Ocena brak

NIEDŹWIEDŹ

Autor /Enoch Dodano /04.04.2012

Najsilniejszy i najgroźniejszy zwierz Północy (por. jednak Dzik), którego nazwa jest eufemizmem (zob.), wyrazem obawy przed „wywołaniem" zwierzęcia przez wymówienie jego imienia; skutkiem tabu obyczajowego, podobnie jak nm. Bar dosł. 'brązowy' i litewskie lokys 'oblizujący';

wyraz ten jeszcze u Reja brzmi miedźwiedź, tj. miodojad (mówiący mógł więc mieć na myśli choćby muchę, która też miód lubi); wg rozpowszechnionego od starożytności (Pliniusz St. Historia naturalna, 8,44) do XVIII w. mniemania, niedźwiedzie rodzą się jako biała, bezkształtna bryła mięsa, którą dopiero matka stopniowo urabia ozorem na kształt niedźwiadka; por. też Akademia (drybińska, smorgońska); Dudy (Niedźwiedź zdechł).

Głupi niedźwiedziu! gdybyś w mateczniku siedział,/ Nigdy by się o tobie Wojski nie dowiedział. Cytat z Pana Tadeusza, 4, 566-67, Mickiewicza, stał się zwrotem przysłowiowym; o kimś, kto niepotrzebnie zwrócił na siebie uwagę, „wychylił się". Grizzly podgatunek niedźwiedzia brunatnego z amer. Gór Skalistych, drapieżniejszy i niebezpieczniejszy od europ, niedźwiedzia brunatnego.

Kiedy niedźwiedzia ciągniono do miodu, oberwano mu uszy, a kiedy od miodu - ogon przysł. wyjaśniające krótkość uszu i ogona niedźwiedzia; przen. o kimś, kto zbytnio zasmakował w tym, przed czym się na początku wzbraniał. Kiedy niedźwiedzia uderzy gałąź, tedy ryknie, a kiedy go drzewo przywali, tedy milczy przysł.

Niedźwiedzia łapa bot. barszcz zwyczajny, roślina z rodziny baldaszkowatych, szorstko owłosiona, z której liści zbieranych w maju robiono kwaśną polewkę zwaną barszczem. Niedźwiedzia przysługa przysł., przysługa nie w porę, przynosząca szkodę; z bajki o niedźwiedziu żyjącym w przyjaźni z pustelnikiem, którego z nadmiaru gorliwości zabił, chcąc mu spędzić muchę z czoła.

Niedźwiedzie grono bot. mącznica lekarska, krzewinka z rodziny wrzosowatych; jej orzęsione liście zawierają glikozydy i garbniki, używane przy schorzeniach dróg moczowych i w garbarstwie. Niedźwiedzie łapy przysmak kuchni staropolskiej dawany na większych ucztach, ż sosem korzennym.

Niedźwiedź przydomek Albrechta z dynastii askańskiej, ok. 1100-70, pierwszego margrabi brandenburskiego; od niedźwiedzia w herbie. Niedźwiedź i Jagiellonowie. Nie jest wykluczone, że pewien niedźwiedź wpłynął na losy dynastii Jagiellonów: sprowadzono go z Litwy do Niepołomic i, na życzenie króla Zygmunta I, wypuszczono z klatki.

Zwierzę rozochociło się, pokaleczyło paru ludzi, spowodowało panikę, skutkiem czego królowa Bona spadła z konia i poroniła; dziecko to było chłopcem. Gdyby przyszedł na świat prawidłowo, mógłby, jako młodszy brat bezdzietnego Zygmunta Augusta, odziedziczyć po nim tron (dynastia, choć obieralna, była jednak w praktyce dziedziczna), mieć synów i przedłużyć linię Jagiellonów na tronie polskim. Niedźwiedź morski zob. Morski. Niedźwiedź (Północy) dawny przydomek Rosji; por. Makbet, 3, 4, Szekspira.

Niedźwiedź ssie łapę. W swej Historii naturalnej Pliniusz St. twierdzi, że niedźwiedź przetrzymuje okres zimy w gawrze, wysysając z przednich łap soki nagromadzone tam jesienią. W Panu Tadeuszu, 6,520, Mickiewicz pisze o Macieju Dobrzyńskim: „Siedział w domu, jak niedźwiedź, gdy ssie łapę w borze." Ssanie czy lizanie łapy stało się też przysłowiowym synonimem przymusowego postu, doznanego zawodu, obywania się bez czegoś z konieczności.

Pić na niedźwiedzią skórę. Wg Ezopowej bajki myśliwy sprzedaje a. przepija skórę niedźwiedzia, którego ma zamiar upolować, ale łowy się nie udają, strzelec pozuje na nieboszczyka, aby ujść z życiem, a miś podchodzi i szepce mu w ucho, żeby nie sprzedawał skóry niedźwiedzia spacerującego jeszcze po lesie.

Pluszowy niedźwiadek, miś, jedna z najpopularniejszych zabawek dziecięcych świata. W 1902 r. komiks w waszyngtońskim dzienniku „Evening Star" przedstawił scenę, w której prezydent USA Theodore Roosevelt spotyka na polowaniu przestraszonego niedźwiadka. Zobaczywszy ten komiks, cukiernik brooklyński Morris Michtom poprosił listownie prezydenta o pozwolenie użycia jego zdrobniałego imienia jako handlowej nazwy misia: Teddy Bear.

Prezydent się zgodził. W 1906 Michtom założył fabrykę zabawek „Ideał", która stała się jedną z największych na świecie. Pluszowe misie były jednak produkowane w Niemczech już od 1903 przez fabrykę Steiffa. Pojechać na białe niedźwiedzie zwrot prawdop. z czasów powstania 1863 - o więźniach politycznych zesłanych na Sybir.

Stary Ben, ang. Old Ben, potężny i nieuchwytny niedźwiedź, bohater jednego z najsłynniejszych i najlepszych opowiadań Williama Faulknera Niedźwiedź, ang. The Bear, ze zbioru Znijdź, Mojżeszu, Go Down, Moses (1942). Ukaranie chłopców zob. Elizeusz. Wielka i Mała Niedźwiedzica zob. Wielki; Mały; Kallisto.

Podobne prace

Do góry