Ocena brak

Muzyka instrumentalna baroku - Sonata

Autor /RuFfffus Dodano /03.04.2013

Około połowy XVII wieku we Włoszech wykształciły się dwa typy sonaty:

— sonata da chiesa, czyli kościelna (wł. chiesa 'kościół'),

— sonata da camera, czyli kameralna, nazywana też dworską lub salonową (wł. camera 'pokój, salon').

O takim podziale sonat zadecydowało miejsce ich wykonywania i związany z tym odmienny charakter utworów. Sonaty kościelne, pier­wotnie wykonywane podczas nabożeństw, miały poważny charakter. Sonata kościelna początkowo nie miała ściśle określonej liczby części. Modelową postać tego typu sonaty wykształcił na przełomie XVII i XVIII wieku Arcangelo Corelli (1653-1713).

Czteroczęściowa sonata da chiesa zachowywała następujący porządek kategorii tempa: wolne — szybkie — wolne — szybkie. Corelli, jak również jego następcy poddawali ten schemat modyfikacjom, ograniczając lub powiększając ilość ogniw sonaty.

Kościół był ważnym i cenionym miejscem koncertów. Decydowała o tym niepowtarzalna akustyka obiektów sakralnych oraz dotychczasowa tradycja. Wielu kompozytorów uwzględniało w swym zamyśle twórczym charakterystyczny dla tych pomieszczeń pogłos.

Pewna dowolność formy cechowała także sonatę da camera, która mogła składać się z 3-6 (a nawet więcej) części. Jej świecki charakter znajdował potwierdzenie w tanecznym charakterze niemal całej sonaty. W ten sposób sonata da camera utożsamiona została z formą suity.

Ogniwa powolne sonat barokowych odznaczały się dużą śpiewnością i utrzymane były w fakturze nota contra notam. Cechą charakterystyczną części szybkich była obecność polifonii imitacyjnej. W częściach szybkich występowała zasada snucia motywieznego, a wraz z nią kształtowanie przebiegu formalnego odbywało się w sposób ewolucyjny. Na ogół wszyst­kie części sonaty utrzymane były w jednej tonacji (w sonatach molowych wewnętrzne ogniwa powolne mogły wystąpić w tonacji równoległej). Wyrazisty podział na sonaty da chiesa i da camera funkcjonował jedynie przez pewien czas. Obydwa rodzaje sonaty przenikały się wzajemnie, a dodatkowo jeszcze znajdowały się pod wpływem innych form muzycz­nych. Sonaty kościelne zaczęto wykonywać również w innych miejscach, tj. poza kościołem, w związku z czym ich kościelny charakter odnosił się często jedynie do ustalonego schematu budowy.

Ze względu na kryterium wykonawcze istniał inny podział sonat barokowych:

— sonata triowa (a trę) — przeznaczona na dwa instrumenty solowe i basso continuo,

— sonata solowa (a due) — wykonywana przez jeden instrument solowy i basso continuo.

Sporadycznie komponowano także sonaty a guattro na 3 instrumenty solowe i basso continuo.

W wieku XVII dominowała sonata triowa. Intensywny rozwój sonaty solowej, w której występowały fragmenty wirtuozowskie, rozpoczął się na początku wieku XVIII (niektórzy kompozytorzy, np. Francesco Maria Yeracini, komponowali wyłącznie sonaty solowe) (Trzeba w tym miejscu podkreślić, że obsada solowa miała inny niż współcześnie sens znaczeniowy; obligatoryjna obecność basso continuo powodowała, że sonata solo­wa nie oznaczała udziału jednego tylko wykonawcy.).

Nowa forma cykliczna wzbudziła duże zainteresowanie kompozytorów, jednak sonaty XVII-wieczne to przede wszystkim utwory kompozyto­rów włoskich. Do najwybitniejszych twórców sonat barokowych w XVII wieku należą: Salomone Rossi (1570 - ok. 1630), Francesco Maria Yeraci­ni (1690-1768), Piętro Locatelli (1695-1764), Alessandro Marcello (1669-1747) i jego brat Benedetto Marcello (1686-1739), Arcangelo Corelli. Rozwinięte w tym czasie budownictwo instrumentów smyczkowych zde­cydowało o absolutnej dominacji sonat skrzypcowych.

U schyłku XVII wieku formę sonaty kościelnej przeniósł na instru­menty klawiszowe kompozytor i teoretyk niemiecki — Johann Kuhnau (1660-1722). Kuhnau napisał kilka traktatów muzycznych, w których omówił problematykę teorii naśladownictwa. Teorię tę kompozytor zre­alizował także w swoich sonatach — wiele z nich posiada tytuły programowe odnoszące się do całości oraz poszczególnych części utworu. Osobliwy rodzaj sonaty zaprezentował Kuhnau w programowym cyklu Musikalische Yorstellung einiger Biblischer Historien. Cykl ten zawiera 6 sonat biblijnych, na co wskazują tytuły kolejnych sonat oraz progra­mowe komentarze do poszczególnych części utworów zaczerpnięte ze Starego Testamentu. Sonaty biblijne Kuhnaua mają różną liczbę części (3-8) zróżnicowanych formalnie (np. toccata, aria, fuga, menuet, opra­cowanie chorału). Konstrukcja sonat łączy się z ich programem, w któ­rego realizacji ważną rolę pełnią figury retoryczno-muzyczne.

Partia basso continuo w sonatach XVIII-wiecznych ulegała często uproszczeniu i stawała się prostym towarzyszeniem harmonicznym. W wielu przypadkach następowało uaktywnienie instrumentu melodycz­nego realizującego basso continuo; jego partia wykazywała niejednokrot­nie dużą samodzielność i nie ograniczała się do pierwotnej roli, tj. dub­lowania linii melodycznej basu. Mistrzami sonaty w wieku XVIII byli przede wszystkim: Antonio Vivaldi (1678-1742), Giuseppe Tartini (1692-1770), J. S. Bach, G. F. Handel oraz Georg Philipp Telemann (1681-1767).

Vivaldi i Tartini rozwijali technikę skrzypcową. Ten ostatni — jeden z najwybitniejszych wirtuozów swoich czasów — skomponował ponad
170 sonat solowych lub z towarzyszeniem basso continuo. Rozwinął
technikę podwójnych chwytów oraz wprowadził nowy sposób smyczkowania, uznany za podstawę nowoczesnej techniki skrzypcowej. Wśród sonat Tartiniego szczególną popularność zyskały dwa utwory: Sonata del Trillo del Diauolo (Sonata z trylem diabelskim) oraz Didone abban-donata (Dydona opuszczona).

Oprócz sonaty skrzypcowej w XVIII wieku popularność zyskała sonata z udziałem innych instrumentów smyczkowych oraz instrumentów dę­tych. W sonatach triowych Handla rolę instrumentów solowych pełnią najczęściej instrumenty dęte (oboje i flety). Pierwsze w historii sonaty przeznaczone na skrzypce solo bez towarzyszenia basso continuo (okre­ślane jako senza accompagnato) napisał J. S. Bach (6 sonat solowych (właściwie 3 sonaty i 3 partity) skomponował Bach w latach 1718-1722. Niektóre części sonat, względnie ich fragmenty, mają fakturę monofonicz­ną, inne polifoniczną, a jeszcze inne — akordową.).

Literatura sonatowa w XVIII wieku wzbogaciła się znacznie dzięki utworom na instrumenty klawiszowe, zwłaszcza klawesyn i organy. Sonaty organowe Bacha zawierają wiele interesujących rozwiązań fak-turalnych i brzmieniowych. Wielu kompozytorów włoskich, m.in.: Gio-vanni Platti, Baldassare Galuppi, Domenico Alberti, Giovanni Marco Rutini, pisało sonaty klawesynowe. D. Alberti w swoich utworach na instrumenty klawiszowe ustalił i rozpowszechnił rodzaj akompaniamentu w partii lewej ręki polegający na figuracji opartej na rozłożonych akordach. Akompaniament ten, zwany basem Albertiego, był powszechnie stosowanym pomysłem fakturalnym w muzyce przedklasycznej i klasycznej.

Procesy typowe dla rozwoju muzyki instrumentalnej w 1. połowie XVIII wieku odzwierciedla także twórczość Domenica Scarlattiego (1685--1757). Essercizi per gravicembalo Scarlattiego stanowią prototyp sonaty klasycznej. Znamiona stylu klasycznego w jednoczęściowych sonatach klawesynowych Scarlattiego to: homofoniczny typ melodyki, większa „ruchliwość" tonacyjna, myślenie tematyczne, a nie wyłącznie moty-wiczne, oraz wyodrębnienie w przebiegu formy odcinka o charakterze przetworzeniowym.

Podobne prace

Do góry