Ocena brak

Muzyka instrumentalna baroku - Concerto grosso

Autor /RuFfffus Dodano /03.04.2013

Styl koncertujący rozwinął się najpełniej w nowej formie muzycznej, zwanej po włosku concerto grosso. Jest to typ koncertu barokowego, w którym współzawodniczą ze sobą dwie grupy wykonawcze:

1) concertino 'mała orkiestra' (zwana też principale 'główny') — grupa instrumentów solowych,

2) grosso "większość' (zwane też tutti 'wszyscy', concerto 'orkiestra', ripieni 'pełny1) — cały zespół, tj. orkiestra.

Nazwa formy — concerto grosso — powstała więc w wyniku zespolenia określeń

dotyczących obsady wykonawczej. We wczesnych concerti grossi rolę tutti pełniła mała orkiestra smyczkowa, później skład orkiestry wzbogaciły instrumenty dęte: flety, oboje i rogi. Dołączenie instrumentów dętych miało wpływ przede wszystkim na barwę brzmienia utworu. W odróżnieniu od orkiestry klasycznej czy romantycznej instrumenty dęte nie miały jeszcze wówczas samodzielnej partii (oboje wspomagały z reguły skrzypce, a fagot wiolonczelę). Łączenie brzmienia oboju i skrzy­piec było bardzo typową cechą instrumentacji i stanowiło dźwiękowy „kręgosłup" barokowej orkiestry. Concertino obejmowało zwykle I i II skrzypce, wiolonczelę i klawesyn, ale mogły być zaplanowane również na inną obsadę. Obie grupy wykonawcze mogły mieć własne continuo, a w związku z tym bywały lokowane oddzielnie.

W concerto grosso współzawodniczenie odbywało się na dwóch płasz­czyznach: w obrębie concertino — pomiędzy poszczególnymi instrumen­tami tej grupy oraz w wyniku dialogu prowadzonego pomiędzy concertino a orkiestrą (grosso). Oddzielenie przestrzenne concertino i grosso pozwa­lało na pełną realizację stylu koncertującego; dialogi stawały się bardziej czytelne, a efekty brzmieniowe mogły objawić cały swój sens wyrazowy.

Forma concerto grosso jest wynikiem następstwa partii tutti i con­certino; każde ogniwo koncertu rozpada się zatem na odcinki z udziałem orkiestry i instrumentów solowych. Różnica w strukturze muzycznej pomiędzy partiami tutti i concertino jest zazwyczaj niewielka; instru­menty solowe i orkiestra powtarzają swoje partie lub wykonują na zmianę krótkie odcinki melodyczne. Powtórzenia partii tutti, typowe dla concerto grosso, to tzw. ritornele (wł. ritornello 'powtórzenie'). Dawne instrumenty rozbrzmiewały w specyficznych warunkach — wysokie wnę­trza i kamienne posadzki pomieszczeń powodowały duży pogłos. Dźwięki, zwłaszcza w drobnych wartościach rytmicznych, zlewały się i traciły swą selektywność. Dlatego tempa utworów barokowych były z pewnością wolniejsze od tych, które towarzyszą niejednokrotnie ich współczesnym wykonaniom. Barokowa dbałość o brzmienie wyrażała się w ściśle określonych proporcjach natężenia poszczególnych głosów.

Właściwym twórcą concerto grosso był Arcangelo Corelli. Wzorem dla jego concerti była sonata w dwóch jej odmianach — da chiesa i da camera. Wśród 12 concerti grossi 8 pierwszych utworów to koncerty da chiesa, przewidziane do wykonania przed i po mszy, a nawet w czasie jej trwania. Czterem ostatnim koncertom da camera nadał Corelli formę suity poprzedzonej preludium. Concertino u Corellego, które stanowi trio smyczkowe, tworzy charakterystyczny dla baroku układ triowy. Utwory Corellego budowane są z czterech, pięciu i więcej części, przy czym długość poszczególnych ogniw koncertów jest zróżnicowana. Roz­budowanym częściom szybkim Corelli przeciwstawia krótkie ogniwa powolne. Zdobycze Corellego wykorzystał w swoich concerti grossi m.in. kompozytor austriacki Georg Muffat.

Ewolucja concerto grosso zdążała w kierunku ograniczenia liczby części i usamodzielniania partii instrumentów należących do concertino. Taką właśnie nową formę ustalił Antonio Vivaldi. Za podstawę swoich concerti grossi kompozytor przyjął model trzyczęściowej włoskiej symfonii (allegro — adagio — allegro). Wzbogaceniu uległa obsada concertino, w którym obok instrumentów smyczkowych pojawiły się instrumenty dęte (flet, obój, trąbka) oraz mola d'amore, mandolina i lutnia.

Wydłu­żenie partii instrumentów koncertujących, ich dialogi oraz uwypuklenie partii solistów i powierzanie im odrębnego — w stosunku do orkiestry — materiału melodycznego to czynniki pokrewne koncertowi solowemu. Swoisty rodzaj koncertu, będącego połączeniem cech concerto grosso i koncertu solowego, stanowi grupa utworów programowo-ilustracyjnych Vivaldiego, reprezentujących malarstwo dźwiękowe. Są to m.in.: La Tem-pesta del Marę (Burza na morzu), La chasse (Polowanie) czy wreszcie Quattro stagioni (Cztery pory roku) umieszczone w zbiorze // cimento dęli' Armonia e dęli' inuenzione (Śmiałe próby w harmonii i inwencji) (Vivaldi większość ze swoich licznych concerti napisał dla własnego zespołu, słynnej orkiestry dziewczęcej z Ospedale delia Pięta w Wenecji. Był to rodzaj sierocińca, w którym Vivaldi zatrudniony był początkowo jako nauczyciel gry skrzypcowej, a od około 1716 roku jako maestro de' concerti.

Odbywające się tu regularnie w niedziele i dni świąteczne koncerty kościelne stanowiły jedną z ważniejszych miejskich atrakcji. Vivaldi dysponował dobrze przygotowanym chórem i orkiestrą, dzięki czemu miał szansę wypróbowywania wszelkich, nawet najbardziej śmiałych pomysłów.).

Specyficznym rodzajem koncertów były utwory pastoralne, związane z okresem Bożego Narodzenia. Gatunek ten, popularny szczególnie we Włoszech, uprawiali m.in. Giuseppe Yalentini, Francesco Geminiani i Piętro Łocatelli.

Mistrzem concerto grosso był również Georg Friedrich Handel. W utwo­rach Handla wyraźne jest oddziaływanie zarówno doświadczeń Corellego, jak również Vivaldiego. Jest jednak w concerti grossi Handla kilka cech bardzo indywidualnych, właściwych stylistyce tego kompozytora. Podob­nie jak koncerty organowe, concerti grossi powstawały jako intermedia, uwertury, muzyka na czas antraktów do oratoriów, kantat i oper. Nie oznacza to jednak drugorzędności tej muzyki. W swoich concerti grossi Handel nie stosował żadnych powszechnie wówczas używanych ścisłych schematów formalnych. Z umiejętnie kontrolowaną dowolnością wyko­rzystywał w swoich koncertach trzy wzorce: dawną formę sonaty ko­ścielnej, nowoczesną formę włoskiego koncertu Vivaldiego, a także fran­cuską suitę orkiestrową z uwerturą w roli wstępu i licznymi ustępami tanecznymi. Rozpoczynanie koncertów powolną częścią nadawało im poważny i majestatyczny charakter. Grupę concertino obsadzał Handel instrumentami smyczkowymi oraz dętymi drewnianymi. Poszczególne części concerti grossi są w wielu przypadkach na tyle samodzielne i rozbudowane, że przypominają koncerty orkiestrowe lub solowe.

Odmianę concerti grossi stanowią Koncerty brandenburskie (Określenie „brandenburskie" funkcjonuje dopiero od XIX wieku, a wiąże się z dedykacją utworów (Bach dedykował je margrabiemu Brandenburgii — Christianowi Ludwikowi); Bach określał swoje utwory jako Sześć koncertów na kilka instrumentów.) Johanna Sebastiana Bacha. Pod względem współzawodniczenia solistów z zespo­łem Koncerty brandenburskie przypominają zasadę concerto grosso, ale równocześnie sposób potraktowania instrumentów concertino zbliża nie­które z nich do formy koncertu solowego.

Forma concerto grosso realizowała się nie tylko w twórczości orygi­nalnej. Powszechną praktyką w baroku było opracowywanie innych koncertów i utworów. Opracowania te mogły mieć rozmaity charakter:

— concerto grosso przerobione na inny typ concerto grosso (np. zmiana obsady concertino),

— concerto grosso przerobione na koncert solowy,

— utwór nie będący koncertem, przerobiony na concerto grosso.

W 2. połowie XVII wieku dominacja muzyki instrumentalnej nad wokalną stawała się faktem. Powiększała się ilość form i gatunków instrumentalnych, a równolegle z ich ewolucją rozwijał się typ faktury instrumentalnej i — co bardzo ważne — kształtowała się terminologia związana wyłącznie z tą właśnie dziedziną twórczości muzycznej. Sym­bolicznym wyrazem znaczenia i różnorodności muzyki instrumentalnej jest XVII-wieczna rycina, zatytułowana Strój muzyka.

Podobne prace

Do góry