Ocena brak

Literatura i publicystyka XVII i XVIII w.

Autor /Fidelis Dodano /11.05.2012

 

Nazwa epoki, zapożyczona z terminologii sztuki (prawdopodobnie pochodzi od określenia perły nieregularnego kształtu “barocco”) pojawiła się we Francji w XVIII wieku jako termin estetyczny o intencji pejoratywnej (J. Burckhardt mianem tym określił tendencje w sztuce włoskiej końca wieku XVI, traktując je jako wynaturzenia reguł renesansu) i z taką intencją utrzymywała do 2 poł. XIX w.

Dopiero badania dwudziestolecia doprowadziły do uwolnienia się baroku od kryteriów klasycystycznych, a tym samym uznania jego oryginalności. Inspiracje barokowe formowały się we Włoszech, skąd rozchodziły się na podzieloną Europę schyłku XVI wieku.

LITERATURA

Włochy utrzymały swoją centralną pozycje centrum kulturalnego na przełomie epok. W literaturze szczególną role spełniła twórczość dwu poetów, tłumaczonych i naśladowanych. Byli to Giambattista Marino i Torquato Tasso, a w życiu teatralnym przejmowane z Włoch wzory komedii dell’ arte i opery, która jako gatunek ukształtowała się ok. 1600 (pierwszy, wybitnym jej twórcą jest Claudio Monteverdi). Obok Włoch ważnym ośrodkiem stała się Hiszpania.

Już w XVI w. powstawały i przenikały do Europy dzieła mistyków hiszpańskich (Jana od Krzyża) prezentujących humanizm teocentryczny. Tendencje te wiązano z tradycja rodzimą, ludową, co najpełniej ujawniało się w rozwoju dramaturgii (Lope de Vega, Calderón de la Barca).

W przemianach stylistycznych wielką rolę odegrał Luis de Góngora y Argote. Charakterystyczne jest zróżnicowanie narodowe literatury: rozkwit piśmiennictwa w językach ojczystych, zwrot zainteresowań ku własnej historii, tradycjom etnicznym, poszukiwaniu rodowodów. Wzmocnienie prestiżu państwa sprawiło, że dwory odgrywały kulturotwórczą role.

Wzrosło znaczenie Francji. W 1635 r. Akademia Francuska stała się ośrodkiem kształtowania gustów, norm, ocen w duchu klasycystycznym. Z tej tradycji wyrosła twórczość: Pierre Corneille’ a. Molié re’ a, Jeana de La Fontaine’ a, Nicolasa Boileau.

Konceptyzm - pierwszy chronologicznie i podstawowy dla całego prądu kierunek kładący nacisk na wymyślną doskonałość języka poetyckiego i zarazem subtelność. Zakładał umiejętność stosowania złożonych technik wypowiedzi poetyckiej dla oddania złożonych prawd poznawanego życia i artystycznych doznań wypowiadającego się podmiotu; uwydatniał zarówno tak harmonijne jak i sprzeczne związki pomiędzy rozmaitymi zjawiskami; sprawiał, że poezja stawała się intelektualną i zarazem zmysłową.

Jednym z pierwszych teoretyków kierunku był jezuita Maciej Kazimierz Sarbiewski (1595-1640) zaliczany do najsławniejszych poetów łacińskich, wykładowca i autor rozprawy “O puencie i dowcipie”. W niej to właśnie zdefiniował pojęcie zasadnicze dla konceptyzmu: “acutum, tj. puentę jako “zgodną niezgodność lub niezgodną zgodność” (powiedzenie celne i lapidarne, skupiające znaczenia pozornie sprzeczne, a przecież znakomicie się uzupełniające”).

Konceptyzm w czystej postaci uprawiało niewielu poetów, z których najwybitniejszym był Jan Andrzej Morsztyn. Styl ten, powszechnie w Europie występujące, na gruncie polskim nie tylko wzbudził zainteresowanie pisarzy eksperymentami stylistycznymi, ale połączywszy się z miejscowymi upodobnieniami estetycznymi, utworzył najpowszechniejszy, najszerszy nurt i styl w polskim baroku - sarmatyzm, o piśmiennictwie bardzo zróżnicowanym, od prawdziwego mistrzostwa (jak w twórczości Wacława Potockiego) po osobliwe skojarzenia nie w najlepszym guście.

Sarmatyzm - formacja kulturowa wykształcona w końcu XVI w. i trwająca do połowy XVIII w., obejmująca ideologie, obyczajowość, sztukę i literaturę szlachty polskiej. Wiąże się z tzw. mitem sarmackim o pochodzeniu Polaków od starożytnego plemienia Sarmatów, niezwykle “uczenie” uzasadnianym w łacińskich dziełach m.in. Aleksandra Gwagnina (1578), Macieja Stryjkowskiego (“Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi” 1518), Stanisława Sarnickiego (1587) . Niezależnie od uczonych wywodów w tej mierze ukształtowały się wspólne dla świadomości barokowej przekonania:

  • pojęcie narodu ogranicza się właściwie do szlachty,

  • naród sarmacko-szlachecki wywodzi się od rodów starożytnych (stąd spekulacje rodowe w herbarzach),

  • wartości człowieka decyduje przede wszystkim dawność rodu, bo właśnie rody dziedziczą i podtrzymują stare wzory kultury (stąd kult dziedzictwa i tradycjonalizm, a z czasem niechęć do wszelkich nowinek)

Marinizm - nazwa nurtu od imienia jego twórcy Giambattisto Marino (poeta włoski XVI/XVII w.) poezji światowych rozkoszy (opis urody życia). Marino choć pisywał i utwory religijne, był przede wszystkim poeta zmysłowej rozkoszy.

Za szczególne tworzywo poezji uważał doznania zmysłowe; wrażliwość zmysłów była dla niego doświadczeniem duszy, składała się na wizję świata, sensualistyczną (doświadczalną, wynikającą z doznać zmysłowych) materię fikcji literackiej. Uznawał, że poezja winna zaskakiwać czytelnika niezwykłymi operacjami językowymi: metafor, szokujących paradoksów, zestawień antytetycznych, oryginalnych epitetów, śmiałych porównań.

Gongoryzm (kultyzm) - podstawowy kierunek poezji baroku hiszpańskiego reprezentowany przede wszystkim przez Luisa de Gongora y Argote (1561-1627), stąd nazwa. Charakteryzuje się niezwykłym słownictwem, powstającym często z przekształcenia słów greckich i łacińskich, kładł główny nacisk na szeroko rozbudowane konstrukcje metaforyczne, pełne niezwykłości i zaskakujących niespodzianek Ulubionym środkiem wyrazu były ciemne aluzje, z trudem dające się rozszyfrować.

Manieryzm - kierunek ukształtowany w literaturze włoskiej wieku XVI stanowiący etap pośredni pomiędzy renesansem a barokiem. Dążył do wyrafinowania formalnego, dekoracyjności, wprowadzał wątki fantastyczne, kładł nacisk na ekspresyjność. W zakresie literatury reprezentowała go epika T. Tassa

Pré ciosité (wykwintność) - tendencja w literaturze francuskiej 1 poł. XVII w., odmiana baroku, bliska konceptyzmowi i marinizmowi., a związana ze środowiskiem dworskim. Głównymi jej wyznacznikami była: elegancja, wykwintność, subtelność, wirtuozeria formalna. Utwory poetyckie miały głównie charakter okolicznościowy i wiązały się z konkretnymi wydarzeniami towarzyskimi.

Klasycyzm - prąd literacki, którego pierwsze objawy wystąpiły w XVI w. we Włoszech, zaś okres największego rozkwitu przypada na XVII w, szczególnie we Francji. Kierunek programowo nawiązujący do antycznej teorii poezji, co w dramaturgii związane było z powrotem do zasady trzech jedności i koniecznością jasnego i precyzyjnego sformułowania tematu.

Ten zaś winien podejmować kwestie przeżyć człowieka ukazanych zgodnie z Arystotelesowskim mimesis I dobrego tonu. Bohaterowie dramatu winni wywodzić się z elitarnych kręgów społecznych a doniosłym zdarzeniom musi odpowiadać wysoki styl.

Twórcy klasycyzmu ukazując wzruszenia i namiętności starali się je przeanalizować i wytłumaczyć zgodnie z zasadami racjonalizmu.

W kulturze polskiej wyróżniamy:

  • wczesny barok (prebarok) od roku 1580 po 1620

schyłek panowania Stefana Batorego (1576-1586) i większa część panowania Zygmunta III Wazy (1587 - 1632); jest to czas poszukiwań i zróżnicowania kierunków poezji.

w 1581 r (jeszcze a życia Kochanowskiego) umiera Mikołaj Sęp-Szarzyński, w którego twórczość świadczy o zetknięciu się z estetyką i problematyka baroku;

inspiracje trydenckie zaważyły na odnowieniu tradycji średniowiecznych (np. “Żywoty świętych” P. Skargi);

w 1612 umiera Piotr Skarga;

w 1618 ukazuje się drukiem przekład utworu włoskiego poety Torquata Tassa “Gofred abo Jeruzalem wyzwolona”, dzieło bratanka mistrza z Czarnolasu, Piotra Kochanowskiego (zmarł w 1620 r.)

  • pełny barok 1620 - 1670.

Na czasy następcy Zygmunta, jego syna Władysława IV, przypadł krótki rozkwit kultury barokowej

rozwija się proza a z nią romans;

Merkuriusz Polski” zapoczątkowuje dzieje prasy polskiej.

na dworze króla Władysława IV powstaje i utrzymuje się teatr;

W połowie wieku następuje kryzys będący wynikiem wojen toczonych w latach 1648-1660, które zachwiały podstawami państwa i osłabiły pozycje międzynarodową Polski, dochodzi do walk bratobójczych (rokosz Lubomirskiego). Wszystkie te okoliczności nadały barokowi polskiemu cech “kultury sarmackiej”, której szczytowy rozkwit nastąpił w 2 poł. XVII w, zwłaszcza w czasach panowania Jana III Sobieskiego (1647-1696)

  • późny barok obejmujący lata 1670 - 1730

Okres zamykający polski barok to tzw. “czasy saskie” (nazwa od panowania Augusta II Mocnego i Augusta III z saskiej dynastii Wettynów). Jest to epoka kryzysu i zamierania dawnych wzorów i instytucji, a także powstawania nowych idei (tu szczególnie ciekawa postawa i twórczość króla Stanisława Leszczyńskiego, panującego w l. 1704 - 1710 i powtórnie w l. 1733 - 1734, piszącego zaś i czynem urzeczywistniającego swe myśli głównie wtedy, gdy rządził Lotaryngią oraz nowych wzorów estetycznych jak np. rokoko za Augusta III.

Zmierzch baroku przypada mniej więcej na lata trzydzieste XVIII wieku, jednak żywotność tego prądu widoczna jest przez całe stulecie.

Po roku 1700, gdy zmarli najwybitniejsi poeci, doszło do ogólnego obniżenia rangi i społecznej funkcji literatury, natomiast rozwinął się społeczny popyt na publicystykę Z tego nurtu zrodzą się początki ruchu oświeceniowego w latach trzydziestych XVIII.

Pierre Corneille - (1606-1684) przedstawiciel XVII-wiecznego klasycyzmu francuskiego, zwany ojcem teatru francuskiego. Młodość i najbardziej twórcze lata Corneille’ a przypadły na okres rządów “szarych eminencji” kardynałów: Richelieu i Mazariniego, a zarazem poczynań frondy, co bez wątpienia maiło wpływ zarówno na osobowość poety, jak i jego późniejszą działalność literacka. Twórczość dramaturga zamyka się w trzech okresach:

  • pierwsze komedie (1629-37) - obyczajowe obrazki współczesnego życia Paryża,

  • wielkie tragedie (1637-52): “Cyd”, “Medea”, “Śmierć Pompejusza”, “Kłamca”, “Cynna”, “Herakliusz”, gdzie po mistrzowsku ukazuje głębokie konflikty psychologiczne i moralne bohaterów, którzy musza dokonywać wyborów pomiędzy obowiązkiem a uczuciem, obrażona ambicja i miłością własna, racją stanu a uczuciem, a także problemy moralne związane ze zdobywaniem władzy za cenę honoru, drogą podstępu i przemocy,

  • ostatnie tragedie (1652-74) - dramaty o tematyce zaczerpniętej z historii Rzymu i Grecji.

Do najwybitniejszych dzieł francuskiego dramaturga należy “Cyd”. Jego historyczny pierwowzór, Ray Diaz de Bivar (nazywany przez Arabów Cydem), bohater narodowy Hiszpanii żył w XI w. Był wodzem naczelnym króla Kastylii. Popadłszy w niełaskę zorganizował prywatna armię i na własną rękę prowadził wojny nie tylko z Maurami, ale i swymi rodakami. Na pewien czas przyjął nawet służbę u emira w Saragossie.

Pod koniec życia zdobył Walencję, którą rządził do śmierci Biografie tego bohatera obrosły legendy, m.in. mówiąca o dramatycznych okolicznościach jego małżeństwa, którą wykorzystał Corneille Cyd ucieleśniał rycerski honor, a francuski klasyk nadał mu cechy ideału, którym żyli ludzie XVII w.: rozum, nieugięta wolę i bezgraniczną odwagę.

Tytułowy bohater dramatu jest młodzieńcem o ujmującej urodzie, znakomitym pochodzeniu i wyjątkowych zaletach charakteru. Ojca darzy wyjątkowym szacunkiem, a honor stanowi dla niego wartość najwyższą. Obowiązek zemsty za śmierć własnego ojca nakazuje mu zabicie ojca ukochanej Chimeny. Przezywa chwile rozpaczy, bólu i rozgoryczenia, ale podejmuje z pełną determinacją decyzją, przekonany o jej słuszności.

Molier (1622-1673)a raczej Jan Baptysta Poquelin, bo tak brzmiało jego prawdziwe nazwisko obok Boileau, La Fontaine’ a i Racine’ a należy do najwybitniejszych twórców europejskiej literatury i teatru wieku XVII.

Mówi się, iż Molier “...odkrył w teatrze nową potęgę, jedną z największych jakie istnieją, mianowicie możliwość zabijania śmiechem, śmiechem brzmiącym ze sceny. W ręku Moliera komedia staje się satyrą, jedną z najgwałtowniejszych, najcelniejszych jakie istnieją”

Stworzył typ komedii klasycznej; komedii charakterów wyposażonej w głęboką prawdę psychologiczna i obyczajową. Takim utworem jest “Świętoszek” - mistrzowskie studium postaci, które mimo iż wpisane w klimat i scenerię XVII w., stanowią typy uniwersalne dla każdej czasoprzestrzeni.

Akcje umieścił w środowisku mieszczańskim i to ono właśnie stało się przedmiotem wnikliwej analizy, sama zaś intryga - dość prosta, chociaż nie pozbawiona swoistej dramaturgii, jest jedynie pretekstem do ukazania ułomności ludzkiej natury Centralna postacią utworu jest Tartuffe -s szalbierz i hipokryta, który podstępem wkradła się do domu Orgona, ujmując go woja fałszywą religijnością.

Autor nie od razu zapoznaje czytelnika z tą postacią, buduje wiedzę o nim stopniowo, najpierw za pośrednictwem wypowiedzi poszczególnych domowników. Kreślą one dość karykaturalny, satyryczno-humorystyczny wizerunek Tartuffe’ a - wielkiego próżniaka i obłudnika, któremu bliższe są ziemskie przyjemności niż deklarowane wartości religijne Sam bohater do akcji wkracza dopiero w III akcie. Świętoszek wprowadza konflikt pomiędzy Orgonem a resztą rodziny.

Naiwny i prostoduszny mieszanin staje się przedmiotem manipulacji przybysza Nie zauważa, że ten próbuje uwieść mu żonę i chce ożenić się z córką, aby zawładnąć majątkiem. Dopiero sprytny fortel Elmiry odsłania przed nim prawdziwe oblicze “świętoszka”. Pełnej demistyfikacji dokonuje król, który ujawnia, że Tartuffe jest od dawna poszukiwanym przestępcą

Autor zrezygnował z przesadnego komizmu, wypełniając nim przede wszystkim dwa pierwsze akty. Mamy więc tu: — komizm słowa (cięte, ironiczne wypowiedzi Doryny; często powtarzane przez Orgona słowo “Biedaczek” określające Tartuff’ a i powiedzenie “Co niebo nakaże” ujawniające jego ślepą ufność w Boże wyroki); — komizm postaci (spotęgowane głównie w osobie Tartuffe’ a i Orgona wskutek zabiegu hiperbolizacji cech charakteru), —

komizm sytuacji (scena, w której ukryty pod stołem Orgon obserwuje, jak “świętoszek” próbuje uwieść Elmirę).

Niemniej jednak autor wzmacnia nastrój grozy, co służy przesłaniu utworu, który przede wszystkim ma przestrzegać przed bezgraniczna ufnością, nawet wobec osoby, która zdaje się być uosobieniem żarliwej wiary. Utwór ponadto obnaża zakłamanie i bigoterię, ostrzem satyry dotyka ludzi naiwnych, łatwowiernych i po prostu głupich.

Nazwa “oświecenie” wywodzi się od prastarej i rozpowszechnionej w różnych kulturach metafory światła. Nazwa powstała w Niemczech i już od XVIII wieku rozpowszechniła się w całej Europie. W Anglii używano nazwy “wiek rozumu”, we Francji - “wiek filozofów”.

Kultura oświecenia rozwijała się w Europie w XVIII i na początku XIX stulecia.

W Polsce zwykło się datować na pocz. XVIII w. - panowanie Augusta III, poprzez czasy Stanisława Augusta i pierwsze ćwierćwiecze po utracie niepodległości).

wczesne oświecenie (1730 - 1764), okres przedstanisławowski, ostatnie przejawy baroku współegzystują z nowymi tendencjami. Zaczątki myśli oświeceniowej pojawiają się w stolicy, gdzie docierają za pośrednictwem pisarzy kształconych na uniwersytetach zagranicznych. Do polski przenikają echa klasycyzmu. W tym czasie powstają pierwsze instytucje będące zapowiedzią przemian reformatorskich:

Collegium Nobilium (w 1740 r. uczelnię zakłada pijar, Stanisław Konarski. Zadaniem instytucji było kształcenie nowego pokolenia Polaków, przygotowanego do przeprowadzenia przebudowy państwa.

Konarski dobrał wykształconą kadrę nauczycielską, wprowadził nowe metody nauczania, rozszerzył program m.in. o historię, prawo, ekonomię, nauki ścisłe oraz ograniczył łacinę na rzecz języka polskiego. Działalność szkoły utorowała drogę późniejszemu powstaniu Komisji Edukacji Narodowej.)

Biblioteka Rzeczypospolitej (pierwsza biblioteka przeznaczona do uzytku publicznego, a założona w 1747 r. z inicjatywy braci Załuskich, Józefa, Andrzeja i Andrzeja Stanisława. Biblioteka spełniała role ośrodka umysłowego, a także stanowiła warsztat pracy dla wybitnych twórców epoki oświecenia)

klasycyzm stanisławowski (1765-1787) - czas rządów Stanisława Augusta Poniatowskiego

W tym czasie tworzą najwybitniejsi twórcy epoki, a działania zmierzające do reformy ustroju państwa polskiego przybierają na sile, owocując m.in. utworzeniem licznych instytucji życia społecznego i kulturowego:

czasopismo “Monitor” (redagowane na wzór angielskiego “Spectatora” ukazywało się w Warszawie w l. 1765-85. Obok przekładów drukowano w nim eseje, felietony, artykuły pisane przez Krasickiego i Bohomolca. Na łamach pisma walczono o religijną tolerancję i postulowano hasła europejskiego racjonalizmu)

Szkoła Rycerska (gen. Adam Kazimierz Czartoryski w 1765 zakłada szkołę zwana również Korpusem kadetów, której celem było kształcenie kadry oficerskiej, Zbiór zasad, które miały przyświecać wychowaniu młodzieży, zawarty został w “Katechizmie kadeckim”)

teatr publiczny 19 listopada 1765 r w Operalni zainaugurowano premierą sztuki J. Bielawskiego “Natręci” (pzreróbka z Moliera) otwarcie sceny polskiej.

Klasycyzm stanisławowski dzieli się na:

1765 - 1773 (konfederacja barska, I rozbiór Polski): w publicystyce, literaturze i teatrze daje się zauważyć wzrost optymizmu oraz nadziei na uzdrowienie państwa;

ukazują się “Zabawy Przyjemne i Pożyteczne”, nieoficjalny organ prasowy “obiadów czwartkowych”. Redaktorem był A. Naruszewicz, który wraz ze swymi współpracownikami starał się sformułować model oświeceniowej literatury polskiej

1774 - 1787: naznaczona została poczuciem rosnącego zagrożenia całkowita utratą niepodległości

kontynuowane są jednak niektóre reformy, m.in. szkolnictwa. W 1773 r. z inicjatywy króla zostaje utworzona Komisja Edukacji Narodowej, rodzaj ministerstwa oświaty. Powstanie tej instytucji było możliwe dzięki likwidacji zakonu jezuickiego.

Komisja podjęła trud kształcenia kadry nauczycielskiej, unowocześniania programów nauczania i wydawania podręczników (powstało Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych). Do szkół parafialnych, wydziałowych oraz uniwersytetów (Akademia Krakowska i Wileńska) wprowadzono język polski, zreformowano nauczanie retoryki i poetyki.

w 1779 przeniesiono teatr polski do budynku przy pl. Krasińskiego i tam, w Teatrze Narodowym, swoje sztuki wystawiali m.in. A. Czartoryski i Franciszek Zabłocki (“Fircyk w zalotach”)

1787 - 1795 jest to przede wszystkim okres obrad Sejmu Czteroletniego, insurekcji kościuszkowskiej oraz trzeci rozbiór Polski oznaczający upadek Rzeczypospolitej szlacheckiej.

szczególnie intensywnie rozwija się teatr, którego najwybitniejszym twórcą był wówczas Wojciech Bogusławski, od 1790 dyrektor Teatru Narodowego. Wówczas maiły miejsce premiery takich sztuk jak “Powrót posła” J. U. Niemcewicza i Bogusławskiego “Cud mniemany czyli Krakowiacy i Górale”.

formułuje się w pismach politycznych nowy model państwa szlachecko-mieszczańskiego, rozwijają się ruchy republikańskie i jakobińskie, a poziom życia literackiego wyznacza działalność Kuźnicy Kołłątajowskiej.

schyłek oświecenia (1795 - 1822)

W tym okresie klasycyzm współwystępuje z sentymentalizmem i pierwszymi przejawami romantyzmu. Charakter tego okresu wyznaczony jest świadomością utraty przez Polskę niepodległości oraz kształtowaniem się nowych prądów myślowych i literackich.

Już po trzecim rozbiorze Polski powstało Towarzystwo Przyjaciół Nauk, którego członkowie, pozostając na stanowiskach konserwatywno-ugodowych i nie angażując się w politykę, dbali o zachowanie ciągłości tradycji narodowej. Z czasem działalność towarzystwa, które wykształciło dwa działy: Umiejętności (nauki przyrodnicze i technika) oraz Nauk (przedmioty humanistyczne i literatura) zaowocowała licznymi sesjami i publikacjami.

Nowe tendencje pojawiające się najpierw w Anglii końca XVII w., widoczne są przede wszystkim w rozkwicie nauk eksperymentalnych, przyrodniczych, w licznych odkryciach w tej dziedzinie, np. teorie rozszczepienia światła i przyciągania ciał Newtona.

W połowie stulecia centralnym ośrodkiem nowych trendów stała się Francja. Rozkwit klasycyzmu przypada na okres rządów Ludwika XIV (1660-80), zwanego Królem-Słońcem, który wsławił się powiedzeniem “Państwo to ja”. Kryzys zapoczątkowany jego rządami pogłębił się w latach następnych Kolejny król, Ludwik XV, znajdujący się pod przemożnym wpływem faworyt: Madame de Pompadour i Madame du Barry, nie zdołał uzdrowić państwa.

Podobnie rzecz się miała za rządów Ludwika XVI. Nowe idee przybrały najpierw formy walki ideologicznej z absolutyzmem królewskim, dominująca rolą kościoła i ustrojem feudalnym, a potem przekształciły w przygotowania do przewrotu społecznego zakończonego wybuchem Rewolucji francuskiej 27 sierpnia 1789.

Główne idee

Wiara w możliwości naukowe poznania, kult “oświeconego rozumu” oraz wyzwolenie się spod dominacji Kościoła przyczyniły się w wieku XVIII do powstania wielu nurtów i prądów filozoficznych, określających nową świadomość człowieka, kształtujacych rozwój kulturalno-społeczny. Przy wielosci formujacych się wówczas idei daje się zauwazyć charakterystyczne dla nich nastawienie krytyczne (krytycyzm) wobec dotychczasowych dogmatów i wzorców oraz sposobów poznania.

Celem nowej myśli filozoficznej było oswobodzenie człowieka z pęt svhematycznego, uwarunkowanego społecznie i historycznie myślenia nowatorskich koncepcji życia społecznego, opartego na porządku natury. Do najważniejszych nurtów należą:

racjonalizm

termin pochodzi od łacińskiego “ratio” - rozum. Za twórcę kierunku uważa się René Descartesa, zwanego Kartezjuszem, którego koncepcja wyłożona w słynnym studium “Rozprawa o metodzie” zapoczątkowała nowy okres w filozofii. Punktem wyjścia rozważań filozofa był sceptycyzm (zwątpienie wobec dotychczasowych metod poznania).

Doprowadziło ono do znalezienia oparcia w ludzkiej myśli (“Cogito ergo sum” - parafraza augustiańskiego “Wątpię, więc jestem”) Poszukując nowej metody doskonałego poznania, filozof odwołał się do nauk matematycznych i stosowanej w nich analizy.

W ten sposób Kartezjusz uznał rozum za najwyższą instancję poznania rzeczywistości.

W 2 poł. XVII w. metodologia kartezjańska stała się niezwykle popularna, a do upowszechnienia jej przyczyniła się teoria Barucha Spinozy.

Odchodząc od prezentowanego przez Kartezjusza dualizmu (rozdzielenie pierwiastka duchowego od materialnego) stał na stanowisku panteizmu, utożsamiającego Boga z przyrodą Według Spinozy rzeczywistość, nie mająca charakteru ani czysto materialnego, ani duchowego (monizm) poddana jest wiecznym prawom, wywodzącym się z natury Boga. Pogląd ten, wykluczający istnienie przypadku i wolnej woli nosi nazwę determinizmu.

Znaczącą role w umacnianiu filozofii racjonalistycznej odegrała również działalność Izaaka Newtona, fizyka, matematyka i astronoma, odkrywcy prawa powszechnego ciążenia, trzech zasad dynamiki i wynalazcy rachunku różniczkowego. Newton bowiem głosił teorię, że zasady matematyczne maja znaczenie dla nauk filozoficznych.

ateizm i deizm

Rozwój filozofii racjonalistycznej miał wpływ na zmianę poglądów dotyczących religii.

Deiści uznawali istnienie Boga, ale zakładali, i stworzył on świat, ale w jego sprawy nie integruje. Przyjmowali więc zasadność pewnych nakazów moralnych, wypływających z religia ale krytykowali fanatyzm i negowali objawienie. (D. Diderot, Wolter)

Ateiści czerpiąc z filozofii materialistycznych negowali istnienie Boga (P. Holbach)

empiryzm

Nurt, początkowo przeciwstawny wobec racjonalizmu, bo uznający, iż prawdziwe poznanie możliwe jest jedynie za pomocą obserwacji i doświadczenia, zapoczątkował w kulturze nowożytnej w XVII w. Franciszek Bacon. Odrzucił zasadność uprawiania nauki “czystej”, wskazywał na pragmatyczny (możliwy do wykorzystania) charakter wiedzy, którą należy zdobywać poprzez eksperymenty.

Za najdoskonalszą metodę badawczą uznał indukcję (na podstawie danych doświadczalnych formułuje się ogólne wnioski). Teoria Bacona praktycznie zapomniana po jego śmierci, odżyła w wieku XVIII, stanowiąc przeciwwagę dla racjonalizmu, a w niektórych wypadkach ją uzupełniając.

Podstawy oświeceniowego empiryzmu stworzył Anglik, John Lock. Ten filozof uznał, ze każde poznanie, zarówno prawdziwe jak i błędne, ma charakter empiryczny, Umysł ludzki pojmował jako czysta, nie zapisaną tablicę (tabula rasa), którą wypełnia zdobywane w trakcie życia doświadczenie W ten sposób odrzucił kartezjańską teorię idei zrodzonych. Wiedza, twierdził, jest zawsze zdobywana, wrodzone są tylko władze umysłu.

Zasługą Locke’ a było to, iż położył nacisk na konieczność właściwego rozwoju człowieka i kształtowania jego umysłu w sposób jak najbardziej korzystny dla niego samego i całego społeczeństwa.

Empiryzm Locke’ a znacząco wpłynął na rozwój myśli filozoficznej w Anglii. Jego następcami byli m.in. Berkley i Hume. We Francji nurt ten rozpowszechnił się dzięki Wolterowi.

sensualizm

U podstawa sensualizmu leży przekonanie, że jedynym źródłem wiedzy są zmysły. Nurt ten wywodzi się z filozofii Locke’ a, a ugruntował się w pismach George’ a Berkleya, twierdzącego, że istnieją tylko te rzeczy, których doświadczamy.

Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli skrajnego sensualizmu był Etion Bonneo de Condillac. Zakładał istnienie jedynie doświadczeń zewnętrznych, zaś rozumowi przyznawał jedynie bierną rolę w procesie poznania. W tym ujęciu filozofia zbliżała się do psychologii.

utylitaryzm

Utylitaryzm jest ideą, według której gwarantem szczęścia jest pożyteczność tego, co robimy. D. Hume zasadę tę sformułował, a przyjęła ją większość angielskich etyków. W XVIII wieku powszechnie uważano, że człowiek, dążąc do zaspokojenia interesu prywatnego, powinien równocześnie przyczynić się dla dobra ogółu.  

Etykę rozumiano jako “sztukę kierowania czynnościami ludzkimi tak, aby wytwarzały możliwie najwięcej szczęścia’, szczęście pojmowano w kategoriach przyjemności, a to z kolei utożsamiano z korzyścią.

Utylitaryzm stworzył własną teorię ekonomiczną, polityczną i prawna. Zwolennicy “pozyteczności” znaczna rolę w oświecaniu umysłów ludzkich i wychowaniu przypisywali literaturze.

humanitaryzm

Wyrazem humanitaryzmu jest dbałość o zachowanie godności jednostki i poszanowanie jej prawa do wolności i równości. Idea ta korespondowała z szerzącą się krytyką ustroju absolutystycznego oraz żądaniem powszechnej tolerancji religijnej.

libertynizm

ruch umysłowy, nawiązujący do tradycji humanizmu renesansowego. Ukształtował się w XVII w. we Francji i silnie oddziaływał na kulturę Oświecenia Libertyni odrzucali wszelkie dogmaty, reprezentowali postawę laicką i wolnomyślicielską, charakteryzowali się swobodnym podejściem do norm obyczajowych, przyznając każdemu prawo wyboru odpowiadających muz zasad etycznych. Bliskie im były nastroje hedonistyczne.

idea powrotu do natury

Przeciwwagą dla utylitaryzmu i racjonalizmu, zakładających optymistyczną wizję człowieka i świata, była filozofia Jana Jakuba Rousseau. Autor m.in. “Umowy społecznej”, przeciwstawiał cywilizacji i kulturze, które zabiły w człowieku pierwotną naturalność, naturę. Według francuskiego myśliciela tylko w otoczeniu natury człowiek może być prawdziwie dobry, wolny i szczęśliwy.

Rozwój cywilizacji zaś spowodował upadek moralności, zanik prawdziwych więzi międzyludzkich oraz powstanie nierówności społecznych. W związku z tym Rousseau postulował nawrót do natury i takie wychowanie człowieka, które odbudowałoby w nim pierwotne, utracone zdolności i przygotowanie do życia w społeczeństwie, opartym na zasadach dobrowolnej umowy. Russoizm stał się podstawą rozwoju sentymentalizmu.

irracjonalizm

W końcowej fazie oświecenia pojawił się nurt przeciwny racjonalizmowi Zwolennicy irracjonalizmu zakładali możliwość pozarozumowego poznania rzeczywistości, a decydującą rolę przypisali: intuicji, natchnieniu, wierze, uczuciu i instynktowi

Nurty estetyczne

Klasycyzm

prąd kulturalny nawiązujący do dziedzictwa renesansu i tradycji kultury starożytnej i literatury francuskiej XVII w., którego pełny rozkwit przypadł na wiek XVII we Francji, czyli na czasy panowania Ludwika XIV. Po raz pierwszy tendencje charakteryzujące go pojawiły się już we Włoszech w XIV oraz w okresie renesansu we Francji w twórczości poetów grupy Plejada.

Termin “klasycyzm” pochodzi od łacińskiego przymiotnika oznaczającego “szkolny, uczniowski”. Pojęcie to stosować poczęto jako określenie wartościujące, dla nazwania najdoskonalszych poetów i artystów oraz w odniesieniu do twórców starożytnych. Klasyczną nazywano także sztukę i literaturę opartą na wzorach antycznych, cechującą się umiarem, harmonią, równowagą, spokojem i przeciwstawną wobec tendencji romantycznych.

Francuski klasycyzm wieku XVII wyrósł z zainteresowania sztuką antyczną i był związany z założeniami filozofii kartezjańskiej. Próby określenia reguł nowego kierunku zaowocowało powstaniem dzieł - zbiorów zasad sztuki poetyckiej, spośród których największą sławę zyskała “Poetyka” N. Boileau. Za najważniejszy cel sztuki uznane zostało dążenie do prawdy, czyli piękna poprzez korzystanie z wzorów antycznych i odtwarzanie natury.

Postulat ten, znany jako arystotelesowskie mimesis (łacińskie imitatio), wyklucza w procesie twórczym rolę natchnienia i działania nie skrępowanej niczym wyobraźni. Ukazana w sztuce rzeczywistość winna cechować się harmonią, symetrią, ładem, umiarem i spokojem właściwym dla procesów intelektualnych.

Sztuce przypisano cele dydaktyczne i utylitarne, miała ona służyć edukacji społeczeństwa, jego wychowaniu i ogólnemu pożytkowi Autor ponosił wewnętrzną odpowiedzialność za swoje dzieło i nie mógł lekceważyć skutków moralnych własnej twórczości.

Obowiązująca poetyka normatywna przyjmowała zasadę trzech stylów w których ściśle określono hierarchię gatunków i obowiązujące w nich środki artystyczne:

wysokiego: bogactwo figur retorycznych, obrazowy, patetyczny język, duży ładunek emocjonalny. Oda, epos rycerski, tragedia;

niskiego: skromność środków obrazowania, prosty język. Satyra, bajka, poemat heroikomiczny, komedia)

średniego: umiarkowane ozdoby. Elegia, sielanka, poemat opisowy).

W tragedii powrócono do zasada trzech jedności.

Sentymentalizm:

Nazwa tego prądu literackiego wywodzi się od tytułu powieści Laurenca Sterna “Podróż sentymentalna”. Filozoficznym podłożem kierunku były sensualizm i empiryzm. W obydwu kierunkach filozoficznych zainteresowania myślicieli kierowały się w stronę psychologii, co wpłynęło na zainteresowanie twórców literatury wnętrzem człowieka i jego przeżyciami osobistymi.

Do upowszechnienia się nowego kierunku przyczyniły się poglądy i twórczość J. J. Rousseau Twórcy literatury sentymentalnej poddawali krytyce ówczesny feudalno-absolutystyczny ustrój, bohaterem utworów czyniąc przedstawicieli mieszczaństwa czy ludu. Przedmiotem zainteresowania pisarzy stało się życie wewnętrzne człowieka, analiza uczuć, ukazywanie prawdziwych więzi międzyludzkich: miłości, przyjaźni, relacji rodzinnych.

Dogłębnej analizie psychologicznej towarzyszyło wprowadzanie realiów obyczajowych epoki oraz postulaty prostoty i czułości. Najwybitniejszymi realizacjami sentymentalizmu były m.in. “Nowa Heloiza”, “Emila” i “Wyznania” J. J. Rousseau.

Rokoko termin oznaczający “muszlę” pojawił się początkowo w sztukach plastycznych na określenie tendencji rozwijających się w Europie w latach 1720-1780, a następnie stosowany był w odniesieniu do zjawisk literackich, charakterystycznych zwłaszcza dla twórczości pisarzy francuskich za czasów panowania Ludwika XV.

Okres ten odznaczał się porzuceniem dworskiego ceremoniału na rzecz kameralności, swobody życia towarzyskiego, przejawiającego się w atmosferze erotyzmu, słownego flirtu i zmysłowości. Filozoficznymi podstawami tego nurtu był epikureizm.

Twórcy rokoka traktowali literaturę jako grę, zabawę, nadrzędną rolę przypisując kategoriom dobrego smaku, wdzięku i elegancji. Nastrojowość i uczuciowość sentymentalizmu łączyli z motywami pasterskimi, co m.in. doprowadziło do powstania nowej odmiany sielanki., a motywy mitologiczne wykorzystywali w celach dekoracyjnych.

Na twórczość rokokową składały się głównie małe formy poetyckie: anakreontyk i epigramaty.

Pierwiastki rokoka można odnaleźć w twórczości pisarzy angielskich, włoskich, niemieckich i polskich.

Wolter - naprawdę nazywał się Franç ois Maria Arouet (1694-1778) i choć ukończył gimnazjum jezuickie to zasłynął jako niestrudzony propagator idei oświecenia, tolerancji religijnej, postępu cywilizacyjnego i technicznego, a także postulatu niezależności jednostki ludzkiej.

Pozostawił po sobie bogatą spuściznę literacką, w której poczesne miejsce znajduje powiastka filozoficzna.

Był współtwórca “Encyklopedii”, autorem “Słownika filozoficznego” i “Listów filozoficznych”.

Kandyd, czyli optymizm. Dzieło przełożone z niemieckiego rękopisu doktora Ralfa” - ten przydługi tytuł stwarzał pewną mistyfikację, którą posłużył się autor, by uniknąć represji. Utwór wymierzony był przeciwko optymistycznemu nurtowi filozofii oświecenia, który reprezentowali Rousseau i Leibniz.

Tytułowy bohater, o znaczącym imieniu (“candide” oznacza : uczciwy, poczciwy) i jego mistrz Pangloss są zwolennikami tej filozofii. Jednak perypetie bohaterów stają się konfrontacją ich poglądów w przykra rzeczywistością, w wyniku czego obydwaj raz po raz narażeni są nie tylko na śmieszność, ale i poważne niebezpieczeństwa.

Fabuła jest parodią opowieści podróżniczo-przygodowej, której znaczący zakończenie (Kandyd odnajduje ukochaną Kunegundę i postanawia ograniczyć swe życie do “uprawy własnego ogródka”) z całą bezwzględności podsumowuje niedorzeczności wyznawanych wcześniej poglądów.

Denis Diderot (1713-1784) był jedna z najbardziej znanych osobistości europejskiego oświecenia Za swe poglądy był wielokrotnie prześladowany i nawet oskarżany przed parlamentem.

Jest autorem “Mysli filozoficznych” oraz niezwykle popularnej powiastki filozoficznej, zat. “Kubuś fatalista i jego pan” Jako redaktor naczelny (współpracownikami dzieła byli: Wolter, Montesquieu, d’ Alambert, Buffon, Condillac, Marmontel, Helwecjusz, Turgot a przez pewien czas Rousseau) “Encyklopedii, albo słownika rozumowanego nauk, sztuk i rzemiosł” najwolniej przyczynił się do powstania tego niezwykłego dzieła.

Encyklopedia” wydawana w latach 1751 - 1772, liczyła 28 tomów, nie licząc późniejszych uzupełnień. Znalazło się w niej wiele haseł będących świadectwem oświeceniowego racjonalnego spojrzenia na świat, władzę, politykę, stosunki społeczne. Stała się triumfem rozumu ludzkiego i najwymowniejszym symbolem epoki.

Jan Jakub Rousseau (172-1778) głosił postulaty ucieczki od degradującej człowikea cywilizacji i powrót do natury. W “Rozprawie o naukach i sztukach” przekonująco dowiódł, iż cywilizacja jest niemoralna, a nauka i sztuka skaziły obyczaje. Twierdził, iż najważniejszą cnotą człowieka jest prostota, panujący system społeczno-polityczny jest korzystny tylko dla uprzywilejowanej, zdemoralizowanej klasy rządzącej.

Takie postawienie problemu sprawiło, że Rousseau stał się prekursorem ideałów rewolucji francuskiej. Konsekwentnie swoje poglądy potwierdził “Umowie społecznej - wizji nowego porządku, wypowiadając się bardzo krytycznie o monarchii, a z wielkim entuzjazmem o demokracji.

Powszechnie uważa się go za twórcę sentymentalizmu. Ogromne znaczenie w tej mierze ma opublikowana w 1761 r. “Julia, czyli Nowa Heloiza”. Utwór jest romansem napisanym w postaci listów (powieść epistolarna), dwojga kochanków: Julii i Saint-Preux, w którym na plan pierwszy wysuwają się uczucia, a pierwiastek emocjonalny wyraźnie góruje nad intelektualnym. Tekst nawiązuje do romansu średniowiecznego o mieszczance Heloizie i uczonym Abelardzie.

Podobne prace

Do góry