Ocena brak

Metody badania jakości towarów

Autor /Elig Dodano /28.05.2013

Każdy towar charakteryzuje się ściśle określonymi właściwościami fizycznymi, fizykochemicznymi, mikrobiologicznymi i innymi, które wynikają głównie z zastosowanych do produkcji surowców i procesu technologicznego. Stanowią one istotne cechy identyfikacyjne produktu oraz warunkują pożądane właściwości towaru. Określenie tych właściwości sprowadza się bardzo często do oznaczania w wyrobach poszczególnych parametrów jakościowych, które charakteryzują jakość tych wyrobów. Uzyskane wyniki oznaczeń porównuje się z parametrami określonymi w obowiązujących dokumentach, np. w normach, umowach, warunkach technicznych.

W celu ustalenia wartości określonej cechy można posługiwać się różnymi metodami pomiarowymi. W towaroznawstwie i w praktyce gospodarczej prawie wszystkie metody pomiarowe są oparte na systemie metod znormalizowanych, zwanych metodami umownymi. Nie oznacza to jednakże konieczności stosowania wyłącznie tych właśnie metod. Istotną sprawą jest nie metoda pomiarowa, lecz cel pomiarów, tj. uzyskanie pożądanej informacji o badanym zjawisku lub towarze.

Badania jakości materiałów i wyrobów mogą być niszczące lub nieniszczące. Badania niszczące wiążą się ze zniszczeniem lub poważnym uszkodzeniem badanego materiału lub wyrobu, np. z uszkodzeniem powstałym przez wycięcie próbki. Typowe badania niszczące to badania chemiczne, wytrzymałościowe, eksploatacyjno-użytkowe itp. Badania nieniszczące umożliwiają ustalenie właściwości obiektu bez jego ewidentnego zniszczenia lub poważnego uszkodzenia. Stosowane są często w defektoskopii do wykrywania wad, pęknięć, rys itp.

W badaniach tych stosuje się metody elektryczne, akustyczne, magnetyczne i inne do ustalenia np. wilgotności materiałów, cech wytrzymałościowych, ukrytych wad, grubości powłok niemagnetycznych na podłożu magnetycznym itp. Do nieniszczących zalicza się też większość badań dokonywanych za pomocą zmysłów wzroku, węchu, słuchu i dotyku. Zaletą badań nieniszczących jest możliwość badania nie próbek, lecz konkretnych wyrobów, bez naruszania ich budowy oraz bardzo szybkie uzyskiwanie wyników.

W zależności od celu, w jakim podjęte zostają badania, oraz od stopnia dokładności określenia poszczególnych właściwości i wskaźników stosowane są różne metody badania jakości towarów. Do najważniejszych należą:

-    metody organoleptyczne,

-    metody laboratoryjne,

-    metody doświadczalnego użytkowania.

Metody organoleptyczne polegają na dokonywaniu oceny na podstawie wrażeń odbieranych za pomocą zmysłów: wzroku, węchu, słuchu, smaku i dotyku. Zajmują one szczególną pozycję wśród współczesnych metod badania i oceny jakości wyrobów. Wynika to głównie ze swoistego charakteru tych metod oraz z dogodności ich stosowania niemal w każdych warunkach, a także z faktu, że prowadzą do szybkiej, bezpośredniej oceny wyrobów.

Metody organoleptyczne są bardzo rozpowszechnione i często odgrywają decydującą rolę, zwłaszcza przy ocenie cech niemierzalnych. Dotyczy to zarówno artykułów spożywczych, jak i wyrobów przemysłowych. Stosuje się je na dużą skalę w zakładach produkcyjnych i w laboratoriach badawczych. Przy zakupie towarów posługują się nimi konsumenci, którzy jakość nabywanych towarów oceniają przede wszystkim organoleptycznie.

Metody organoleptyczne są metodami szybkimi i charakteryzują się małym zużyciem materiałów oraz prostotą wykonywania badań. Jakościowe rozpoznanie towarów, a zwłaszcza artykułów spożywczych za pomocą metod organoleptycznych ma szczególne znaczenie, gdyż smak i zapach są często zasadniczymi wskaźnikami jakości produktu i oszczędzają długich i żmudnych badań laboratoryjnych. Niekiedy badanie smaku i zapachu jest podstawowym sposobem prowadzącym do określenia jakości konkretnego towaru, wtedy gdy skomplikowane metody laboratoryjne zawodzą (np. przy ocenie perfum).

Ocena organoleptyczna mimo swych wad jest często niezastąpiona, a przy tym bardzo czuła, gdyż za pomocą smaku, powonienia, wzroku, a niekiedy słuchu czy dotyku możemy wykryć nieznaczne odchylenia jakościowe, niekiedy nieuchwytne nawet dla czułych aparatów lub metod analizy chemicznej. W wyniku wieloletnich prac badawczych, mających na celu dopracowanie poprawnej metodyki ocen organoleptycznych, osiągnięto tak znaczne postępy, że obecnie ich wyniki uważa się za wysoce miarodajne, dobrze uzupełniające wyniki analiz chemicznych i fizykochemicznych.

W ramach metod organoleptycznych rozróżnia się dwa sposoby dokonywania oceny: ocenę organoleptyczną i analizę sensoryczną wyrobów. Ocena organoleptyczna jest to najogólniej pojęta ocena jakości towaru dokonana za pomocą zmysłów, natomiast analiza sensoryczna to ocena jakości z zastosowaniem metod i warunków zapewniających dokładność i powtarzalność wyników, dokonana przez zespół (co najmniej dwóch) osób o uprzednio sprawdzonej i odpowiednio dużej wrażliwości sensorycznej.

Przez pojęcie wrażliwości sensorycznej rozumie się zdolność odczuwania (odbierania) bodźców (podniet) zewnętrznych (tzn. obiektywnie istniejących cech, jak np. barwy, kształtu, konsystencji, zapachu, smaku i innych) za pomocą zmysłów. Bodziec zewnętrzny, działając na zmysły, wywołuje w nich stan pobudzenia, który przekazywany jest do odpowiedniego ośrodka w korze mózgowej i tam zostaje zamieniony na wrażenia, które wędrują za pomocą układu nerwowego do miejsca zadziałania podniety. Aby podnieta wywołała wrażenia zmysłowe, musi osiągnąć pewien poziom, zwany progiem wrażliwości sensorycznej.

Próg wrażliwości sensorycznej jest to najmniejsze dostrzegalne wrażenie zmysłowe, wywołane bardzo słabym bodźcem. Im niższy jest próg wrażliwości sensorycznej, tym większa jest wrażliwość sensoryczna.

Na rzetelność oceny organoleptycznej wywierają wpływ następujące czynniki:

-    stan zdrowia badającego,

-    stan psychiczny i stopień zmęczenia fizjologicznego badającego,

-    warunki otoczenia, pomieszczenia, temperatura, czas trwania badania,

-    sposób wykonywania badań,

-    wrażliwość zmysłowa,

-    światło oświetlające badany towar.

Przy badaniu organoleptycznym obiektywność i powtarzalność wyników może ułatwić, a zarazem podnieść posłużenie się:

-    wzorcami porównawczymi (np. wzorce barwy, dźwięku, konsystencji itp.),

-    prostą aparaturą pomocniczą (np. lupa, prześwietlacz, kamerton, palnik gazowy itp.),

-    prostymi odczynnikami chemicznymi wywołującymi reakcje barwne (np. jodyna — wykrywanie skrobi, floroglucyna - wykrywanie ścieru drzewnego w papierze, lakmus - oznaczanie odczynu płynów, alizarol - oznaczanie stopnia zakwaszenia mleka itp.).

W celu uzyskania mierzalnych wyników oceny organoleptycznej stosuje się punktową ocenę jakości towarów. Polega ona na wyrażaniu przy ocenie jakości towaru jego cech jakościowych, ocenianych organoleptycznie w punktach, stosownie do przyjętej skali. Do porównywania natężenia cech jakościowych ocenianych organoleptycznie stosuje się różne skale punktowe: 5-, 10-, 100-punktową i inne.

W wielu przypadkach najbardziej dokładne metody organoleptyczne nie wystarczają do osiągnięcia właściwej dokładności w ocenie jakości towarów; zachodzi wtedy potrzeba uzupełnienia oceny organoleptycznej badaniami laboratoryjnymi. Dawny pogląd uznawania metod laboratoryjnych za wyłączną podstawę oceny jakości nie jest w pełni słuszny.

Metody laboratoryjne są bardziej skomplikowane, wymagają drogiej niekiedy aparatury i odczynników oraz nie są tak szybkie i ekonomiczne jak metody organoleptyczne. Metody te mają jednak przewagę nad innymi, gdyż są bardzo dokładne i obiektywne oraz dają z reguły wyniki wyrażane liczbowo, co pozwala na dokładną i ścisłą charakterystykę jakości towaru. Ogólnie metody laboratoryjne dzieli się na: fizyczne, fizykochemiczne, chemiczne, mikrobiologiczne i instrumentalne, a wśród nich wyróżnia się: metody ogólne, tj. wspólne dla pewnych grup towarów (np. pomiar gęstości, kwasowości, lepkości itp.) oraz metody specjalne, tj. dostosowane do badań konkretnych towarów (np. oznaczanie tłuszczu w mleku, witaminy C w barwnych produktach owocowych).

Fizyczne metody badań stosuje się często w towaroznawstwie. W wielu przypadkach już same badania fizyczne są wystarczające do oceny towarów, w innych natomiast - metody fizyczne dopiero łącznie z metodami chemicznymi lub innymi dają podstawę do określenia jakości towarów. Wiele spośród metod fizycznych może być stosowanych do badania różnych określonych towarów lub grup towarowych. Do metod fizycznych mających charakter ogólny należą takie jak: mierzenie towarów, ważenie, oznaczenie gęstości, oznaczenie temperatury topnienia, oznaczenie lepkości, mikroskopia, refraktometria, kolorymetria itd. Wśród metod fizycznych specjalną grupę stanowią badania mechaniczne, jak np. badania wytrzymałości, ścieralności, udarności, twardości itp. Metody fizyczne stosowane są bardzo chętnie, gdyż z ich pomocą uzyskuje się szybko wielkości odpowiednich parametrów jakościowych. Niektóre z nich wymagają jednak precyzyjnej i drogiej aparatury.

Metody chemiczne stosuje się do badania substancji towaru, tj. zarówno określenia podstawowych grup składników, jak i do ustalenia obecności środków zanieczyszczających, substancji świadczących o niewłaściwym stanie świeżości, domieszek ciał konserwujących itp. Metody chemiczne mogą mieć charakter ogólny, jak również szczegółowy, dostosowany do badania określonych towarów lub do ustalenia obecności składników chemicznych, istotnych dla scharakteryzowania jakości towarów. Metody chemiczne dają zasadniczo bardzo dokładne wyniki, słabszą ich stroną jest jednak długi często czas potrzebny na wykonanie odpowiednich badań. Dlatego też ze względu na szybkość pomiarów stosowane są chętnie metody fizykochemiczne.

Metody mikrobiologiczne są nieodzowne przy ocenie przydatności wody do celów spożywczych, jak również przy ocenie wielu artykułów żywnościowych, a zwłaszcza mleka i przetworów mięsnych. Ponadto badania mikrobiologiczne przeprowadza się często w trakcie procesów technologicznych opartych na działalności mikroorganizmów (bakterie, pleśnie, drożdże) oraz w przypadku występowania wywołanych przez nie destrukcji. Metody mikrobiologiczne stosowane są również przy ocenie niektórych towarów nieżywnościowych. Stwierdzony w wyniku przeprowadzonych badań mikrobiologicznych stan towaru dowodzić może stopnia świeżości, czystości, skuteczności pasteryzacji lub sterylizacji, przydatności do spożycia itp.

W laboratoriach - zwłaszcza w przemyśle — w coraz szerszym zakresie stosowane są nowoczesne metody instrumentalne, które umożliwiają przeprowadzenie wielokierunkowych badań i oznaczeń, określających różne właściwości towarów. Metody te cechuje szybkość przeprowadzania badań i nieniszczenie wyrobów. W analizie instrumentalnej wykorzystuje się często metody optyczne, elektrochemiczne i chromatograficzne.

Do badania służy aparatura, której elementami są urządzenia elektroniczne sprzężone często z komputerami. Dokładność i precyzja przyrządów laboratoryjnych wzrastają wraz z rozwojem nauki i postępem technicznym. Przy obecnym stanie techniki wysoka czułość i dokładność pomiaru jest tak samo ważna dla badań naukowych, jak i dla praktycznych badań współczesnej techniki. Przykładem mogą być nowoczesne metody ultradźwiękowe oraz metody rezonansu wykorzystywane do wykrywania utajonych wad, pęknięć i innych deformacji wewnętrznych oraz do badania różnych cech jakościowych badanego materiału. Szeroko stosowane są także inne metody, np. rentgenowskie.

Laboratoryjne badania wskaźników technicznych i użytkowych nie charakteryzują w pełni ich przydatności użytkowej i w związku z tym istnieje konieczność uzupełniania badań laboratoryjnych badaniami praktycznego doświadczalnego użytkowania wyrobów w szerokim zakresie. Badania te mogą być przeprowadzane w warunkach naturalnych lub symulowanych.

Badaniom użytkowym, przeprowadzanym w normalnych warunkach użytkowania, wynikającym z użytkowego przeznaczenia wyrobu, powinny być poddawane w szczególności:

-    wyroby wyprodukowane z nowych surowców, ich komponentów lub materiałów zastępczych,

-    wyroby produkowane nowymi technikami,

-    wyroby, przy produkcji których zastosowano nowe technologie, nowe środki uszlachetniające, nowe rodzaje apretur itp., 

-    wyroby o nowych konstrukcjach,

-    wyroby doświadczalne, będące przedmiotem prac naukowo-badawczych pod kątem zapewnienia poprawy ich wartości i przydatności użytkowej.

Wyniki badań użytkowych wraz z wynikami badań laboratoryjnych powinny stanowić:

-    dla jednostek prowadzących badania - podstawę do ostatecznej oceny stopnia przydatności użytkowej badanego wyrobu,

-    dla organizacji gospodarczych - podstawę wydawania dyspozycji dotyczących rekonstrukcji i udoskonalenia produkowanych w branży wyrobów lub projektowania nowych wyrobów.

Wyniki badań użytkowych powinny być uwzględniane również w pracach nad ustaleniem stopnia korelacji pomiędzy wynikami badań laboratoryjnych i użytkowych;

W kształtowaniu wymagań użytkowych określoną rolę spełniają organizacje konsumenckie, które wypracowały metody oceny jakości preferujące korzyści konsumenta.

Jakość w odczuciu konsumenta ma charakter względny i dlatego najbardziej przekonywające są dla niego wyniki badań porównawczych i na nich głównie opiera się testowanie towarów prowadzone przez wiele organizacji konsumenckich, bardzo wysoko cenione przez konsumentów. Metody te opierają się głównie na badaniach porównawczych. W badaniach takich muszą być przestrzegane następujące zasady:

-    porównywane mogą być tylko wyroby porównywalne,

-    należy uwzględniać te same istotne dla danego rodzaju towaru wyróżniki jakościowe,

-    wyniki badań muszą być określane liczbowo (w wyniku pomiarów lub oszacowania).

Aby wyniki badań porównawczych były porównywalne, sposób podejścia do dokonywania ocen i tok czynności (algorytm) musi być powtarzalny. Można np. stosować następujący algorytm:

1)    wnikliwe dobranie cech szczególnie istotnych dla oceny jakościowej porównywanych wyrobów. Liczba tych cech winna być ograniczona;

2)    ustalenie współczynników ważkości dla każdej z dobranych cech jakościowych, z wyjątkiem cech krytycznych. Wymagania w zakresie cech krytycznych winny być bezwzględnie spełnione i dlatego dla nich nie ustala się tych współczynników;

3)    wybranie lub zaproponowanie odpowiednich metod dla określenia stopnia natężenia cech ważnych. Wyniki pomiarów lub oszacowań winny być wyrażane liczbowo;

4)    ustalenie wspólnej skali dla wyrażenia w niej wyników wszystkich przeprowadzanych pomiarów lub oszacowań. Wszystkie uzyskane w badaniach wyniki liczbowe są następnie przenoszone na tę skalę;

5)    opracowanie szczegółowej karty wzorcowej dla każdego wyróżnika jakościowego poddawanego ocenie w celu precyzyjnego zaszeregowania stopnia natężenia badanych cech jakościowych do konkretnej wartości wspólnej skali;

6)    przyporządkowanie wspólnej skali na podstawie karty wzorcowej uzyskanych wyników badań, przeprowadzonych stosownie do punktu 3;

7)    sprowadzenie do porównywalności ocen stopnia natężenia ważnych cech jakości i pomnożenie ich przez ustalony dla danej cechy współczynnik ważkości;

8)    wyrażenie wyniku końcowego przeprowadzonych badań porównawczych dotyczących poszczególnych egzemplarzy porównywanych wyrobów w postaci liczbowego współczynnika jakości przy zastosowaniu formuły sumarycznej lub iloczynowej;

9)    porównanie uzyskanych wskaźników jakości dla wszystkich porównywanych wyrobów, umożliwiające ustalenie ich jakościowej kolejności (np. od najlepszego do najgorszego);

10)    szczegółowa analiza poszczególnych wyróżników jakościowych, pozwalająca określić przyczyny konkretnego stanu jakościowego porównywanych wyrobów.

W Polsce badaniami i oceną jakości towarów sprzedawanych w sieci detalicznej zajmują się laboratoria jednostek terenowych Państwowej Inspekcji Handlowej (PIH), a towarów żywnościowych i niektórych innych - również laboratoria stacji sanitarno-epidemiologicznych (sanepid). Badania i ocenę jakości różnych towarów na zlecenie wnioskodawcy przeprowadzają w razie potrzeby laboratoria instytutów naukowych, jednostek naukowo-rozwojowych, niektórych wyższych uczelni i inne.

Wraz z rozpowszechnianiem się systemu zapewniania jakości według norm serii ISO 9000 i EN 45000 wzrasta znaczenie i liczba akredytowanych przez PCBC laboratoriów badawczych, zajmujących się certyfikacją określonych grup wyrobów.

Podobne prace

Do góry