanie niewolników w Rzymie było mocno zróżnicowane, ale w czasach cesarstwa (w przeciwieństwie do republiki) warunki ich pracy stale ulegały poprawie i coraz większa liczba właścicieli wyzwalała swoich niewolników. Do działań tych zachęcał system prawa rzymskiego, choć na wyzwoleńcach i ich potomkach nadal ciążył obowiązek wykonywania pewnych służebności na rzecz byłego pana przez kolejne trzy pokolenia.

 Regres niewolnictwa

W czasach późnego Cesarstwa, kiedy zaprzestano podbojów nowych terytoriów, zmniejszył się napływ niewolników. Wskutek narastających trudności ekonomicznych spadły obroty handlu, a właściciele ziemscy dążyli do uzyskania samowystarczalności, co w rezultacie przyczyniło się do spadku znaczenia instytucji niewolnictwa. Upadek autorytetu władzy centralnej, przy rosnącym uzależnieniu ludności od ochrony lokalnych panów i latyfundystów powodowały, że zarówno wolni jak i niewolnicy popadali w zależność poddańczą.

W średniowieczu niewolnictwo bardzo powoli traciło na znaczeniu (wg przekazów, pod koniec jedenastego wieku dziesięć procent populacji Anglii stanowili niewolnicy), a ponownie pojawiło się w Europie na dużą skalę w związku z ekspansją imperium Turków Osmańskich na Bałkanach. W 1440 roku, w następstwie portugalskich odkryć geograficznych na zachodnim wybrzeżu Afryki, do Europy dostarczono pierwszych czarnych niewolników.

Okrucieństwo

Prowadzony przez Europejczyków handel niewolnikami jest zagadnieniem powszechnie znanym, ale nie tylko oni ponoszą winę za Związane z nim okrucieństwa. Setki lat przed pojawieniem się Europejczyków na scenie wydarzeń, niewolników dostarczali sami Afrykańczycy, a Arabowie na wschodnim wybrzeżu zajmowali się transportem ogromnej ilości niewolników do Azji. Europejczycy, podobnie jak Arabowie, rzadko zapuszczali się w głąb lądu, a korzystali raczej z pośrednictwa tubylców.

Poczynając od XVI wieku, rosnące zapotrzebowanie na siłę roboczą w Ameryce spowodowało, że handel niewolnikami stał się bardzo opłacalnym przedsięwzięciem. Kopalnie srebra w Ameryce Południowej, plantacje kawy w Brazylii, karaibskie pola cukrowe wymagały więcej rąk do pracy, niż mogła dostarczyć kurcząca się rodzima populacja. Dla zaspokojenia potrzeb rozwinął się handel trójstronny: w zachodniej Afryce Europejczycy wymieniali towary rodzimego pochodzenia na niewolników, których następnie transportowali do Ameryki, gdzie z kolei wymieniano ich na produkty cieszące się zainteresowaniem Europejczyków.

Kajdany

Handel był niezwykle opłacalny. Przykładowo w Wielkiej Brytanii przyczynił się do powstania bogactwa takich portów, jak Bristol, Liverpol, Lancaster i innych. Można powiedzieć, że bogactwo i przedsiębiorczość stymulowały rozwój gospodarki europejskiej, przygotowując grunt dla nadejścia rewolucji przemysłowej. Ceną była wolność rzeszy Afrykańczyków - przypuszczalnie około dziesięciu milionów ludzi w ciągu kilkuset lat. Przepełnienie okrętów i nieludzkie warunki podróży przez Atlantyk powodowały, rzecz jasna, wysoką śmiertelność.

Ci, którzy przeżyli drogę do Nowego Świata, stali się częścią wielkiej machiny produkcyjnej,  pracując na plantacjach i pod ziemią, nocami zamknięci dla zapobieżenia ucieczkom i niespodziewanym wystąpieniom przeciw panom i nadzorcom. Już sama ich liczba - w niektórych rejonach Karaibów stanowili 90% ludności - skłaniała przerażonych właścicieli do stosowania surowej dyscypliny. Jak zawsze, niewolnicy pracujący w domu byli stosunkowo dobrze traktowani, ale ostatecznie nawet zasady postępowania „dobrego pana" oparte były na prawie silniejszego. Sporadyczne wystąpienia i ucieczki niewolników umacniały tylko negatywne wobec nich nastawienie.

W XVIII wieku koła postępowe w Europie poczęły krytykować niewolnictwo, ale broniły go z kolei wpływowe grupy ludzi zainteresowanych w utrzymaniu tego systemu. W 1772 roku uznano, że niewolnictwo w Anglii nie istnieje, a niewolnik zyskuje wolność, po prostu stając na angielskiej ziemi. Niewolnictwo trwało jednak w postaci nie zmienionej w brytyjskich koloniach na Karaibach. W roku 1780 William Wilberforce (1759-1833) rozpoczął kampanię o zaprzestanie handlu niewolnikami, wtedy też pod wpływem ideałów rewolucji francuskiej, niewolnicy pod wodzą Toussainta L'Ouverture - „Czarnego Napoleona" -ustanowili na Karaibach niezależną republikę, która później przyjęła nazwę Haiti.

Brytyjski zakaz

W 1807 roku Wilberforce przekonał brytyjski parlament o konieczności zakazania handlu niewolnikami w granicach Imperium Brytyjskiego. Prowadzona przezeń akcja została uwieńczona sukcesem w 1834 r., kiedy to ostatecznie zniesiono niewolnictwo w posiadłościach brytyjskich. Właścicielom niewolników wypłacono pokaźne odszkodowania, rekompensujące stratę własności. W 1848 r. podążyła tym śladem Francja, a Europejczycy, coraz bardziej przekonani o niemoralnym charakterze niewolnictwa, gdziekolwiek mogli, występowali przeciwko tej instytucji. Można by zaryzykować twierdzenie, że jednym z korzystnych efektów ubocznych europejskiego imperializmu było zniesienie niewolnictwa w wielu rejonach Afryki i Azji. Wpływy brytyjskie w nowo powstałych republikach Ameryki Łacińskiej przyczyniły się także do tego, że handel niewolnikami, a później także samo niewolnictwo zostały tam zniesione około połowy stulecia, chociaż Brazylia pozostała państwem niewolniczym do 1888 roku.

Na początku XIX w. także w USA zwiększyły się szeregi przeciwników niewolnictwa i w konsekwencji handel niewolnikami został zakazany w 1807 roku, a niewolnictwo zniesione w stanach północnych. Na południu jednakże, wynalazek Eli Whitneya - urządzenie oddzielające ziarno od bawełny - spowodował, że uprawa bawełny, którą można było rozwinąć niewielkim nakładem kosztów, wykorzystując pracę niewolników, stała się bardzo opłacalnym przedsięwzięciem. Południe stało się „Królestwem Bawełny", z czasem zaś uprawa bawełny, a wraz z nią niewolnictwo rozprzestrzeniły się na nowe terytoria .

Kryzys

Problem przyznania takim terytoriom, jak stany niewolnicze, członkostwa w federacji amerykańskiej był źródłem wielu kryzysów o charakterze politycznym i przyczynił się do powstania ruchu abolicjonistów na Północy. Wywołało to równie silną reakcję na Południu. Mieszkańcy Południa -już uprzednio opowiadający się za utrzymaniem niewolnictwa - zaczęli uzasadniać tę „szczególną instytucję" domniemaną niższością czarnych ludzi i szczególnym systemem wartości, obowiązującym na arystokratycznym Południu.

Sporadyczne wystąpienia zbrojne niewolników i - bardziej nawet przekonywująca - liczba zbiegów, którzy przy pomocy abolicjonistów próbowali przedostać się do Kanady, stały jednak w sprzeczności z przekonaniem południowców, jakoby niewolnicy byli zadowoleni z warunków swego życia.

Wojna

Narastający rozłam między Północą a Południem znajdował odzwierciedlenie w deklarowanych programach politycznych, przy czym Partia Republikańska prezentowała program przeciwny niewolnictwu. Kandydat republikanów na fotel prezydencki, Abraham Lincoln, obiecał, że powstrzyma ekspansję niewolnictwa, ale nie będzie podejmował próby zniesienia go tam, gdzie zostało już ustanowione, jako że prezydent nie miał konstytucyjnie zagwarantowanych uprawnień do ingerowania w wewnętrzne sprawy stanów.

Jednakże, gdy w 1860 roku Lincoln został prezydentem, większość stanów niewolniczych dokonała secesji (wystąpienia) i utworzyła odrębny związek, znany jako Konfederacja. Ten krok zapoczątkował długie i krwawe zamieszki na obszarze całego kraju. Lincoln uznał secesję za niezgodną z prawem, a powstała w związku z tym opozycja doprowadziła do wybuchu wojny domowej (1861-1865). W zasadzie wojna nie była walką o zniesienie niewolnictwa, ale w 1863 roku Lincoln, uznawszy że jest to sprawa nie cierpiąca zwłoki, wydał Akt Wyzwolenia, na mocy którego wszyscy niewolnicy Konfederacji zostali wyzwoleni. Zwycięstwo Północy oznaczało zniesienie niewolnictwa zarówno na obszarach kontrolowanych przez Konfederację, jak i w tych stanach, które zachowały lojalność wobec Unii. Poprawka do Konstytucji z 1865 roku stwierdzała, że niewolnictwo na terytorium Stanów Zjednoczonych jest niezgodne z prawem.

Do XX wieku w większości krajów świata niewolnictwo zostało zniesione. Utrzymało się jedynie w niektórych państwach. Aż do 1962 roku było ono legalne na Półwyspie Arabskim, a w nielicznych, odległych rejonach utrzymywało się do lat siedemdziesiątych.

Niewolnictwo - WAŻNIEJSZE DATY

73-71 p.n.e

Powstanie Spartakusa

około 1500

Początek transatlantyckiego handlu niewolnikami

1772

Orzeczenie lorda Mansfielda: każdy niewolnik, który postawi stopę na angielskiej ziemi zyskuje wolność

1793

Powstanie niewolników na Haiti pod wodzą Toussainta L'Ouverture

1807

Zakaz handlu niewolnikami w Wielkiej Brytanii i USA

1834

Anglia znosi niewolnictwo na Karaibach

1848

Zniesienie niewolnictwa we Francji

1861

Zniesienie niewolnictwa w Indiach

1861-1865

Wojna secesyjna

1863

Wolność dla niewolników w stanach należących do Konfederacji

1865

Zniesienie niewolnictwa w USA

1962

Zniesienie niewolnictwa na Płw. Arabskim

Podobne prace

Do góry