Ocena brak

MARIA. Powieść ukraińska

Autor /madziaCMG Dodano /05.03.2012

MARIA. Powieść ukraińska, powieść poetycka w 2 pieśniach A. Malczewskiego, pierwsza manifestacja tego gatunku w Polsce, powst. w Warszawie 1824 (być może zaczęta już na Wołyniu), wyd. tamże 1825, dedykowana J.U. Niemcewiczowi. Tradycja czytelnicza i badawcza wiąże genezę warstwy fabularnej utworu z tragiczną śmiercią G. Komorowskiej, pierwszej żony Sz. Potockiego, porwanej 1771 na rozkaz oburzonego mezaliansem teścia, aby wymusić zgodę na unieważnienie małżeństwa. Malczewski przetworzył wydarzenie wg wzorca powieści poet. W. Scotta i Byrona, przenosząc akcję w XVII w. Uhistorycznienie fabuły, powiązanie jej z najazdem tatarskim stanowi wyraz scottowskiego historyzmu (podobnie jak erudycyjne przypisy, poświadczające wierność hist. obrazu) i rodzimych bojów o narodowość literatury; nosicielem tych tendencji jest wątek Miecznika, autentyczny Komorowski, który przyjął odszkodowanie za śmierć córki, uległ bowiem w M. heroizacji: Miecznik to polonus strzegący kresów Rzplitej, po stracie dziecka szukający pocieszenia w żarliwej religijności. Elementy byronowskie łączą się z wątkiem Wacława, który po zamordowaniu żony przez ojca, dumnego Wojewodę, staje się mizantropem, skazanym nieuchronnie na rozpacz i zemstę. Oba wątki spaja los Marii, której postać ma jeszcze pewne rysy > sentymentalizmu. W wątku Wacława skupia się na wskroś romant. problematyki współczesna utworu, wyrażającego bezsilność człowieka wobec niesprawiedliwych praw świata, w którym nie może znaleźć swego miejsca, bezsens istnienia, gdy wszystkie wartości okazują się złudne bądź nieosiągalne. Dla przekazania nowych znaczeń, obcych oświeceniowemu przekonaniu o harmonijnym ładzie metafiz. i społ., poeta zerwał zastane konwencje klasycyst. epiki: skupił uwagę nie na wydarzeniach zewn., ale na wewn. przeżyciach bohaterów, kompozycji nadał charakter fragmentaryczny, przejrzystemu prowadzeniu akcji przeciwstawił zasadę tajemnicy, psychol. (milczenie Wojewody, charakterystyka osób nie wprost, ale poprzez symptomy) i metafiz. (Pacholę - postać z innego planu istnienia); w języku zastąpił ekspresję retoryczną realizmem psychologicznym (indywidualizacja języka postaci). Utwór jest powieścią poet. jednocześnie hist. i współcz.; narrator nawiązuje kontakt z przeszłością poprzez niezmienną kulturę lud. (Kozak, Pacholę) i równie niezmienny pejzaż ukr. stepów, interpretowany lirycznie.

M. jest nie tylko pierwszą, ale i najbardziej złożoną artystycznie pol. > powieścią poet., stanowi oryginalną, niezależną od Mickiewicza, propozycję epiki romantycznej. Z racji artyst. prekursorstwa nie wywarła - mimo licznych wydań - większego wpływu na późniejszy rozwój gatunku, stając się jedynie źródłem cząstkowych naśladownictw (Podole M. Gosławskiego, —> Jan Bielecki, > Żmija, > Wacław Słowackiego), m.in. w wyzyskaniu poet. walorów ukr. pejzażu (> ukraińska szkoła). Nie zrozumiana przez pierwszego recenzenta, F.S. Dmochowskiego („Bibl. Pol." 1825), została „odkryta" i oceniona wysoko przez M. Grabowskiego (Myśli o literaturze polskiej, Dzień. Warsz." 1828) i M. Mochnackiego (O literaturze polskiej w wieku XIX 1830). Przełożona na franc., ros., niem., czes., serb.-chorw., wł., łotew. i ang. (we fragm. na białorus. i ukr.), stanowi podstawę dramatu K. Majeranowskiego Domy polskie w XVII wieku (wyst. 1850; też tyt. Dwory...) oraz librett oper H. Melcera (wyst. 1904), R. Statkowskiego (wyst. 1906), M. Sołtysa (wyst. 1910), H. Opieńskiego (wyd. 1910, wyst. 1923); cytatem z M. (w. 938) jest w. 35 Epilogu Pana Tadeusza, w. 1207-08 sparafrazował J. Słowacki w w. 361-363 Wacława. Ilustrowali poemat M.E. Andriolli, W. Gerson, czerpali z niego tematy dzieł malarskich m. in. L. Kapliński, J. Kossak, T. Kwiatkowski, J. Simmler; ustawiona w Poznaniu rzeźba Pożegnanie Wacława z Madą wg projektu S. Jagmina została zniszczona 1939.

Wyd. i wstęp J. Ujejski, Kr. 1922 BN I 46, wyd. 3 oprać, i wstęp R. Przybylski, Wr. 1958; oprac, i wstęp tenże, wyd. 5 W. 1976 Bibl. Szkolna. A. BRUCKNER, wstęp w wyd. Lw. 1925; W. KUBACKI, wstęp w wyd. W. 1956; M. MACIEJEWSKI Narodziny powieści poetyckiej w Polsce, Wr. 1970; M. ŻMIGRODZKA Dwa oblicza wczesnego romantyzmu, „Pam. Lit." 1970 z. 1; zob. też Malczewski Antoni.

Marian Maciejewski

Podobne prace

Do góry