Ocena brak

METAFORA, przenośnia

Autor /cykoria Dodano /06.03.2012

METAFORA, przenośnia, wyrażenie, w którym słowa użyte niezgodnie z ich zwykłymi znaczeniami (a zwł. ze znaczeniem podstawowym)-uzyskują znaczenie nowe, zw. metaforycznym. Powstaje ono pod presją nowego kontekstu słownego na fundamencie znaczeń dotychczasowych, a więc w wyniku wprowadzenia wyrazu w związki składniowej zależności z wyrazami normalnie w takim zespoleniu nie używanymi (podobną rolę odgrywa czasem kontekst sytuacyjny). Zależna od kontekstu semantyczna plastyczność słów jest ogólną właściwością języka, zapewniającą mu zdolność do obsługiwania nieskończonej liczby rozmaitych i zmieniających się sytuacji. Dlatego też m. występuje w wielu rodzajach mowy, choć uważana jest powszechnie za szczególne i charakterystyczne znamię języka poetyckiego. M. potoczna różni się od m. poetyckiej stopniem konwencjonalności, będąc zestawieniem słownym wielokroć powtarzanym i utartym. Dzięki temu, choć również posługuje się znaczeniami odmiennymi od podstawowych, rozumiana jest automatycznie i jednoznacznie. Natomiast m. poetycka wymaga interpretacyjnej aktywności, jest bowiem wyrażeniem niezbanalizowanym, w którym znaczenia utarte stanowią niezbędne tło warunkujące każdorazowe rozpoznanie nowych znaczeń. M. tego rodzaju powstaje jako rezultat językowej odkrywczości, ma stanowić dla odbiorcy rodzaj zagadki, odkrywać nieznane znaczenia, tworzyć nowe obrazy, odsłaniać ukryte zależności i podobieństwa językowe i przedmiotowe. W zmieniających się stylach poet. przewagę zyskiwały różne rodzaje m., stawiano przed nią rozmaite zadania, traktowano ją np. przede wszystkim jako probierz estet. walorów wypowiedzi, bądź jako wyrazisty sygnał ekspresywno-impresywny, bądź też jako specyficznie poet. sposób poznawczego opanowywania świata. M. poetyckie mimo ich programowej roli lit. rodzą się również w mowie potocznej jako rezultaty anonimowej twórczości językowej objawiającej się np. w ulicznych powiedzonkach i aktualnych dowcipach. Możliwości tworzenia nowych wyrażeń metaforycznych są nieskończone, choć niezupełnie swobodne. Zasięg semantycznej łączliwości wyrazów nie jest bowiem z góry ustalony i ograniczony, zarazem jednak dla wytworzenia znaczenia metaforycznego niezbędna jest uchwytność więzi motywujących nowe połączenie. Zależnie od ogólnych koncepcji m. badacze stylu poszukiwali takich więzi: 1) w obrębie tekstu, między składnikami wyrażenia metaforycznego; 2) między wyrażeniem metaforycznym a in. utrwalonymi w języku wyrażeniami; 3) między wyrażeniem metaforycznym a jego nieme-taforycznym ekwiwalentem. Tę ostatnią więź podkreśla tzw. substytucyjna teoria m„ mająca swój początek w bogatej klas. tradycji teorii —> tropów i —> figur retorycznych. W myśl jej założeń m. jest artyst. odstępstwem od językowej naturalności i wprowadzona zostaje do wypowiedzi zamiast prostego wyrażenia niemetaforycznego. Mechanizm jej powstawania polega na zamianie wyrazu naturalnego w danym kontekście przez inny wyraz w jakiś sposób z wyrazem wypartym powiązany. Interpretacja m. wymaga więc zrekonstruowania składnika wypartego i ustalenia zasady zamiany. Koncepcje antyczne (np. Arystotelesa, Cycerona, Kwintyliana), żywotne w pewnej mierze aż do dzisiaj, upatrywały zasadę zamiany w przedmiotowym podobieństwie między zjawiskami, których nazwy zostały w m. potraktowane wymiennie. Przedmiotowe podobieństwo służyło również objaśnianiu wewn. związku między użytymi w tekście składnikami m., który utożsamiano z zasadą skróconego —> porównania. Z dzisiejszego punktu widzenia motywacja taka odnieść się daje tylko do pewnej klasy mniej skomplikowanych m., jak np. koral ust-podobieństwo barwy, wstęga rzeki - podobieństwo kształtu, grom nieszczęścia -podobieństwo działania, wycie wichru-podobieństwodźwięku, itd. Zorientowane lingwistycznie współcz. teorie m. odkrywają jej motywacje w obrębie zjawisk językowych i tłumaczą jej mechanizm semantycznym współoddziaływaniem komponentów metaforycznego wyrażenia (tzw. interakcyjna teoria m.). Współczesna m. poetycka szczególnie uwydatnia motywacje i zależności wewnątrzjęzykowe, np. przekształcenia frazeologiczne, grę słów (—> paronomazja, —> kalambur), polisemię (wieloznaczność), homonimiczność (—> homonimy), a przekazywany obraz świata silnie uzależnia od sposobu jego wysłowienia; np.:

Spokojniej było umierać

na krzyżu z brązu, wbitym na piersi własnej.

(J. Przyboś Parada śmierci)

stulica stolica

(T. Peiper Nad arkuszem listowym biegną myśli)  

Grali ludźmi,

znaczonymi.

Piętnami Kaina.

(S. J. Lec Grali)

woda rozwodzi się z niewodą  

(Z. Bieńkowski Wstęp do poetyki, II)

Poetycka konstrukcja metaforyczna często nie ogranicza się do autonomicznego związku dwóch wyrazów, ale promieniujena słowną budowę większego fragmentu, a nawet całego tekstu, tworząc wielostopniowy układ stylist., którego odpowiednikiem w planie kompozycji utworu jest rozwinięty obraz metaforyczny. Tradycja retoryczna utrwaliła rozumienie m. jako najważniejszego z tropów poet., zapewniającego mowie ozdobność i zniewalający wpływ na odbiorcę; w niektórych ujęciach' m. utożsamia się z tropem poet. i uważa za pojęcie nadrzędne wobec poszczególnych odmian tropów (np. —> metonimii, —> synekdochy, —> oksymoronu, —> hiperboli, —> peryfrazy, —> ironii, animizacji, —» antropomorfizacji, —> personifikacji). Obce starożytności przekonanie, że m. jest naturalnym w żywym języku sposobem modyfikowania i bogacenia znaczeń, rozpowszechniało się w myśli eur. dość powoli. Wprawdzie zauważano niekiedy (np. M. Montaigne) występowanie m. w mowie ludzi niewykształconych, ale radykalny sprzeciw wobec sądu o lit. genezie m. wyraził dopiero w 1 poł. XVIII w. G. Vico, uzasadniając naturalną konieczność m. w języku i kulturze pierwotnej. Jego sposób myślenia o początkach języka znalazł kontynuację u J.J. Rousseau i romantyków. Nowsze teorie poezji, np. symbolist. czy awangardowe, związały przekonanie o nieprzekładalności języka poet. z semantyczną niepowtarzalnością m., podważając w ten sposób retoryczne pozostałości substytucyjnej teorii m. We współcz. humanistyce problematyka m., uznanej za jedno z gł. zjawisk semantycznych, przedstawiana bywa nie tylko z punktu widzenia literaturoznawstwa i lingwistyki, ale także psychologii, filozofii, logiki i antropologii kulturalnej.

K. IRZYKOWSKI Zdobnictwo w poezji. Rzecz om., w: Walka o treść (Pisma), Kr. 1976 (prwdr. 1913); T. PEIPER Komizm, dowcip, m. oraz M. teraźniejszości, w:: Tędy, W. 1930, przedr. w: Tędy. Nowe usta (Pisma), Kr. 1972; W. MADYDA Starożytne teorie m. i ich aktualność, „Eos" 1950 z. 2; J. PRZYBOŚ O m., w; Sens poetycki, wyd. 2 Kr. 1967 (wyd. 1 1963); J. STRZETELSKI Angielskie i amerykańskie badania nad m., „Pam. Lit." 1966 z. 1; J. PELC O użyciu wyrażeń, Wr. 1971 (rozdz. 6 Użycie metaforyczne)-, „Pam. Lit." 1971 z. 4 (tu m. in.: M. GRZĘDZIELSKA Małe i wielkie m., A. BOGUSŁAWSKI Om., A. WIERZBICKA Porównanie - gradacja - m.,); T. DOBRZYŃSKA O semantycznej reprezentacji niektórych wyrażeń metaforycznych, w: Semantyka i słownik (zbiór.), Wr. 1972; M. NAGNAJEWICZ Tropy w trzech stylistykach łacińskich,Meander" 1971 z. 1, 1972 z. 1 i 9; Studia o m., red. E. Sarnowska-Temeriusz, Wr. 1980.

Aleksandra Okopień-Sławińska

Podobne prace

Do góry