Ocena brak

MIĘDZY JAGIELLONAMI A WAZAMI - Artykuły henrykowskie i pacta conventa

Autor /Tworzyslaw Dodano /15.05.2012

 

Artykuły henrykowskie wymieniały przede wszystkim istniejące już prawa. Stwierdzały, że monarcha nie jest dziedzicem państwa (po jego śmierci następcę wybiera sejm elekcyjny), że o wojnie i pospolitym ruszeniu decydować może tylko w porozumieniu z sejmem, że nie może wyprowadzać pospolitego ruszenia poza granice kraju, że powinien zwoływać sejm nie rzadziej niż raz na dwa lata i że powinien strzec pokoju między poddanymi należącymi do różnych wyznań, utrzymywać wojsko kwarciane, a także we wszystkich ważniejszych decyzjach porozumiewać się z przebywającymi u jego boku senatorami.

Ostatni punkt zawierał postanowienie, iż w razie złamania przez władcę praw poddani mogą wypowiedzieć mu posłuszeństwo.

Pacta conventa zawierały zobowiązania elekta — posłowie francuscy zobowiązali się w nich w imieniu Henryka do sojuszu politycznego i wojskowego z Francją, kontynuowania rozpoczętej przez Zygmunta Augusta budowy floty bałtyckiej, spłaty długów Zygmunta, zatrudnienia w Akademii Krakowskiej najwybitniejszych uczonych i kształcenia na koszt króla stu młodzieńców w tejże Akademii czy też w uniwersytecie paryskim.

Artykuły henrykowskie były umową między „stanami politycznymi” Rzeczypospolitej a wybranym przez nie monarchą i dotyczyły podstaw ustroju państwa. Gwarantowały utrzymanie dużej roli sejmu i ustalały granice podziału władzy. Jako umowa poddanych z władcą stanowiły na tle Europy zjawisko wyjątkowe. W innych krajach w tym czasie to panujący określali zakres praw przysługujących poszczególnym stanom.

Mówiąc o artykułach henrykowskich, podkreśla się zazwyczaj, że uszczupliły one władzę królewską. Poza niewątpliwymi ograniczeniami władca Rzeczypospolitej zachował jednak stosunkowo szerokie uprawnienia, z których najważniejszymi były: mianowanie urzędników centralnych i ziemskich (zobacz: Polityka wewnętrzna za panowania Jagiełły; Wzmocnienie pozycji króla w Polsce), w tym wojewodów i kasztelanów, tworzących wraz z powoływanymi przez niego biskupami senat; zwoływanie sejmu; proponowanie ustaw, ich potwierdzanie i interpretacja; wyrokowanie w sądach najwyższego szczebla (instancji).

Polskie rozstrzygnięcia ustrojowe były często krytykowane. Zdarzały się jednak też i inne głosy, jak np. sąd jednego z dyplomatów papieskich: „w słusznej proporcji pod[d]ali [Polacy] siebie królowi a króla prawom, [...] nie tyle pragnęli prawo królewskie uzależnić od cudzej woli, ile raczej zapobiegali tylko, by nieograniczonej władzy lekkomyślnie nie zostawiać na łasce namiętności jednostki”.

Inny nuncjusz podkreślał uzależnienie od monarchy urzędników, którym tylko on miał prawo dawać „chleb” — oddawać w użytkowanie dochodowe królewszczyzny.

Podobne prace

Do góry