Ocena brak

NAD NIEMNEM, powieść E. Orzeszkowej

Autor /Kasia_O Dodano /08.03.2012

NAD NIEMNEM, powieść E. Orzeszkowej, prwdr. w „Tygodniku Ilustr." 1887, wyd. os. w Warszawie 1888, t. 1-3. Pierwotnie zamierzony tyt. Mezalians (wzmianka w prospekcie „Tygodnika Powsz." na 1885) uległ zmianie wraz z rozszerzeniem horyzontów utworu i nadaniem mu charakteru eposu, nawiązującego do tradycji Pana Tadeusza. Pisarka wybrała jako temat sprawy ważne dla wielu pokoleń. Ukazała rozległy obraz społeczeństwa, czyniąc powstanie styczniowe istotnym motywem powieści, mimo iż przywoływane jest ono jedynie w retrospekcji. Leśna mogiła powstańcza przypomina o okresie zbratania różnych warstw społecznych. Ta obecność powstania w świadomości bohaterów, jak też sprawa walki o ziemię wykupywaną przez zaborców, musiała być ze względów cenzuralnych zatuszowana. Akcja toczy się w l. osiemdziesiątych na Grodzieńszczyźnie, we dworze Korczyńskich i sąsiednim zaścianku Bohatyrowiczów - w dwu środowiskach między którymi narósł konflikt ekon., zaostrzony przez poczucie zróżnicowania społecznego. Do przełamania konfliktu dąży syn właściciela Korczyna, Benedykta - Witold, reprezentujący czynną postawę pokolenia l. osiemdziesiątych, krytycznie oceniającego minimalizm ideol. wczesnych pozytywistów - co jest źródłem jego nieporozumień z ojcem. Tej antynomii towarzyszy wątek erotyczny, oparty na schemacie mezaliansu. - miłości Justyny Orzelskiej, krewnej Korczyńskich, i Jana Bohatyrowicza. Konflikt dworu i zaścianka kończy się pojednaniem, miłość dwojga młodych - zaręczynami. Symbolem zgody i powrotu do tradycji solidaryzmu są mogiły Jana i Cecylii, nierównych Stanem legendarnych przodków Bohatyrowiczów, i mogiła powstańców, m. in. Andrzeja Korczyńskiego i Jerzego Bohatyrowicza. Oprócz średnio zamożnych ziemian Korczyńskich, borykających się z ekon. następstwami uwłaszczenia i powstania,, oraz zaścianka Bohatyrowiczów autorka pokazała epizodycznie inne warstwy społ. wsi kresowej: bogatą (Andrzejowa Korczyńska, Darzeccy, Różyc) i uboższą szlachtę (Kirłowie), służbę folwarczną. W powieści przedstawiona została, zawsze ważna w twórczości Orzeszkowej, „kwestia kobieca" na przykładzie kilku sylwetek, jak Marta Korczyńska, która w obawie przed utratą pozycji społ. zrezygnowała z małżeństwa z ukochanym człowiekiem, Teresa, całe życie czekająca na męża, rozleniwiona, histeryczna Emilia Korczyńska, jej córka Leonia, zepsuta salonowym wychowaniem, i inni.

Powieść zbudowana została na zasadzie podwójnej perspektywy czasowej. Przeszłość bywa w niej zwykle wywoływana poprzez wspomnienia bohaterów lub informacje narratora. Odsłanianie jej w życiu postaci służy motywacji i ocenie ich współcz. postępowania i ich charakterów. W utworze wykorzystane zostały studia etnogr., prowadzone specjalnie przez autorkę, i kontakty z miejscowymi ludźmi; niektórzy z nich posłużyli za pierwowzory postaci. Obszernie uwzględnione zostały obyczaje, powieści lud., podania oraz przyroda nadniemeńska, opisana z dużym znawstwem i umiłowaniem. Utwór był niemal powszechnie uznany za arcydzieło, zarówno przez współczesnych, jak i potomnych. S. Brzozowski nazwał pisarkę „młodszą siostrą Mickiewicza". Przeróbki scen. 1907 i 1928, przeróbki dla młodzieży A. Morzkowskiej (1902 i 1910) oraz J. Januszówny (Legionista znad Niemna 1910). Przekłady: ros., czes., słowac., bułg., węg., litew., łot., serbsko-chorwacki.

Wyd. J. Krzyżanowski w: Pisma zebrane, t. 23, W. 1947.

J. KRZYŻANOWSKI Epos Orzeszkowej, w: Kręgu wielkich realistów, Kr. 1962; W. ACHREMOWICZOWA ,,N.N." E. Orzeszkowej, wyd. 4 W. 1971 BAL; S. EILE Ideał powieści pozytywistycznej. ,,N.N." Orzeszkowej, „Pam. Lit." 1974 z. 1.

Mieczysława Romankówna

Do góry