Ocena brak

Liście

Autor /Siejka Dodano /31.01.2012

Liście mają rozmaite kształty i są różnej wielkości. Niektóre prze­kształciły się w pułapki na owady, wykształciły ochronne kolce i wrażliwe wąsy, które szybko owijają się dookoła podpory. Chociaż ich podstawową barwą jest zielony, to jednak są i takie, które mają bajeczne kolory i wyglądają bardzo pięknie.
Liście są narządami, w których roślina produ­kuje pokarm. Tam, w obecności chlorofilu, powstają cukry. Liście mają piękne kształ­ty i mogą mieć interesujące ubarwienie, tak atrak­cyjne, jak ubarwienie kwiatów. Są rozmieszczone na łodydze w sposób zapewniający optymalne wykorzystanie światła. Ich powierzchnia w doty­ku może przypominać papier, skórę lub aksamit. Wiele liści zmienia się wraz z nadejściem różnych pór roku, niektóre zwijają się na noc. Inne z kolei są tak wrażliwe, że składają się pod wpływem lek­kiego dotknięcia.
Na Ziemi wciąż istnieją wielkie obszary ziele­ni. To liście nadają naszym trawnikom, łąkom i la­som ich świeżą barwę. Jeżeli przypatrzyć się im bliżej, roztoczy się przed nami obraz cudownej róż­norodności kształtów i barw.

Fabryki pokarmu
Chociaż liście wyglądają czasem jak ozdoby -szczególnie ich duże i barwne formy - jednak ich główną funkcją jest pochłanianie promieni świetl­nych i przetwarzanie ich energii w fotosyntezie. W tym skomplikowanym procesie powstaje gluko­za, która jest budowana w drodze syntezy z udzia­łem wody i dwutlenku węgla. Jej przebieg jest możliwy dzięki mającemu zielone zabarwienie chlorofilowi, zlokalizowanemu w maleńkich chlo­roplastach w komórkach liścia. Podczas rozpadu wytworzonej w procesie syntezy glukozy uwolniona zostaje energia, którą roślina wykorzystuje do podtrzymywania swych procesów życiowych.
Istnieje kilka typów fotosyntezy: wiele gatun­ków roślin pustynnych, na przykład, przeprowa­dza fotosyntezę w taki sposób, aby poradzić sobie z wysoką temperaturą i niedostatkiem wody.

Anatomia liścia
Liście są znacznie zróżnicowane pod względem wyglądu, jednak większość z nich posiada dość po­dobną wewnętrzną organizację tkanek ułożonych w warstwy.
Warstwą liścia położoną najbardziej na zewnątrz (nie jest to warstwa komórkowa) jest kutykula. Jest ona wodoszczelna i chroni przed utratą wody. Ma ona formę cienkiego woskowego nalotu, nadają­cego liściowi gładkość i połysk, co ułatwia spłu­kiwanie warstwy kurzu przez deszcz.
Komórkową warstwą pod kutykulą jest skórka, czyli epiderma. Wilgoć i gazy muszą jednak przedostawać się do liścia i z niego wydostawać w spo­sób kontrolowany. Za to są odpowiedzialne wcho­dzące w skład epidermy komórki szparkowe, dzia­łające jak zastawki, które zamykają i otwierają szparki położone głównie na dolnej stronie liścia. Chociaż istnieje kilka typów szparek i wszystkie one są bardzo małe (na jednym centymetrze kwa­dratowym liścia kapusty jest ich około 100000), to jednak spełniają ogromnie ważną rolę - są one kanałami transportowymi dla dwutlenku węgla, wody i tlenu. Pozostałe komórki epidermy speł­niają różnego rodzaju funkcje ochronne.
Pomiędzy epidemią górnej, a dolnej części liścia można wyróżnić trzy główne układy tkanek: nerwy (składające się z tkanki przewodzącej - ksylem i floem - okrytej tkanką wzmacniającą) transpor­tujące wodę, sole mineralne i cukrowce, następnie miękisz palisadowy i miękisz gąbczasty. W miękiszu zachodzi właściwa fotosynteza. W miękiszu gąbczastym znajdują się duże przestwory między­komórkowe, które łączą się ze szparkami, co poz­wala na łatwą wymianę gazów uczestniczących w procesie fotosyntezy.
Liście także tracą wodę w procesie zwanym transpiracją. Odbywa się to także przez szparki. Oszacowano, że normalnej wielkości brzoza w cią­gu jednego lata traci przez szparki około 1700 lit­rów wody, a 0,4 ha trawnika w ciągu jednego let­niego weekendu około 7000 litrów. Oczywiście rośliny żyjące normalnie na suchych, pustynnych obszarach wykształciły mechanizmy zapobiegają­ce nadmiernej transpiracji, mając na przykład zre­dukowaną powierzchnię liści (czasami funkcję liści pełnią małe kolce), grubą kutykulę i mniejszą licz­bę szparek.

Liście złożone
Liście mogą być różnie osadzone na łodydze, a ich blaszki mogą mieć rozmaite kształty. Botanicy czę­sto na podstawie tylko wyglądu liści są w stanie rozpoznać gatunek rośliny, toteż powstała specjalna terminologia naukowa opisująca kształt liści, ich nasad i wierzchołków, krawędzi i unerwienia. Kiedy blaszka liścia nie jest podzielona, mówi się o liściu pojedynczym.
Liście złożone posiadają dwie lub więcej osob­nych blaszek, zwanych listkami, które są osadzo­ne na jednym ogonku liściowym. Takie liście mają prawie wszyscy przedstawiciele rodziny motyl­kowatych. Na przykład koniczyna ma tylko trzy pojedyncze listki. Niektóre gatunki, takie jak pla­tan i klon, mają liście przypominające wyglądem liście złożone, jednak w istocie są to liście poje­dyncze o blaszce liściowej podzielonej na bardzo wiele części, nie tworzącej listków.
Liście wielu gatunków - na przykład brzóz - są ułożone na łodydze naprzemianlegle, a u innych gatunków naprzeciwległe (jesion), skrętolegle lub okółkowo (z jednego węzła wyrasta więcej niż je­den liść). Sposób ulistnienia, czyli osadzenia liści na łodydze, zapewnia roślinie optymalne wyko­rzystanie dostępnego światła. Na przykład liście gatunków mających ulistnienie spiralne nie zacie­niają liści położonych niżej na pędzie.

Liście, które się poruszają
Niektóre rośliny - na przykład mimoza - mają liście wrażliwe na dotyk. Po dotknięciu ich składają się lub zwijają; jest to mechanizm obronny. Inne liście w nocy przybierają pozycję „śpiącą", a liście wielu gatunków potrafią ustawiać swoją powierzchnią w kierunku „przemieszczającego się" po firma­mencie słońca i obracać się zgodnie z jego ruchem przez cały dzień.
Składanie i skręcanie liści u mimozy (Mimosa pudica) jest, jak się uważa, mechanizmem obronnym przed atakującymi roślinę owadami, które są w ten sposób odstraszane lub spadają, gdy liście zaczną bezwładnie zwisać. Liście składają się, gdy komórki u nasady listków tracą wodę. Gdy komór­ki te znowu będą miały pod dostatkiem płynu, liście na powrót rozłożą się. Składanie liści u tego gatun­ku jest inicjowane przez przepływ słabych ładun­ków elektrycznych.
Do roślin, których liście zwijają się lub zwisa­ją na noc, kiedy nie zachodzi fotosynteza, zalicza­ją się na przykład tropikalne maranty i nasz szczawik zajęczy.
Jeżeli natężenie światła jest małe^ liście roślin są skierowane w stronę źródła światła - można to zjawisko zaobserwować u wielu roślin doniczko­wych lub sadzonek trzymanych w domu. Rośliny kierują liście ku słońcu, gdyż wymagają więcej światła, aby wydajniej przeprowadzać proces foto­syntezy. Rośliny pustynne lub z klimatów gorą­cych mogą mieć całkiem odwrotny problem - nad­miar światła, który może wywołać przyspieszoną tratę wody i dlatego niektóre z nich ustawiają swe blaszki liściowe jak najmniejszą powierzchnią do kierunku padania promieni słonecznych. Manihot glaziovii ma liście pod względem kształtu podob­ne do kasztanowca - są one szeroko otwarte rano, jednak kiedy robi się coraz goręcej i jaśniej, liście zwijają się na kształt złożonego parasola. Więk­szość roślin więdnie, jeżeli przez liście tracą wię­cej wody, niż są w stanie pobrać jej korzeniami. Chryzantemy i pierwiosnki należą do tych gatun­ków, u których widać tę zależność szczególnie wyraźnie, jeżeli gleba jest zbyt sucha. Podlanie ich wodą powoduje, że prawie natychmiast odzysku­ją zwykły wygląd.
Wiele gatunków roślin zrzuca liście na okres zimy, co chroni je przed mrozem. Drzewa w lasach liściastych strefy umiarkowanej mają liście stosun­kowo cienkie, które mogą być łatwo uszkodzone przez niską temperaturę i lód. Gatunki wiecznie zielone mają liście grubsze, skórzaste, a u roślin szpilkowych liście mają wygląd igieł, posiadają grube ściany i woskowy nalot. Mogą one w zimie zamykać swoje szparki i zatrzymać transpirację.

Plamistość liści
Plamistość (zielone liście upstrzone biało lub żółto) nadaje liściom atrakcyjny wygląd i powoduje, że rośliny takie są popularne wśród ogrodników, jed­nak cecha ta przynosi też korzyści samym roślinom. Większość gatunków o liściach plamistych pocho­dzi z rejonów tropikalnych, wiele z nich rośnie w lasach deszczowych. Niektóre odmiany powsta­ły jako przystosowania roślin cieniolubnych do życia w warunkach większego natężenia światła, być może tam, gdzie w lesie powstają luki w wy­niku przewrócenia się drzewa lub na skraju lasu. Plamy redukują powierzchnię liścia zdolną do foto­syntezy i w ten sposób roślina pobiera tyle samo energii, co w warunkach zacienienia. Inne gatun­ki roślin prawdopodobnie mają liście plamiste dla­tego, że zróżnicowane ubarwienie blaszki liścio­wej umożliwia wykorzystanie innych długości widma światła tam, gdzie normalne światło sło­neczne jest przefiltrowane.
Jaskrawe lub plamiste liście mogą także zwa­biać zwierzęta biorące udział w zapylaniu kwia­tów. Kaladium („skrzydła aniołów") ma małe, nie­pozorne kwiaty, jednak posiada wspaniałe liście zwabiające owady. Niektóre rośliny - na przykład neoregelie karolińskie - mają liście kolorowe tylko wtedy, gdy zbliża się pora kwitnienia.
Roślinami ozdobnymi o plamistych liściach są na przykład dobrze nam znane diffenbachie, nie­które odmiany fikusa, bluszczu, woskownicy, ma-ranty oraz wiele innych, często sztucznie otrzyma­nych, gatunków.

Liście zmodyfikowane
Liście nie zawsze są płaskie. Czasami przekształ­cają się w pełniące funkcje obronne kolce lub wąsy czepne, które umożliwiają pnączom wzrost w górę i przytwierdzanie się do podpory.
Winorośl, groch i klematis są przykładami gatunków wytwarzających wąsy czepne. Struktury te to przekształcone liście, które są tak wrażliwe na pobudzenie dotykiem, że owijają się dookoła punktu zaczepienia. Efekt ten jest osiągany dzięki szybszemu wzrostowi komórek po stronie wąsa nie dotykającej podłoża.
Liście przykwiatowe są zmodyfikowanymi liść­mi, które u niektórych roślin stały się duże i ko­lorowe, dzięki czemu spełniają funkcje płatków kwiatowych. Ich rola polega na zwabianiu zapy­lających owadów, ptaków i ssaków. Poinsecja jest przykładem rośliny o jaskrawych liściach przy-kwiatowych otaczających małe kwiaty.
Wiele gatunków z rodziny ananasowatych, które tworzą rozety, na przykład neoregelie, mają koloro­we liście, które zwracają uwagę owadów na mniej­sze kwiaty umieszczone w środku rozety liściowej. Te kolorowe liście przykwiatowe pełnią zupełnie inną funkcję niż podobnie wyglądające jasnoczerwone liście fotinii. Ubarwienie takie być może zabezpiecza młode liście przed owadami; poziom chlorofilu wzrasta, gdy liście są lepiej wykształco­ne i wtedy zielenieją.

Liściowe pułapki
Rośliny mięsożerne mają liście przekształcone w pułapki, w które wpadają zwabione owady. Najlepiej znanym roślinnym łowcą jest muchołówka (Dionaca muscipula), która ma liście podzielone na dwie składające się części wyposażone w gru­czoły trawienne i rzęski czuciowe. Kiedy ofiara -zwykle mucha - dotknie rzęsek, dwie połówki zamykają się ponad nią, a gruczoły wydzielają enzymy trawiące ciało owada.
Pułapki bierne mają taką budowę, że ofiarom jest trudno z nich się wydostać -przykładem rośli­ny wyposażonej w taki narząd jest dzbanecznik -lub wydzielają lepką substancję obezwładniającą - na przykład rosiczka.

Włoski i kolce
Powierzchnia większości liści pokryta jest włoska­mi, chociaż nie zawsze możemy je zauważyć. Są one wytworami epidermy i mają różne formy: nie­które są proste, zbudowane z jednej komórki, inne wielokomórkowe; niektóre są małe i szerokie, inne cienkie i długie; istnieją włoski rozgałęzione, igło­wate i beczułkowate.
Te rośliny, na których nawet bez dokładnego przyjrzenia się im można zauważyć gęstą okrywę z włosków, występują często na pustyniach lub nasłonecznionych stokach górskich. Włoski za­trzymują powietrze, działając jak futro zwierząt chroniące przed zimnem i gorącem. Zapewniają w ten sposób efektywną izolację organizmu rośli­ny w okresach gorąca i silnego nasłonecznienia. Oprócz tego włoski mogą być pokryte lepką sub­stancją, która stanowi formę ochronną, inne wy­dzielają związki aromatyczne, które zwabiają zwie­rzęta zapylające lub odstraszają wrogów.
Włoski są czasami zakończone haczykowato i w ten sposób umożliwiają roślinom czepianie się podpory. Przytulią i chmiel są przykładami roślin o takich właśnie cechach. Ktokolwiek starał się zerwać gołą ręką pokrzywę wie, że można się przy tym oparzyć. Parzącą substancję u tego gatunku wydzielają właśnie włoski i jest to sposób ochro­ny przed roślinożercami.

Rozmnóżki liściowe
Kilka gatunków roślin wytwarza na swoich liściach małe odgałęzienia, które szybko zaczynają rosnąć samodzielnie, jeśli odłączą się od rośliny macie­rzystej . Są to tak zwane rozmnóżki liściowe, które w normalnej sytuacji same opadają na ziemię i zaczynają wypuszczać korzenie. Przykładem takiej rośliny może być żyworódka (Bryophyllum calycinum), a także Kalanchoe daigremontiana, sukulent, u którego rozmnóżki powstają na obrzeżach dojrzałych liści.
U większości gatunków kaktusów wszystkie liście są zredukowane do postaci kolców. Spełniają one funkcje obronne przed zwierzętami, które lubią soczyste łodygi kaktusów. Łodyga kaktusa przej­muje funkcje liści i przeprowadza fotosyntezę oraz magazynuje wodę. Niektóre kaktusy, na przykład opuncje (Opuntia) poszły w swoich przystosowa­niach jeszcze dalej. Ich łodygi są spłaszczone i mają kształt liści. Ich prawdziwymi liśćmi są jednakże ostre kolce.

JESIENNE BARWY
W strefach umiarkowanych wiele gatun­ków drzew i krzewów (takich jak ten klon japoński) zrzuca liście na zimę, aby prze­trwać czas mrozów. Substancje zapocząt­kowujące ten proces wydzielane są w za­leżności od zmian długości dnia i nocy. W efekcie w warstwie odcinającej ogon­ka liściowego zaczynają obumierać ko­mórki, co zatrzymuje dopływ substancji do liścia i hamuje fotosyntezę. Stopniowo chlorofil zaczyna zanikać i pojawiają się inne barwniki, które byty wcześniej przez niego maskowane.

Podobne prace

Do góry