Ocena brak

Najważniejsze rodzaje surowców kamiennych występujących na terenie Polski i w rejonach sąsiednich

Autor /KolesHaHa Dodano /07.08.2013

Przystępując do omawiania najważniejszych rodzajów surowców, których złoża lub z których wyroby występują na terenie Polski, rozpoczniemy od przedstawienia głównych gatunków krzemieni. Zasadniczym kryterium ich podziału jest czas powstania poszczególnych gatunków. Wiek poszczególnych rodzajów krzemieni, związany często z różnym sposobem ich powstawania,

rzutuje na szereg ich cech, takich jak: stopień łupliwości, wielkość konkrecji, rodzaj zanieczyszczeń, jednolitość masy krzemiennej, barwa i inne. Wszystkie te cechy w mniejszym lub większym stopniu wpływały na wartości użytkowe krzemieni jako surowców do wyrobu narzędzi (Krukowski 1922).

Do najstarszych na terenie Polski krzemieni użytkowanych w pradziejach należą krzemienie wieku środkowotriasowego, zalegające w zdolomityzowa-nych wapieniach muszlowych głównie na terenie Wyżyny Śląskiej i Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej oraz być może w rejonie Gór Świętokrzyskich. Krzemienie te, barwy białej lub żółtawej, najczęściej zupełnie matowe, były używane stosunkowo rzadko.

Niezbyt chętnie i w małym zasięgu terytorialnym były użytkowane krzemienie i towarzyszące im rogowce wieku środkowojurajskiego, występujące na zachodnim obrzeżeniu Jury (Wyżyny) Krakowsko-Częstochowskiej. Krzemienie te charakteryzują się stosunkowo niewielkimi rozmiarami konkrecji o nieregularnej budowie wewnętrznej. Występują w wielu wypadkach na złożu wtórnym, co dodatkowo pogarsza ich właściwości.

Bardzo częste są natomiast przykłady używania krzemieni górnojurajskich pochodzących z piętra oksfordzkiego i raurackiego, występujących na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej niemal na całym jej terytorium. Towarzyszyły one zarówno wapieniom skalistym, jak i wapieniom płytowym. Znaczną część tych krzemieni stanowiły konkrecje czerpane ze złóż pierwotnych zalegające w

skałach wapiennych, najczęściej jednak w rumoszu skalistym, powstałym dzięki krasowieniu górnych partii wapieni, a także w glinie krasowej. W obrębie krzemieni „jurajskich” można wyróżnić sporo odmian różniących się szeregiem cech. Cechami wspólnymi prawie wszystkich odmian krzemieni „jurajskich” jest występowanie ich w dużych lub bardzo dużych konkrecjach, gruba, chropowata, mocno pofałdowana kora i na ogół dobra łupliwość. Cechami różnicującymi je są: różny stopień przezroczystości: od prawie przezroczystych do zupełnie matowych, barwa: od żółtawej i szarozielonkawej poprzez różne odcienie brunatnej i brunatnoniebieskawej do prawie czarnej, a także stopień zanieczyszczenia masy krzemiennej różnego typu wtrętami organicznymi i nieorganicznymi.

Bardziej dokładne zróżnicowanie odmian krzemieni jurajskich zostało dokonane przez M. Kaczanowską i J. K. Kozłowskiego, którzy na podstawie dostępnego im materiału krzemiennego wydzielili następujące odmiany jurajskiego surowca:

Odmiana A: kora gruba lub średnia, nierówna, chropowata z wapienia przesyconego krzemionką o barwie białożółtej. Czasem na powierzchni rdzawe, brunatne lub ciemnobrunatne plamy, zapewne związki żelaziste, które jednakże mają charakter epigenetyczny. Przejście między korą a masą ostre. Barwa masy krzemiennej ciepła, od jasno- do ciemnobrunatnej. Masa krzemienna przejrzysta, gładka, na ogół dobrze łupiiwa, pod światło widoczna jest nieregularna zawiesina. W obrębie masy krzemiennej w wariantach tej odmiany widoczne są wytrącenia petrosileksowe.

Pododmiana A,: w obrębie masy krzemiennej brak wytrąceń petrosi-leksowych.

Pododmiana A2: w obrębie masy krzemiennej występują punktowe wytrącenia petrosileksowe, których ilość zwiększa się ku środkowi konkrecji. Niekiedy wytrącenia przybierają kształt pasm, kolisty lub amorficzny. Czasem wytrącenia tworzą jądro konkrecji.

Pododmiana A3: kora bardzo gruba. Masa krzemienna o wyraźnie rdzawym zabarwieniu, przejrzysta z pojedynczymi punktowymi wytrąceniami, niekiedy przybierają one postać jąder petrosileksowych.

Pododmiana A4: kora średniogruba, często z plamami ciemnobrunatnymi na powierzchni, zapewne epigenetycznymi. Masa krzemienna o barwie czekoladowej, gładka, przejrzysta lub z pojedynczymi punktowymi wytrąceniami.

Pododmiana A',: dwie ostatnie pododmiany są właściwie przejściowe do następnej odmiany. Kora gruba, dość gładka, szara, przechodzi stopniowo w masę krzemienną słabo przejrzystą, dość szorstką, o popielatawym zabarwieniu.

Pododmiana A2: różni się od wariantu A', obecnością wytrąceń w postaci jąder petrosileksowych.

Odmiana B: kora średnia lub gruba, żółtawa, nierówna, szorstka, czasem z niewielkimi jamkowatymi wżerami. Przejście między korą a masą krzemienną niezbyt ostre, czasem z nieco jaśniejszym pasem krzemionki pod korą. Masa krzemienna słabo przejrzysta, mętna, o zimnych odcieniach — od ciemnoniebieskawej do szarej, z licznymi beżowymi wytrąceniami punktowymi.

Pododmiana B,: pod korą występują warstewki krzemionki o barwie granatowej i białawej. Barwa masy ciemnoniebieskoszara z wytrąceniami punktowymi petrosileksowymi. których ilość zwiększa się ku środkowi konkrecji. Masa krzemienna we wnętrzu konkrecji bardzo słabo przejrzysta, barwa szaroniebieska, z bardzo dużą ilością wytrąceń punktowych.

Pododmiana B,: masa krzemienna szara, bardzo słabo przejrzysta, szorstka, słabo łupliwa, z bardzo licznymi wytrąceniami punktowymi i punktowo--amorficznymi. Kora bardzo nierówna z wżerami jamkowatymi. Krzemień tej pododmiany występuje w niedużych, kulistych konkrecjach.

O d m i a n a C: kora dość gruba, szorstka, żółtawa, nierówna. Pod korą szerokie pasma krzemionki o innym zabarwieniu ciemnym i jasnym. Masa krzemienna niebieskawa lub niebieskopopielata gładka, dość dobrze łupliwa. przejrzysta. W obrębie masy krzemiennej występują liczne wytrącenia petrosileksowe o barwie beżowej w postaci jąder lub pasm. Ta odmiana występuje w postaci dość dużych konkrecji o kształcie kulistym lub elipsoidalnym.

Pododmiana C,: poza cechami opisanymi wyżej dla tego wariantu charakterystyczne jest występowanie pod korą pasemka o barwie granatowej, a pod nim pasma białego, dość szerokiego.

. Pododmiana Ć2: pasmo występujące pod korą ma barwę żółtą, pod nim występuje pasmo białe.

Odmiana D: kora średnia i cienka, dość równa o barwie szarobiałej.

Pododmiana D,: pod korą nieco ciemniejsze, cienkie brunatnożółte pasemko. Masa krzemienna gładka, jednolita, bez widocznych wytrąceń petrosileksowych, mleczna, niekiedy z plamami o barwie sinobiałej. Krzemień tej pododmiany występuje na ogół w niewielkich konkrecjach.

Pododmiana D2: pod korą widoczne pasmo krzemionki o barwie granatowej. Masa krzemienna biaława lub żółtawa, niekiedy w środku buły nieco ciemniejsza, nieprzeświecająca. gładka, dobrze łupliwa. Tego rodzaju krzemień występuje w owaloidalnych konkrecjach średnich rozmiarów.

Odmiana E: kora gruba, „drobnoziarnista" gładka, dość równa. Przejście między korą a masą ostre. Masa krzemienna jednolita, czarnogranató-wa. słabo przejrzysta, bez widocznych wytrąceń. Odmiana ta jest dość rzadka i wydaje się. że występuje raczej w niewielkich konkrecjach.

Odmiana G: kora gruba, równa, niekiedy szorstka, z drobnymi skamielinami na powierzchni. Pod korą widoczne wyraźnie białawe pasmo zwykle dość szerokie. Masa krzemienna gładka, bez wytrąceń petrosileksowych, bardzo dobrze łupliwa, nieprzejrzysta, o barwie mlecznobeżowej z nieco ciemniejszymi drobnymi plamkami. Odmiana ta występuje prawdopodobnie -sądząc po rozmiarach półsurowca wiórowego i siekier, które z niej zostały wykonane - w dużych konkrecjach. Niestety, dotychczas nie udało się rozpoznać złóż tego rodzaju krzemienia - możliwe, że nie pochodzi on z południowej części Jury Krakowsko - Częstochowskiej.

Poza wymienionymi tu odmianami krzemienia jurajskiego występują również krzemienie pasmowane, o jasnych i ciemnych pasach, dość rzadko używane jednak przez człowieka prahistorycznego, oraz krzemienie kredowe. Kora krzemieni kredowych jest cienka, gładka, drobnoziarnista. Masa krzemienia nieprzejrzysta, szaropopielata. gładka, matowa, jednolita (K,).

Wariant drugi (K2): masa szaropopielata do białawej. Wewnątrz konkrecji smugowanie koncentryczne.

Występowanie krzemieni kredowych jest ograniczone do margli kredowych w dolinie Dłubni oraz w międzyrzeczu Prądnika i Dłubni. Jedynie w enklawie margli kredowych między Prądnikiem a Kluczwodą w rejonie Wielkiej Wsi występują też krzemienie kredowe. Występowanie krzemieni jurajskich jest związane z całym terenem występowania górnych wapieni skalistych. Odmiana A, szczególnie odmiana A, i A2. występuje w zasadzie na całym obszarze skalistej Jury z wyjątkiem Garbu Sowinieckiego. W obrębie odmiany A bardziej ograniczone regiony występowania dotyczą odmiany A, i A2, mianowicie obszaru między doliną Kluczwody i Doliną Bolechowicką. Także odmiana A4 grupuje się raczej na południe od Garbu Tenczyńskiego.

Odmiana B występuje w zwartym zasięgu jedynie na południowym obrzeżu Jury nad Wisłą, na odcinku Czernichów —Rączna oraz w enklawie jurajskiej w rejonie iwanowie.

Odmiana C ma wyjątkowo zwarty zasięg w rejonie Garbu Zwierzyniecko--Sowinieckiego oraz w odsłonięciach Jury na terenie centrum Krakowa. Odosobnionym punktem występowania tej odmiany jest region Iwanowic.

Odmiana D, i D2 występuje na razie wyłącznie we wschodniej części pasma Jury, szczególnie w górnym odcinku doliny Kluczwody i Prądnika, a także między tymi dwoma dolinami.

Nie udało się dotychczas zidenty fikować miejsca występowania odmiany G. Odmiana E jest natomiast znana w większej ilości jedynie z rejonu Piekar.

Podana wyżej klasyfikacja obejmuje krzemienie jurajskie występujące w południowej części Jury. na północ i zachód od Krakowa. Odmienne rodzaje krzemieni jurajskich spotykane są w północnej części Jury. nad Wartą i Liswartą, na wschód od Wielunia. Pierwszy, prowizoryczny jeszcze podział tych krzemieni przedstawia się następująco:

Odmiana 1. Kora dość gładka, z występującymi nierównościami, cienka. Pod korą występuje mlecznobialawe pasmo oddzielające ją od właściwej masy krzemiennej, grubości od 2 do 8—10 mm. Kolor krzemienia sinoczarniawy, niebieskawoczarniawy. szarozielonkawy i szarobrunatny; masa krzemienna z licznymi punktowymi i plamistymi wytrąceniami, dość gładka, słabo przejrzysta. Konkrecje okrągławe, owalne lub nieregularne, od kilku do kilkunastu cni średnicy.

Odmiana 2. Kora jak w odmianie poprzedniej. Brak warstewki przejściowej lub tylko w minimalnym stopniu zaznaczona. Masa krzemienia od szarobrunatnej do brunatnoczarniawej, gładka, słabo przejrzysta. Konkrecje okrągła we lub nieregularne, od kilku do kilkunastu cm średnicy.

Odmiana 3. Kora chropowata, cienka, pod korą nierównej grubości, zawsze jednak poniżej 5 mm warstewka przejściowa barwy mlecznobiaławej. Masa krzemienna w różnych odcieniach, najczęściej jednak brunatnoszarawa i bru-natnożółtawa, niezbyt gładka, bardzo słabo przejrzysta, z licznymi wytrąceniami i wsiąkami.

Odmiana 4. Kora kilkumilimetrowej grubości, mocno chropowata. Bardzo wyraźnie zarysowana warstewka przejściowa, grubości 2 — 3 mm, ostro oddzielona od właściwej masy krzemiennej. Barwa szara i szaropopielata, o różnym stopniu gładkości, nieprzejrzysta, z licznymi wytrąceniami.

Odmiana 5. Kora mocno chropowata, dość cienka. Brak warstewki przejściowej. Masa krzemienna dość gładka, na ogól popielatoszara, z występującymi jaśniejszymi plamistymi wytrąceniami, bardzo słabo przejrzysta. Konkrecje na ogół nieregularne, od kilkunastu do ponad 20 cm średnicy.

Odmiana 6. Kora jak w odmianie poprzedniej. Brak warstewki przejściowej. Masa krzemienna chropowata, matowa, barwy szarej i szaropopielatej, z licznymi plamkami wytrąceń. Konkrecje nieregularne od kilkunastu do ponad 20 cm średnicy.

Odmiana .7. Kora chropowata, bardzo słabo zaznaczona warstewka przejściowa barwy białoszarej, niezbyt wyraźnie odcinająca się od również białawoszarej, szarej, czasem z odcieniem popielatoniebieskawym masy krzemiennej. Masa mocno chropowata o „ziarnistej” strukturze, całkowicie matowa, z licznymi wyraźnymi wytrąceniami i wsiąkami. Konkrecje nieregularne, czasem płytowate, duże, do ponad 30 cm średnicy.

Odmiana 8. Kora nieregularna, chropowata, masa krzemienna pasmowana w drobne, poniżej l mm pasemka lub szersze, prawie 4 mm pasma barwy białoszarej i zielonkawo- lub niebieskawoszarej. Pasma czasem rozlewające się, czasem bardzo mocno zarysowane. Zróżnicowanie często w obrębie tej samej konkrecji.

Można sądzić, że wszystkie lub prawie wszystkie omówione wyżej odmiany należy związać z piętrem oksfordzkim Górnej Jury.

W dolnym odcinku kolejnego piętra górnojurajskiego-astartu - wykształciły się krzemienie pasiaste, występujące w dużym skupieniu na stosunkowo małej przestrzeni w okolicy Krzemionek Opatowskich koło Ostrowca Świętokrzyskiego. Krzemienie te mają bardzo charakterystyczną, pasmowaną budowę z przeplatających się pasm barwy szarej i niebieskawej, ułożonych koncentrycznie lub faliście. Na większą skalę używane były dopiero w okresie neolitu.

Poważną rolę w paleolicie, zwłaszcza schyłkowym, i mezolicie odgrywał krzemień najprawdopodobniej kimerydzki zwany „czekoladowym” lub „wo-skowoczekoladowym”. Złoża tego krzemienia uznawanego do niedawna za górnoastarcki ciągną się pasem od Iłży, przez Wierzbicę i Tomaszów w kierunku na północny zachód od Orońska. Jest to jeden z najlepszych rodzajów surowca wśród krzemieni występujących w całej Europie Środkowej. Ma charakterystyczną, grubą korę o stosunkowo gładkiej powierzchni, zaś jego masa krzemienna charakteryzuje się obecnością drobniutkiej, wyraźnej zawiesiny. Barwa od woskowoszarej i szarożółtawej do brunatnoczekoladowej i czarniawej. Krzemień ten jest gładki, o jednolitej budowie, doskonale łupliwy. Występuje na ogół w średniej wielkości konkrecjach, czasem zaś w postaci niewielkich płytek. Podział krzemienia „czekoladowego” na poszczególne grupy i w ich obrębie odmiany został zaproponowany przez R. Schilda (1971). Jest to, jak dotąd, najpełniejsza próba klasyfikacji jednego gatunku krzemienia oparta na dużym zestawie próbek pochodzących z całego terenu jego występowania. Z tego względu i z racji wyjątkowej roli krzemienia „czekoladowego” w naszych pradziejach przytoczymy z niewielkimi tylko skrótami klasyfikację R. Schilda.

Grupa I

Kolor bardzo ciemnobrązowy, przezroczystość dobra i średnia, zawiesina drobna i średnia, przełom woskowy;

a)    zawiesina równomiernie rozprowadzona; konkrecje o kształcie płaskich placków o średnicy od kilku do kilkunastu cm; kora cienka —do 1 mm grubości.

b)    zawiesina równomiernie rozprowadzona: konkrecje o kształcie płaskich placków i buł nieregularnie owalnych średniej wielkości; kora stosunkowo gruba -do 0,5 cm, dosyć szorstka lub gładka;

c)    zawiesina nierównomiernie rozprowadzona układająca się w warstewki

0    kolorze ciemnoszarym i grubości do 1 mm; konkrecje o kształcie płaskawych buł, rzadziej — placków; kora cienka — do 1 mm, gładka;

d)    zawiesina mniej lub więcej równomiernie rozprowadzona; przełom od woskowego do lekko matowego; konkrecje o kształcie nieregularnych buł od kilku do kilkunastu cm długości; kora gruba-niekiedy ponad 0,5 cm, dosyć chropowata, czasami również zdaje się występować cienka i bardziej gładka odmiana kory;

e)    zawiesina niezbyt równomiernie rozprowadzona, układająca się w pierzaste chmurki; konkrecje w kształcie dosyć dużych-do kilkunastu cm długości -buł; kora cienka-poniżej 1 mm, gładka.

Grupa II

Kolor czarny, jedynie stosunkowo cienkie, najbardziej zewnętrzne partie konkrecji (pod korą) bardzo ciemnobrązowe, przezroczystość średnia i zła, zawiesina średnia i gruba, przełom woskowy;

a)    zawiesina równomiernie rozprowadzona ze sporadycznymi chmurkami

1    szarymi skupieniami do 2 mm średnicy; przezroczystość średnia, konkrecje

o kształcie dosyć dużych okrągłych buł; kora szorstka, gruba;

b)    zawiesina na ogół równomiernie rozprowadzona, jednak ze sporadycznymi skupieniami, gruba; konkrecje o kształcie owalnych buł, niekiedy dużych - do kilkunastu cm długości; kora dosyć gruba, chropowata, jakby gąbczastą.

G r u p a III

Kolor na ogół bardzo ciemnoszarobrązowy, przezroczystość dobra i średnia, zawiesina drobna i średnia, przełom woskowy;

a) zawiesina zdaje się równomiernie rozprowadzona, jednak w masie krzemienia widoczne niekiedy rozpływające się nieostre, delikatne, kolorystyczne kręgi lub smugi o kolorze nieco bardziej brązowym; kora cienka, dość gładka;

b)    widoczne wyraźne warstwowanie bardzo delikatne o grubości warstewek do 1 mm; mają one zabarwienie nieco bardziej brązowe; konkrecje plackowate, grubości od kilku do 5-6 cm i długości do kilkunastu cm; kora cienka, dosyć gładka;

c)    wyraźne warstwowanie masy krzemienia; kora najpewniej cienka —do 1 mm, dość gładka;

d)    zawiesina równomiernie rozprowadzona, brak śladów warstwowania, jedynie pod korą cienki (1 mm) rudy pasek i pod nim inny-szary, o szerokości ok. 2 mm, rozpływający się w masie krzemienia; krzemień ten zdaje się występować w bułach o średnicy do kilkunastu cm; kora szorstka i stosunkowo gruba;

e)    zawiesina na ogół równomiernie rozprowadzona; konkrecje duże, nieokreślonego kształtu; kora cienka-do 1 mm, dosyć gładka.

Grupa IV

Kolor ciemny, czerwonobrązowy z czarnymi rozlewnymi plamami w masie krzemienia; plamy te są różnej wielkości i nie mają odbicia w teksturze masy; przezroczystość średnia; zawiesina gruba; przełom matowy;

a) jak dotąd tylko jedna odmiana o konkrecjach w kształcie buł różnej wielkości dochodzących do kilkunastu cm średnicy; kora o grubości do 1 mm, bardzo szorstka.

G r u p a V

Kolor bardzo ciemnoszarobrązowy i bardzo ciemnobrązowy z rozlewnymi plamami jakby o nieco odmiennej teksturze bardziej rogowcowej oraz warstewkami i pasmami w różnych odcieniach koloru szarego; przezroczystość od dobrej do złej; zawiesina drobna; przełom woskowo —matowy do woskowego oraz matowy;

a)    kolor bardzo ciemnobrązowy, częste szare plamy nieregularnego kształtu

o średnicy dochodzącej do 2 —3 cm; przełom matowy; przezroczystość zła;

b)    kolor bardzo ciemnobrązowy do bardzo ciemnoszarobrązowego z partiami najbliższymi jądra czarnymi; przełom woskowy; przezroczystość od dobrej do średniej;

c)    kolor bardzo ciemnobrązowy z bardzo rzadkimi małymi plamkami lub niekiedy większymi o barwie czerwonawoszarej do czerwonawobrązowej;

d)    kolor bardzo ciemnoszarobrązowy i szary lub ciemnoszary układający się w rozlewne pasy o szerokości dochodzącej do 1 cm; przełom matowy; przezroczystość zła; kora cienka;

e)    kolor jak wyżej, lecz o cień bardziej szary, rzadkie soczewki szarobrązowe, w centralnej partii plackowatych konkrecji widoczne delikatne warstwowanie;

przezroczystość średnia lub zła; przełom woskowy; kora cienka —do 0,5 mm grubości;

f) kolor bardzo ciemnoszarobrązowy, prawie jednolity w całej masie krzemienia; przezroczystość zła; przełom matowy; konkrecje duże.

G r u p a VI

Kolor ciemnoszarobrązowy lub brązowy; przezroczystość dobra; zawiesina drobna; przełom woskowy;

a)    zawiesina na ogół dobrze rozprowadzona, pod korą często występuje jasnoszary pasek; kora cienka; buły duże, niekiedy stosunkowo płaskie;

b)    masa równomiernie rozprowadzona, kolor nieco jaśniejszy niż odmiana uprzednia; pod korą wyraźnie odcięty od reszty krzemiennej masy jasnoszary pasek; cienka kora.

Grupa VII

Kolor ciemnoszarobrązowy i ciemnoczerwonawoszary z plamkami i niewyraźnymi pasemkami w różnych odcieniach szarości; przezroczystość dobra i średnia; zawiesina drobna i średnia; przełom matowowoskowy i woskowy.

a)    masa krzemienia niewyraźnie plamista koloru ciemnoszarobrązowego z rozpływającymi się brązowymi i szarymi plamkami; przezroczystość dobra: przełom woskowy;

b)    masa krzemienia plamista koloru ciemnoszarobrązowego z rozpływającymi się niewyraźnymi plamami o kolorze szarawym i szarawobrązowym; przełom woskowomatowy; przezroczystość średnia;

c)    kolor ciemnoszaroczerwonawy, masa właściwie jednolita, tylko z rzadka pojawiają się małe szarobrązowe plamki; pod korą szary pasek masy krzemienia; przezroczystość dobra; przełom woskowy;

d)    kolor ciemnoszarobrązowy w partii centralnej konkrecji, szarzejący ku korze stopniowo od ciemnoszarego do jasnoszarego; przezroczystość średnia, konkrecje duże niewyraźnie płytowe; kora średniej grubości, pod nią szary pasek.

Grupa VIII

Kolor ciemnoszarobrązowy lub ciemnożółtobrązowy z pasmami szarymi, brązowymi lub czarnymi; przezroczystość dobra i średnia, zawiesina drobna; przełom woskowy;

a)    kolor ciemnoszarobrązowy z koncentrycznie od jądra ułożonymi niewyraźnie odgraniczonymi pasmami; przezroczystość średnia; kora cienka;

b)    masa bardzo wyraźnie pasmowa o pasach ciemnożółtobrązowych, o grubości do 3 mm z otoczką pasemek niewyraźnie szaroczarniawych, jądro czarne; przezroczystość dobra; kora cienka.

Grupa IX

Kolor niezbyt jednolity, generalnie brązowy, niekiedy ciemnoszarobrązowy; zawiesina drobna, lecz z dość często występującymi ciemnymi kropkami wewnątrz masy. co powoduje podobieństwo tego krzemienia do tzw. krzemieni jurajskich z wyżyn Krakowsko-Częstochowskiej i Woźnicko-Wieluńskiej; pod korą białawy cienki pasek.

Grupa X

Kolor masy krzemiennej tej grupy jest bardzo niejednolity nawet wewnątrz jednej konkrecji. Tak więc kolor masy może być czarny, bardzo ciemnoszary, bardzo ciemnoszarobrązowy, ciemnobrązowy lub też ciemnoszarobrązowy; tekstura masy zawsze jednolita; zawiesina gruba; przezroczystość zła; przełom matowy;

aj środkowa partia konkrecji czarna; czarne jądro otoczone jest masą o barwie ciemnoszarej lub bardzo ciemnoszarobrązowej, granica między kolorami jądra i otoczki wyraźna; konkrecje płytowe o różnej szerokości;

b)    jednolity bardzo ciemnoszary kolor całej masy; kora cienka; konkrecje okrągławe — niezbyt wielkie buły;

c)    kolor ciemnobrązowy, być może jest to zewnętrzna strona konkrecji odmiany „a” o nieco odmiennym kolorze;

d)    kolor ciemnoszarobrązowy lub brązowy, występują niekiedy owalne soczewki nieco jaśniejszej barwy z otoczką brunatnawą.

Grupa XI

Kolor niejednolicie ciemnoszarobrązowy panuje generalnie w tej grupie; przezroczystość średnia i zła; zawiesina drobna i średnia; przełom matowy;

a)    kolor ciemnoszarobrązowy niejednolicie rozprowadzony, zewnętrzną partię masy krzemienia tworzy niekiedy pas szary o grubości dochodzącej do 5 mm, granice między pasmami niewyraźne; przezroczystość zła; przełom matowy; konkrecje duże;

b)    kolor niejednolicie „rozmieszany" ciemnoszarobrązowy, z cieniami brązowymi, ciemnymi źółtobrązowymi i niekiedy ciemnoszarymi, pod korą masa krzemienna barwy bardzo jasnobrązowej o grubości dochodzącej do 1 cm i płynnym przejściu do masy części centralnej; przełom bardzo matowy; konkrecje w kształcie szerokich nieregularnych płytek; kora gruba szorstka;

c)    generalnie kolor masy ciemnoszarobrązowy z pasemkami i soczewkami szarymi oraz brązowymi; przezroczystość średnia, przełom dosyć matowy do matowego, konkrecje zapewne nieregularne; kora cienka, dosyć gładka.

W niedalekiej odległości od poprzednio wymienionych rodzajów krzemienia „czekoladowego” występują złoża krzemienia szarego biało nakrapianego wieku turońskiego, zwanego też krzemieniem świeciechowskim. Teren jego zalegania to okolice Annopola nad Wisłą i Gościeradowa. Krzemienie te, użytkowane głównie w okresie mezolitu i neolitu, charakteryzują się obecnością białawych, drobnych i wyraźnych plamek widocznych na tle szarej, często także szarozielonkawej masy krzemiennej. Kora otaczająca konkrecje krzemienia świecie-chowskiego jest najczęściej cienka, z reguły gładka.

Również w obrębie piętra turońskiego wytworzyły się krzemienie, których złoża pierwotne zalegają nad górnym Bugiem i na Wołyniu. Nazywamy je krzemieniami wołyńskimi. Do tego rodzaju krzemieni można zaliczyć surowce występujące w okolicy Mielnika. Ich odmiana znana jest z terenów położonych bardziej na północ i północny wschód, nad rz. Roś —dopływem Niemna. Duże konkrecje tych krzemieni pokryte są gładką korą. Barwa masy krzemiennej od żółtawoczarniawej do brunatnoczarniawej. Doskonale łupliwe, o jednolitej budowie wewnętrznej, były pospolicie używane na terenie wschodniej i południowo-wschodniej Polski i w rejonach przylegających do tego terenu od wschodu. Nasilenie ich użytkowania notujemy w neolicie, zwłaszcza zaś w jego późniejszej fazie.

Jednym z najpopularniejszych krzemieni na terenie prawie całej zachodniej części Polski jest krzemień kredowy bałtycki, wieku senońskiego. Jego popularność nie jest spowodowana doskonałymi cechami użytkowymi, lecz tym. że występując na wtórnym złożu, w utworach polodowcowych zlodowacenia środkowopolskiego i bałtyckiego, zajmuje stosunkowo bardzo duży obszar, od Pomorza po Górny Śląsk, przekraczając południową granicę Polski (Morawy. Śląsk Opawski).

Jego złożem pierwotnym są wybrzeża Morza Bałtyckiego w rejonie Pomorza Zachodniego, skąd konkrecje tego krzemienia zostały wyero-dowane i przetransportowane dzięki działalności lodowca. Niewielkie konkrecje tego krzemienia mają na swych powierzchniach charakterystyczne dla krzemieni narzutowych ślady długotrwałego transportu lodowcowego i wodnego, w postaci zdartej kory, obicia krawędzi i zagładzania powierzchni. Barwa krzemieni popielata, popielatoniebieskawa i niebieskawoczarniawa. W obrębie masy krzemiennej widoczne są w wielu wypadkach plamy lub plamki różnych rozmiarów, najczęściej jasne na ciemniejszym tle, rozlane o nieostrych konturach. Konkrecje krzemieni kredowych bałtyckich noszą często ślady spękań mrozowych, zarówno na powierzchni, jak też w partiach wewnętrznych.

Obok krzemieni, na terenie Polski występują inne jeszcze surowce nieorganiczne, używane sporadycznie do produkcji narzędzi w okresie paleolitu i mezolitu. Można tu wymienić drobnokrystaliczne twarde piaskowce, z których wykorzystywaniem spotykamy się w rejonie północnego obrzeżenia Gór Świętokrzyskich, kwarcyty, użytkowane na Śląsku i na wschód od Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, lawę wulkaniczną oraz drobnokrystaliczne granity, z których wykonywano tłuczki służące do wstępnej obróbki konkrecji krzemiennych.

W naszym krótkim przeglądzie pominięto omówienie niektórych rodzajów krzemieni, o których wiadomo, że nie były użytkowane jako surowce przez pierwotnego człowieka. Przykładami mogą być choćby krzemienie występujące na terenie polskich Karpat. Zapewne też żadnego znaczenia dla celów przemysłowych w epoce kamienia nie miały radiolaryty spotykane w Tatrach i w Górach Świętokrzyskich, lokalnie używano radiolarytów z obszaru Pienin.

Z surowców pochodzenia pozapolskiego. importowanych na nasze tereny, zwłaszcza w okresie paleolitu schyłkowego i mezolitu, trzeba wymienić przede wszystkim radiolaryty. Złoża tego surowca znajdują się na terenie zachodniej Słowacji, nad rz. Vlara i środkowym Wagiem. Doskonale łupliwe, czerwonawo-brunatne lub żółtawobrązowe, matowe lub o lekkim połysku, były radiolaryty —ze względu na swą wysoką użyteczność dla celów przetwórczych — bardzo poszukiwanym rodzajem surowca.

Do surowców występujących w pobliżu terenów Polski, lecz odgrywających mniejszą rolę na naszym terenie, należą krzemienie senońskie, których złoża pierwotne znajdują się na Rugii, zaś złoża wtórne w rejonie północno-wschodnich Niemiec i częściowo na wschód od Odry, oraz krzemienie turońskie, których złoża znajdują się nad górnym Dniestrem i Prutem, a także rogowce i kwarcyty środkowo- i północnomorawskie. 

W inwentarzach paleolitycznych i mezolitycznych kultur na terenie Polski spotykamy sporadycznie ślady użytkowania jeszcze jednego surowca do wyrobu narzędzi, a mianowicie obsydianu. Odgrywał on natomiast dość dużą rolę w niektórych kulturach górno- i schyłkowopaleolitycznych, zwłaszcza kulturach z ostrzami tylcowymi, na terenie Słowacji, Węgier, Rumunii, a także w rejonach położonych we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Rola tego surowca zwiększa się ogromnie w młodszej epoce kamienia, kiedy staje się on przedmiotem ożywionej wymiany.

Interesującej próby podziału obsydianów użytkowanych na terenie Bliskiego Wschodu dokonał C. Renfrew (C. Renfrew, J. E. Dixon, J. R. Cann, 1966), podając ich rozprzestrzenienie i zasięgi poszczególnych wyróżnionych odmian. Podział oparty jest na różnicach w składzie mineralogicznym, zwłaszcza zaś obecności pierwiastków śladowych, głównie baru i cyrkonu. Wydzielono ogółem sześć grup, w których obrębie dokonano podziału na podgrupy. 

Grupa 1. Wykazuje stosunkowo wysoką zawartość baru, z reguły powyżej 300 jednostek i zawartość cyrkonu poniżej 300 jednostek (jednostką określamy tu jedną tysięczną część promille). Dzieli się na szereg podgrup, z których w inwentarzach bliskowschodnich występują: lh o niskiej zawartości cyrkonu (poniżej 50 jednostek), le i f o średnio niskiej zawartości cyrkonu i lg, w której zawartość cyrkonu dochodzi do 300 jednostek.

Grupa 2. Na Bliskim Wschodzie jest reprezentowana jedynie jej podgrupa 2b, która zawiera około 200 jednostek baru i nieco ponad 30 jednostek cyrkonu.

Grupa 3. Pod względem zawartości baru i cyrkonu zajmuje ona pozycję między podgrupami 2b a 4c. Wyraźnie oddziela się tu podgrupa 3a o większej zawartości obu tych pierwiastków, a także itru i żelaza niż podgrupa 3c. Ta ostatnia różni się od kolejnej podgrupy 3d tylko mniejszą ilością rubidu i litu.

Grupa 4. Zawiera najmniejszą ilość baru, zawsze poniżej 30 jednostek i dzieli się na kilka podgrup. Z występujących na Bliskim Wschodzie odrębne miejsce zajmuje podgrupa 4f, zawierająca zawsze poniżej 8 jednostek baru i 50 jednostek cyrkonu, oraz wyraźnie oddzielająca się od niej podgrupa 4c, w której ilość baru dochodzi do 25 jednostek, a cyrkonu od około 700 do ponad 1200 jednostek.

W ostatnich latach coraz większe znaczenie przypisuje się złożom radiolarytów w Pieninach, ciągle jednak nie są pewne mineralogiczne i geochemiczne kryteria odróżnienia ich od radiolarytów zachodnioslowackich. Szereg nowych prac dotyczy też złóż radiolarytów na terenie Transdanubii, a także kwarcytów limnicznych (limnokwarcytów) z obszaru środkowo-południowej Słowacji i północno-wschodnich Węgier.

Podobne prace

Do góry