Ocena brak

MODERNIZM, zespół kierunków lit.-artyst.

Autor /muzzza Dodano /07.03.2012

MODERNIZM, zespół kierunków lit.-artyst. oraz warunkujących je stanowisk światopoglądowych, występujących w okresie 1880-1910. Termin wieloznaczny, rozmaicie pojmowany na gruncie poszczególnych dyscyplin artystycznych.

W literaturze oznaczone tym terminem kierunki i stanowiska, chociaż mocno zróżnicowane i zależne od charakteru danej literatury nar., wykazują liczne cechy wspólne: poczucie nieuchronnego kryzysu kultury i moralności mieszcz., wyrażające się przede wszystkim w —» dekadentyzmie; związki z systemami filoz., które uzasadniały związany z dekadentyzmem pesymizm (A. Schopenhauer) lub ostro atakowały zarówno moralność burżuazyjną, jak dekadencki przeciw niej protest (F. Nietzsche); dążenie do sztuki zrywającej z XIX-wiecznym realizmem, szczególnie widoczne w —» symbolizmie i teoriach —» „sztuki dla sztuki"; występowanie problemu cygana artyst. i cyganerii jako wzoru zachowania się artysty wobec skłóconego z nim środowiska filistrów. Wymienione cechy ujawniają się w całej literaturze eur., także w krajach znajdujących się dotychczas na marginesie gł. nurtów lit. (kraje skand, i słow., Belgia, Hiszpania). Sam termin „m." powstał na terenie niem. i był początkowo stosowany do naturalistów (jego gł. propagatorem był krytyk wiedeński H. Bahr). Wzór eur. literatury modernist. najwcześniej ukształtował się we Francji, później pojawił się w poszczególnych literaturach narodowych.

Swoiście rozwijał się m. w zasięgu języka i kultury niem. oraz w sąsiadujących z tą kulturą krajach środk. Europy; przesłanki filoz. i światopoglądowe miały w tym kręgu terytorialno-kulturowym o wiele donioślejsze znaczenie. Ten wariant m. kształtował się pod szczególnym wpływem filozofii Schopenhauera i Nietzschego; oddziałały nań koncepcje R. Wagnera (jego dramat muz. był wyprzedzającą epokę zapowiedzią sztuki symbolicznej), tendencje —» naturalizmu oraz pełna pasji moralnej krytyka zastanych wartości kulturowych i etycznych, podjęta przez H. Ibsena, L. Tołstoja i F. Dostojewskiego. Wpływowe ośrodki modernist. cyganerii artyst., gł. Berlin, Monachium i Wiedeń, miały charakter międzynar. i grupowały zarówno pisarzy, jak plastyków. Znamienny i znaczący był dla tych środowisk udział Skandynawów (np. A. Strindberg). Kult „sztuki dla sztuki" w m. niemieckim doszedł do głosu gł. w ezoterycznej twórczości S. Georgego i grupy artyst.-nauk., skupiającej się wokół redagowanego przezeń czasopisma „Blatter fur die Kunst". Silne tendencje profetyczne uzewnętrzniły się w dorobku R.M. Rilkego, w równym stopniu mistycznego neoromantyka, co symbolisty.

W sposób samoistny rozwinęły się tendencje modernist. i symboliczne w literaturze ros., dając w rezultacie trzeci podstawowy - obok symbolizmu franc. i moderny środk.eur. -wariant m. Recepcja tego prądu dokonała się tu za pośrednictwem czasopism, takich jak „Siewiemyj wiestnik", „Mir iskusstwa", „Zołotoje runo". Przed 1900 poeci ros. nawiązywali raczej do symbolizmu franc., licznymi i znakomitymi przekładami zasilając swój dorobek. Tego rodzaju charakter nosiłam, in. twórczość K. Balmonta i W. Briusowa. W następnym dziesięcioleciu wzięły zrazu górę tendencje filoz. związane z idealizmem niem. rychło zaniechane na rzecz przeczuć katastroficznych, rodzących się na tle sytuacji inteligencji ros. w obliczu rewol. wstrząsu 1905, a z kolei - na rzecz ideowej aprobaty rewolucji. Dobitnym wyrazem tej ewolucji stanowisk był dorobek A. Biełego, a przede wszystkim A. Błoka - najwybitniejszego spośród poetów tego okresu. W szczytowej fazie ros. symbolizmu pojawiły się gł. sztuki A. Czechowa, zbieżne w pewnych swych cechach z postulatami ogólnoeur. dramatu modernistycznego.

Poza piśmiennictwem Francji, Niemiec, Skandynawii i Rosji liczne inne literatury wniosły swój udział do europejskiego m. lub skorzystały z jego rozwoju w sposób samodzielny; np. w Anglii taką rolę odegrał O. Wilde, w Belgii E. Verhaeren i M. Maeterlinck, we Włoszech G. D'Annunzio, w Czechach J. Vrchlicky i J. Zeyer, w Hiszpanii tzw. pokolenie 1898 (m. in. M. de Unamuno, J.R. Jimenez); swoista odmiana m. wykształciła się w krajach iberoamerykańskich.

Na gruncie polskim m. zasilił ten gł. nurt —» Młodej Polski, który wysuwając hasło,,sztuka dla sztuki'' próbował zapewnić literaturze samodzielną rolę w kulturze nar. i dążył do nawiązania szerokich kontaktów europejskich. Jego przejawem były pierwsze pol. przekłady Kwiatów zła Ch. Baudelaire a (1894) a także przyswojenie przez Z. Przesmyckiego dramatów Maeterlincka (1894) i wielu in. poetów epoki. Tendencje modernist. przenikały również za pośrednictwem literatury czes., w której ich recepcja dokonała się wcześniej niż w Polsce. Z Georgem i jego kręgiem współdziałał W. Rolicz-Lieder. Nadejście fali modernist. dostrzeżone zostało także przez pisarzy pokolenia poprzedniego, np. przez Sienkiewicza (Bez dogmatu) i Orzeszkową (cykl nowelistyczny Melancholicy, powieść Ad astra); bacznym jej obserwatorem był L. Krzywicki. Przewodnią rolę w m. polskim odegrał S. Przybyszewski. Dzięki licznym kontaktom osobistym z międzynar. bohemą berlińską, zwłaszcza z jej skrzydłem skand., stał się inspiratorem m. na terenie pol. i usilnie go propagował jako red. (1898-1900) krak. —» „Życia"; dzięki niemu rozpowszechnił się w modernist. sztuce pol. charakterystyczny dla epoki typ cygana artystycznego. Przybyszewski oddziałał zarazem silnie na ówczesne literatury słow.; był najczęściej tłumaczonym i grywanym w Rosji pisarzem polskim. W walce o nowy model piśmiennictwa narodowego m. spełnił w Polsce rolę fermentu, przyspieszającego włączenie literatury pol. w przemiany wspólne całej kulturze europejskiej.

W. NAŁKOWSKI, M. KOMORNICKA, C. JELLENTA Forpoczty, Lw. 1895; L. KRZYWICKI W otchłani, W. 1909; I. MATUSZEWSKI Słowacki i nowa sztuka (M.), w: Z pism, t. 3, W. 1965 (prwdr. 1902); C. JELLENTA M., w: Grający szczyt. Studia syntetyczno-krytyczne, Kr. 1912; S. PRZYBYSZEWSKI Moi współcześni, cz. 1-2, W. 1928-30, wyd. 2 (skróć.) W. 1959; J.N. MILLER Zaraza w Grenadzie. Rzecz o stosunku nowej sztuki do romantyzmu i m. w Polsce, w: Bez kropki nad „i", W. 1964 (prwdr. 1926); K. WYKA M. polski, wyd. 3, w: Młoda Polska, t. 1, Kr. 1977 (wyd. 1 1959). Zob. też Młoda Polska.

Kazimierz Wyka

Do góry