Ocena brak

Małpy wąskonose - Małpy Starego Świata

Autor /Karmazyn Dodano /31.01.2012

Małpy Starego Świata zasiedlają tereny Afryki i Azji. Są one okreś­lane jako małpy wąskonose, a ich ewolucja i rozprzestrzenianie się zaczęły się stosunkowo niedawno.
Tak jak człowiek, małpy Starego Świata mają chwytne kończyny. Spłaszczone paznokcie na palcach rąk i nóg zastąpiły pazury, które miały pradawne naczelne, a bardzo czułe opuszki niesłychanie ruchliwych palców umożliwiają wy­konywanie wielu bardzo delikatnych czynności. Tak jak w przypadku dłoni człowieka, kciuk małpy jest zwrócony przeciwnie w stosunku do pozosta­łych palców. Taka budowa dłoni zapewnia im mocne i precyzyjne chwytanie przedmiotów.
Małpy mają bardzo dobry wzrok, który odgry­wa u nich większą rolę niż węch. Potrafią dosko­nale odróżniać barwy. Ich oczy są skierowane do przodu, więc widzą stereoskopowo i mogą dzięki temu bardzo dokładnie oceniać wzrokiem dystans. Cecha ta ma zasadnicze znaczenie dla gatunków nadrzewnych, takich jak na przykład mangaby i koczkodany.
Wysoka jest też inteligencja małp. U współczes­nych gatunków można zauważyć początki myślenia. Potrafią one przetwarzać dosyć skomplikowane informacje, dokonywać subtelnych porównań i po­dejmować ważne decyzje, dzięki którym ich grupy mogą przystosować się do zmian w środowisku. Makaki i langury na przykład nauczyły się żyć w pobliżu siedzib ludzkich i nawet wykorzystują tę sytuację, aby bez strachu plądrować zapasy żyw­ności i kraść jedzenie.
Życie rodzinne.
Małpy Starego Świata wykształciły rozmaite formy zachowań społecznych. Kilka gatunków to zwie­rzęta monogamiczne (mają tylko jednego partnera), ale większość z nich żyje w grupach, w których seksualny dostęp do samic jest określony przez sta­tus osobnika. W niektórych przypadkach tylko je­den samiec-dominant monopolizuje grupę wszyst­kich samic (poligynia haremowa), w innych zaś tylko kilka dorosłych samców może się rozmna­żać (poligynia grupowa).
Wielkość grupy jest bardzo różna. Langury mo­gą żyć pojedynczo (samce) albo skupiać się w stada liczące nawet do 120 osobników. Wiele gatunków pawianów żyje w stadach liczących po kilkadzie­siąt, kilkaset osobników, wśród których występu­je podział na mniejsze grupy. Pawiany anubisy mogą tworzyć stada liczące nawet i 200 sztuk. Duk z Kambodży jest małpą żyjącą przeważnie w pa­rach, którym może towarzyszyć potomstwo. U wie­lu gatunków spotyka się jednopłciowe stada składające się przeważnie z młodocianych lub nie posiadających swego haremu dorosłych samców.
Rezusy żyją w dużych stadach liczących do około 80 osobników, które są podzielone na mniej­sze grupy skupione wokół samicy o najwyższym statusie. Ranga w grupie jest bardzo ważna dla rezusów i często dochodzi pomiędzy nimi do walk o zmianę hierarchii w stadzie.
Sprawy toalety.
Wzajemne czyszczenie sobie futra i opieka nad małym potomstwem są bardzo ważnymi czynno­ściami, które pomagają scalać grupę małp. Kiedy jedna małpa czyści futro drugiej, o wyższej pozy­cji w stadzie, nawiązuje się pomiędzy nimi przy­jacielska znajomość i tym samym czyścicielka pod­wyższa swoją rangę w stadzie. Małpy czynnie „podlizują się" przywódcom w grupie i w ten spo­sób zmniejsza się poziom agresji.
Czyszczenie futra młodym osobnikom jest czyn­nością, którą pozostawia się matkom lub bliskim krewnym. Ciekawe jest to, że czyszczenie sierści noworodków przez samce u niektórych makaków z Tajwanu może mieć wielorakie znaczenie socjal­ne. Zajmując bardzo małe skaliste terytorium, stare samce makaków normalnie są wobec siebie bar­dzo agresywne. Wydaje się, że pielęgnowanie ma­łych je uspokaja i osłabia agresję, co jest korzyst­ne dla całej grupy. Pożyczając, a nawet wykradając od karmiących matek potomstwo stare samce pie­lęgnują je i przekazują sobie jak zabawkę. Gry­masami twarzy i pokazywaniem zębów w trakcie tej czynności okazują swoją aprobatę i bawią się z małym, podnosząc je za jedną nogę do góry. Przy pobieżnej obserwacji nie wydawałoby się, że takie traktowanie małego jest dla niego czymś dobrym, jednak dzięki temu stare samce stają się wobec niego bardziej przyjazne i będą go broniły przed napastnikami. W czasie takiej zabawy zmniejsza się też poziom agresji pomiędzy samcami i kształ­tują się przyjazne więzi pomiędzy samcem domi­nantem a młodszymi samcami. Jest to podstawowy warunek utrzymania harmonii stada.
Porozumiewanie się.
Małpy porozumiewają się ze sobą za pomocą róż­norodnych sygnałów wokalnych i wizualnych. Postawa ciała, w zależności od statusu osobnika w grupie, zazwyczaj wskazuje uległość lub do­minację. Małpa przybierająca „nieodpowiednią" postawę jest automatycznie uważana za osobnika, który wyzywa innych do walki o wyższy status. U gatunków prowadzących nadrzewny tryb życia, takich jak koczkodany, uzupełnieniem języka ciała są rysunki ubarwienia okolicy twarzowej. Jasne barwy na głowie, ogonie, udach i genitaliach prze­kazują informacje, tak jak geometryczne sygnali­zatory. W ten sposób małpy mają zawsze pełną informację o kondycji seksualnej, statusie i zamia­rach osobników, wśród których żyją.
Komunikacja głosowa również odgrywa ważną rolę. Cercopithecus aethiops ma szczególnie boga­ty repertuar głosów. Na ssaki te polują orły z po­wietrza, lamparty na ziemi i węże na drzewach. W wyniku tego werwety wykształciły różne głosy ostrzegawcze wykorzystywane w zależności od rodzaju zauważonego drapieżnika. Kiedy zauwa­żą orła, wydają przerywane, niskie chrząknięcia informując członków stada, aby opuścili wierz­chołki drzew. Głosem alarmowym na lamparta jest seria krótkich, głośnych wołań i słysząc je, małpy uciekają na drzewa. Kiedy usłyszą przenikliwy gwizd informujący o zauważeniu węża, rozgląda­ją się bojaźliwie i stając na kończynach tylnych, dokładnie sprawdzają okolicę.
Małpy uczą się zachowań socjalnych. Młode osobniki muszą opanować sposoby porozumie­wania się tak ciałem, jak i głosem, aby móc funk­cjonować prawidłowo jako osobniki dojrzałe w grupie. Nagrania głosów koczkodanów wska­zują, że dźwięki wydawane przez stare osobniki rozwijają się z „mowy niemowlęcej" młodych Język dźwięków pełni kluczową rolę w ewolucji nowych gatunków. Różnice w postawach ciała, mimice twarzy, barwnym rysunku ciała i głosie doprowadzają do powstania wśród grup różnych „dialektów", które dzięki takiej odrębności mogą zacząć się unikać. Kiedy przestaną się ze sobą krzy­żować, zrobią pierwszy krok na drodze ku powsta­niu nowego gatunku.
Język ciała.
Małpi język ciała może być mylący, ponieważ na pierwszy rzut oka wydaje się, że ma on wyłącznie znaczenie płciowe, podczas gdy tak nie jest. Za­równo samiec jak i samica mogą wystawiać swe pośladki w kierunku samca dominanta, tak jakby zapraszały do kopulacji. Gest ten nie ma jednak takiego znaczenia, gdyż jest on zwykłym sygna­łem wyrażającym zadowolenie i pokojowe nasta­wienie. W odpowiedzi samiec dominant może wspiąć się na takiego osobnika i udawać kopulację. Jest to z jego strony znak akceptacji oferowanej mu podległości.
Różnorodna mimika małp jest wyrazem uczuć i zamiarów. Pokazywanie zębów połączone z pisz­czeniem wyraża stan silnej irytacji, ale inne sygna­ły, takie jak na przykład wydęcie warg, mają bar­dziej subtelny charakter. Tego rodzaju mimika twarzy charakteryzuje często młode osobniki, które chcą, aby matka je podniosła i nakarmiła. Mlas­kanie wyraża życzliwość i brak wrogości, a szczę­kanie zębami jest demonstracją przyjacielskiego i uległego nastawienia.
Małpy Starego Świata zjadają różnorodne owo­ce, liście, pędy i pąki - wszystko to, co jest dostęp­ne w najbliższym otoczeniu. Czasami ich pokar­mem stają się owady i jaja ptaków. Mangaby preferują owoce, ale mogą poświęcać mnóstwo czasu na poszukiwanie owadów i jako jedyne wśród małp Starego Świata mają zwyczaj zdzie­rania kory z drzew. Małpy takie jak langury i rezusy żyją często w pobliżu siedzib ludzkich, gdzie żywią się na polach uprawnych, wyrządzając rol­nikom poważne szkody.
Dżelady są niezwykłymi małpami, gdyż ich głównym pokarmem są trawy. Gatunek ten był kie­dyś pospolity w całej Afryce, a obecnie występu­je tylko w Górach Simian w Etiopii. Małpy te widu­je się, jak skupione w dużych stadach, siedząc na ziemi, zbierają liście traw lub ogołacają kłosy z na­sion. Ich kończyny przednie są przystosowane do takiego zbierania pokarmu, gdyż mają silne palce, którymi wykopują też korzonki.
Dieta małp liściożernych zasadniczo składa się z liści. W przeciwieństwie do owoców i nasion, liście są dostępne przez cały rok, mogą być więc cały czas wykorzystywane jako pokarm. Stare liście mogą być niestrawne lub nawet trujące, gdyż zawierają duże ilości celulozy i innych, często szko­dliwych, substancji. Gerezy posiadają więc obszer­ne żołądki, w których następuje fermentacja celu­lozy przy udziale bakterii rozkładających ten wielocukier. Bakterie spełniają dwie ważne funk­cje: rozkładają celulozę i neutralizują wiele rodza­jów toksyn. Dzięki nim gerezy mogą zjadać po­karm, który jest niejadalny dla innych zwierząt.
Grupa koczkodanów.
Werwety należą do grupy koczkodanów i są typo­wymi małpami kontynentu afrykańskiego. Zwykle występują w zaroślach akacjowych nad brzegami rzek i są jedynym gatunkiem spośród koczkoda­nów spotykanym regularnie na sawannie. Patas -inny gatunek koczkodana - także dość często wystę­puje w pobliżu kęp akacjowych. Ma on dłuższe kończyny, które przystosowują go do naziemnego trybu życia. Z powodu nieco odmiennej budowy patas należy do innego rodzaju niż większość gatunków koczkodanów. Chociaż jest większy, unika konfrontacji z werwetami.
Inne gatunki koczkodanów zamieszkują lasy. W bogatych środowiskach może żyć obok siebie kilka gatunków koczkodanów, które dzielą się za­sobami pokarmu. W lasach Gabonu, na przykład, żyją stada koczkodanów składające się z różnych gatunków, w skład których wchodzą między inny­mi koczkodany biąłonose i koczkodany białowargie. Najmniejszy gatunek spośród wszystkich małp Starego Świata - talapoin - żyje wśród bagnistych lasów środkowej części Afryki zachodniej.


Ssaki naczelne odgrywały wielką rolę jako zwie­rzęta laboratoryjne używane do doświadczeń w czasie badań medycznych. Rezusy i ludzie mają we krwi ten sam czynnik Rh. Kiedy kobieta mają­ca krew Rh minus ma dziecko z mężczyzną o krwi Rh plus, jej kolejne ciąże mogą, w skrajnych przy­padkach, być poronione. Jest tak dlatego, że prze­ciwciała z krwi matki atakują czerwone ciałka krwi dziecka, jeśli odziedziczyło ono po ojcu czynnik Rh. Jednakże jeśli taki konflikt rozpozna się w cza­sie ciąży, można ocalić życie dziecka przez poda­nie odpowiednich białek otrzymanych z krwi rezu­sów. Efektem tego jest stłumienie formowania się przeciwciał we krwi matki.
Potrzeba wytworzenia lekarstw na wiele cho­rób takich jak na przykład AIDS, doprowadziła do tego, że w wielu instytutach medycznych wzrosło zapotrzebowanie na małpy do celów badawczych. Spotkało się to z krytyką ze strony opinii publicz­nej. Pomimo że doświadczenia na zwierzętach muszą być jeszcze niestety prowadzone, procedu­ry badawcze są dla nich bolesne i stresujące, a wiele badań tego rodzaju, co jest bardzo przykre, jest źle zaplanowanych lub całkowicie niepotrzebnych.

Pod naciskiem opinii publicznej warunki zapew­nione zwierzętom w laboratoriach polepszyły się i istnieje system licencjonowania tego rodzaju badań, aby móc zachować kontrolę nad stanem liczebnym małp używanych do doświadczeń. Obecnie istnieją ścisłe regulacje postępowania z małpami, których zdrowie, a nawet życie ma być poświęcone dla zdrowia człowieka,
W Indiach hulmany są świętymi małpami hin­duizmu. Hindusi wierzą, że są one żywymi wciele­niami boga Hanumana, który oparzył swoją twarz i ręce, kiedy ukradł mango. Wtorek jest wśród wy­znawców dniem Hanumana i tego dnia Hindusi udają się do świątyń, aby jak nakazuje tradycja, zanieść pokarm czczonym zwierzętom. Buddyści nie prześladują langurów, chociaż małpy te więk­szość swego pokarmu zdobywają na polach upraw­nych, a niektóre ich grupy, które wprowadziły się do miast, kradną jedzenie z domów i sklepów.
Ochrona.
Lasy tropikalne są niszczone w tak zastraszającym tempie, że większość gatunków małp leśnych jest zagrożona. Pod toporem padają szczególnie lasy azjatyckie, gdzie rośnie wiele cennych handlowo gatunków drzew. Mimo to ludzie, którym nieobo­jętny jest los naszej planety mogą coś zrobić, aby ochronić te cenne drzewostany. Rośliny oprócz mahoni bardzo szybko tam rosną i następuje natu­ralna odnowa lasu. Zakładanie plantacji gatunków drzew handlowo cennych może być sposobem pogodzenia interesów przemysłowców i ekologów. Małpom też wyjdzie to na dobre.

■ Kiedy samiec mandryla albo pawiana otwiera szeroko pysk, jakby ziewając, ozna­cza to, że straszy inne osobniki z grupy, gdyż prezentuje wielkość swoich kłów.
■ Jeśli samica langura jest seksualnie igno­rowana przez samca, może go ona pobić, wyrywając mu sierść.
Legenda głosi, że jak długo na Gibraltarze będą żyć makaki magoty, tak długo będzie on należał do Wielkiej Brytanii. Makaki są tam więc niezagrożone, gdyż opiekę nad nimi sprawuje armia, natomiast ich popula­cje marokańskie i algierskie zmniejszają obecnie swą liczebność.
■ Samce wielu gatunków mają czerwone prącia i jasnoniebieskie worki mosznowe, które pokazują, gdy chcą odpędzić rywali­zujące z nimi inne grupy samców. Skóra na pysku mandryli ma podobne barwy
■ Jeśli samice niektórych małp są trzyma­ne w niewoli i nie są kryte, to ich narządy rodne stają się bardziej obrzmiałe i bardziej jaskrawo ubarwione niż u samic żyjących na wolności.

Małpy zwierzokształtne Starego Świata należą do rzędu Primates i rodziny Cercopithecidae.
Są ich 82 gatunki zebrane w 14 rodzajach i dwóch podrodzinach.
Wielkość: od głowy do nasady ogona od 34 cm (talapoin) do 70 cm (mandryl)

W podrodzinie Cercopithecinae jest 45 gatunków należących do ośmiu rodzajów. Wśród nich:
Werweta (Cetcopithecus aethiops)
Patas (Erythrocebus patas)

W podrodzinie Colobinae jest 37 gatunków należących do sześciu rodzajów. Wśród nich:
Nosacz (Nasalis larvatus)
Hulman (Presbytis entellus)

Podobne prace

Do góry