Ocena brak

Liryka romantyczna

Autor /Klaudia888 Dodano /03.03.2012

L. romantyczna, czerpiąc wiele z osiągnięć poprzedniego okresu, zwł. w nurcie —» sentymentalizmu, stanowiła jednocześnie odbicie romant. przełomu: najpełniej spośród rodzajów lit. proponowała nowy, przeciwstawny wobec oświeceniowego typu, wzór osobowy - niepowtarzalną indywidualność, której miała być nie ograniczoną żadnymi nakazami ekspresją. Poetyka —» klasycyzmu, utożsamiana z retoryką, przestrzegając różnic rodzajowych i gatunkowych, wydobywała sprawdzalną społecznie esencję, tj. istotę rzeczy; normy stylist. i gatunkowe urastały tu do norm systemowych, analogicznie do praw natury i zasad umowy społ., które miały określać życie jednostki i społeczeństwa. Romantycy natomiast - nieufni wobec stałej esencji rzeczy - widzieli objawienie się człowieka w świecie w zmiennych sytuacjach egzystencjalnych, które poezja wyraża przy pomocy ekspresji psychologicznej.

W romantyzmie l. przestała utożsamiać się z —» odą, dopuszczając rozbijanie struktury lirycznej przez in. rodzaje i pozaliryczne dotąd gatunki, te zaś z kolei nasycone zostały lirycznoś-cią i liryzmem. Liryzm - utożsamiany z podmiotowością - stał się jakby światopoglądem poety, narratora i postaci literackiej. Oprócz gatunków liryczno-epickich (—» ballada, —» powieść poet., —» poemat dygresyjny) oraz liryczno-dramatycz-nych (niektóre odmiany dramatu romant., np. IV cz. Dziadów), omawiając l. romantyczną wskazać trzeba niemal wszystkie utwory romant. - romant. właśnie dlatego, że są liryzowane bądź ulirycznione, często inkrustowane wstawkami lirycznymi (A. Mickiewicza III cz. Dziadów, Pan Tadeusz, J. Słowackiego W Szwajcarii, Z. Krasińskiego Agaj-Han, R. Berwińskiego Bogunka na Copie, N. Żmichowskiej Poganka i in.). Tak jak żywioł liryczny współkształtował romant. epikę i dramat, tak, z drugiej strony, epika i dramat dookreślały kształt gatunkowy, osobowości liryczne i etapy rozwojowe l. romantycznej.

Nim po 1822 wykrystalizowała się l. w pełni romant., młody Mickiewicz stylizował swoje wiersze w konwencji retoryki klasycyst. - czy to w tonie żartobliwych jambów i piosenek biesiadnych, czy też poważnych oracji (Do Joachima Lelewela)-, jednak najdonioślejsze jego teksty powstałe w tej konwencji (Oda do młodości, Hymn na dzień zwiastowania N.P. Maryi), choć respektują założenia gatunkowe, są w zakresie semantyki manifestacją romant. entuzjazmu lub ujawniają wrażliwość na tajemnicę doświadczeń religijnych. Tradycje retoryczne aktywizować będą poeci drugorzędni, gł. w poezji okolicznościowej, nastawionej na masowy odbiór społ.; tak właśnie dzieje się w poezji —» powstania listopadowego, która - operując perswazją, nakazem i pobudką - odwołuje się do zastanych nawyków percepcyjnych czytelników od i hymnów klasycyst. (K. Brodziński, K. Gaszyński, M. Gosławski, S. Goszczyński, Słowacki i in.).

O wiele silniej oddziałały na l. romantyczną wpływy sentymentalizmu, który - dzięki rozważaniom F. Schillera o poezji naiwnej i sentyment. (1795) - nie miały posmaku archaizmu i często bywały wręcz utożsamiane z romantycznością (por. polemikę M. Mochnackiego i J.L. Żukowskiego z rozprawami zawartymi w t. 1 Pism rozmaitych Brodzińskiego). Sentymentalny był debiut Słowackiego, sentyment, przeważnie charakter mają sielskie liryki S. Witwickiego, elegie A. Chodźki, A.E. Odyńca i J. Korsaka; zwłaszcza l. erotyczna, jaskrawo podmiotowa, narażona była (także u Mickiewicza) na powielanie stereotypów sentymentalnych. Sentymentalny paralelizm przeżyć człowieka i natury nakładał się romantykom na analogiczny paralelizm poezji łud., prowadząc-w l. pieśniowej J.B. Zaleskiego, W. Pola, w poezji krajowej po 1831 -do sentymentalizmu uromantycznionego.

Z prądów lit. oświecenia owocowało także w l. romantycznej —» rokoko: w L Zaleskiego, w Niepewnościi sonetach odeskich Mickiewicza, w Stokrotkach i „dziecięcych" lirykach mistycznych Słowackiego. Rokokowy estetyzm i zwiększona tolerancja w stosunku do normy intymności - szczególnie w erotykach - korespondowały z romant. wielostylowością i pogłębieniem doświadczeń psychologicznych.

Wiek oświecenia, choć postulował nie tylko racjonalizm, ale i empiryzm, nie wyciągnął w literaturze konsekwencji, jakie niosło poznanie zmysłowe; stało się to dopiero udziałem pierwszego okresu romantyzmu, jako wyraz opozycji wobec narzuconego racjonalistycznym widzeniem świata erudycjonizmu, propagującego operowanie zastanym stanem wiedzy. Pierwszą z owych konsekwencji była dążność do samopoznania skomplikowanej, pełnej sprzeczności psychiki człowieka, często bajronicznie skłóconego ze światem. L. tego okresu postawiła generalne problemy egzystencji ludzkiej: życia i śmierci, wolności i niewoli, przemijania i wieczności. Skoro zaś chodziło o egzystencjalny, konkretny, nie teoret. punkt widzenia, pojawiały się często te problemy w l. miłosnej: miłość jako najpełniejsze istnienie, jako wyraz najintensywniejszego życia skonfrontowana została ze śmiercionośnym działaniem czasu, a pamięć, tkwiący w przedmiotach „czas zamrożony", potęgowała tragizm podmiotu lirycznego, skazanego w przypadku nie zrealizowanej miłości na „życie na niby" (Mickiewicza Żeglarz, Do***. Na Alpach w Splugen, sonety i in.; Słowackiego W sztambuchu Marii Wodzińskiej, Przeklęstwo, Sumnienie i in., erotyki Krasińskiego, Berwińskiego). Liryka ta, by dotrzeć do konkretnych sytuacji życiowych, posługiwała się bardzo często tworzywem języka potocznego, różnymi stylizacjami, łącznie z retoryczną (Słowacki, Krasiński), bardzo często operowała strukturą opowiadania.

Podobną genezą legitymuje się zmysłowy, autopsyjny opis w l., opozycyjny wobec erudycyjnego czy sentyment, opisu w poezji oświecenia, kreuje bowiem samoistną, niezależną od podmiotu naturę, której nie można zracjonalizować ani uczynić uczuciowym azylem. W l. romantycznej natura potęgować ma tragizm bytu lub stanowić przedmiot estet. czy rel. fascynacji; służy temu orientalny stosunek do natury, ewokujący egzotyczną świeżość widzenia, wprowadzony przez człowieka Wschodu jako podmiotu wypowiedzi poet. (Sonety krymskie, Farys Mickiewicza, listy poet. z Egiptu Słowackiego). Sensualistycznie, historiozoficznie i „orientalnie" zobiektywizowany świat podlegał z kolei ulirycznieniu przez nowe zabiegi kompozycyjne; występowanie w narracji lirycznej kilku punktów widzenia, doprowadzanie wypowiedzi do zakończeń puentowych, uwierzytelnianie związków między naturą a człowiekiem, przenoszenie przestrzeni fizykalnej w wymiar przestrzeni mitycznej. Liryki opisowe Mickiewicza, ujęte w formę sonetu, wyzwoliły śonetomanię, która jednak ujawniła poza ekstrawaganckimi ornamentami obrazowymi bardzo archaiczną, klasycyst.-sentyment. świadomość lit. (M. Budzyński, Gaszyński, J.N. Kamiński, J. Łapsiński, W. Syrokomla i in.); sprowokowało to J. Dunin-Borkowskiego do polemiki, wpisanej w cykl —» Sonetów pełtewnych.

Sam Mickiewicz był już wówczas autorem tzw. liryków rzymsko-drezdeńskich (wiersze patriot. związane z powstaniem 1830-31 oraz liryki rei.), często narracyjnych czy dramatyzowanych. Pełniejsze respektowanie rygorów gatunkowych (piosenka żołnierska, hymn, modlitwa) oraz liryczna interpretacja ewangelicznych wątków historii zbawienia (Pieśń żołnierza, Mędrcy, Rozum i wiara, Rozmowa wieczorna) świadczą o odchodzeniu od pierwszego, programowego okresu romantyzmu w kierunku służby nar. (Do matki Polki) lub ku późniejszej poezji mesjanistycznej i mistycznej. Spór romant. dumy z pokorą człowieka ewangelicznego uległ ściszeniu w wierszach o zabarwieniu mistycznym (poczynając od drezdeńskiego jeszcze Śniła się zima, dalej Widzenie, Do B...Z..., Słowa Najświętszej Panny i in.), w których skołatana świadomość uwolniona została od ciążenia czasu i przestrzeni, egzystując w wymiarze absolutnej wolności. Powstałe w tym czasie tzw. liryki —» lozańskie są jakby zatrzymaniem się w pół drogi między l. mistyczną a alegoryzowanym doświadczeniem egzystencjalnym; cechuje je uniwersalizm, gdyż oświetlają doświadczenie każdego człowieka w kluczowym momencie życia.

L. mistyczną Słowackiego poprzedziła twórczość liryczna o charakterze w pełni romant., z demiurgiczną często postawą podmiotu, kreującego, na podobieństwo Boga, świat natury (Rzym, Rozłączenie, Hymn o zachodzie słońca), bądź tworząca romant. mity osobowe (Na sprowadzenie prochów Napoleona, Pogrzeb kapitana Meyznera). L. mistyczna, poprzedzona programowym towianistycznym wierszem Tak mi, Boże, dopomóż, jeszcze bardziej "liryczna", wprowadziła „duchową" koncepcję podmiotu, włączonego w genezyjski system przeobrażeń, który nadaje mu wymiar kosmiczny; zawarta w tym systemie teza o możliwości szybszego postępu ducha dzięki wchodzeniu w rolę duchów „niezaleniwionych" (dziecka, wieszcza, męczennika nar.) wyjaśnia wymowę takich wierszy, jak Do pastereczki siedzącej na druidów kamieniach w Pornic nad Oceanem, Bo to jest wieszcza najjaśniejsza chwała, Testament mój i in. L. Słowackiego, inaczej niż rel. i historiozoficzna l. Krasińskiego, nie przeobraziła się w teoret. traktaty, gdyż cały czas kształtowało ją pragnienie, by zachować „kształty poet. i razem realne'', oscylując między wizyjnością a konkretnością widzenia.

Spadkobiercami Słowackiego w kraju byli K. Ujejski i M. Romanowski; w przeciwieństwie do większości twórców l. krajowej -przyjmujących wzory Mickiewiczowskie, bliższych realizmu (m.in. posługiwanie się elementami —» gawędy w wypowiedzi lirycznej) niż poetyzacji - Ujejski i Romanowski podjęli wieszczy ton poezji emigr., przy czym ich nocą listopadową stały się wydarzenia 1846 i powstanie styczniowe. Idea poezji wieszczej nie była też obca członkom Cyganerii warsz. i —» kaukaskiej grupy poetów; cyganie doprowadzili nadto do karykaturalnych rozmiarów byronowskie motywy wczesnoromant., posługując się frenetyczną stylistyką. Nazwiska poetów z obu grup, zwł. z Cyganerii i jej kręgu, przewijają się też w bogatym w l. krajowej nurcie rewol. (kontynuującym przedpowstaniową l., gł. Goszczyńskiego), w którym na czoło wybija się twórczość K. Balińskiego, Berwińskiego, G. Ehrenberga. W tym też nurcie zarysował się najwyraźniej zwrot ku ludowości jako źródłu autentycznych wartości kultury nar.; idea ludowości spleciona ze słowianofil-stwem określa specyfikę galie, grupy —» Ziewonia.

Najwybitniejszymi lirykami tworzącymi w kraju byli Syrokomla i (przed wyjazdem za granicę 1849) T. Lenartowicz; ich również określił stosunek do poezji lud., o wiele jednak głębszy i efektywniejszy poetycko niż w przypadku „cyganów" i ziewończyków. Refleksyjne wiersze Syrokomli („lirnika wioskowego"), przesycone melancholią, czasem ironią, zyskujące zmienność tonu przez wprowadzenie toku gawędowego , ewokują świat lud. kultury poprzez odpowiednio dobrany konkret; twórczość poet. Lenartowicza („lirnika mazow.")-przez mistrzowskie przyswojenie lud. paralelizmu wraz z wersyfikacją pieśni ludowej. W zakresie sprawności wersyfikacyjnej kontynuator Brodzińskiego i Zaleskiego, potrafił Lenartowicz sięgnąć do tajników wyobraźni lud., aktywizując (podobnie jak jego rówieśnik K. Brzozowski) świat archetypów (Złoty kubek).

„Młodą piśmienność warsz." (wg określenia E. Dembowskiego) współtworzyli także bracia Norwidowie. C. Norwid debiutował w kręgu wpływów Cyganerii i jej patrona - A. Malczewskiego; wkrótce po wyjeździe z kraju zaczął wypracowywać własny model wypowiedzi lirycznej. Niechętny podmiotowej liryczności i liryzmowi, dyskwalifikujący także romantyczną l. pejzażową, proponował w ich miejsce l. „wielogłosową", silnie udramatyzowaną, zgodnie ze swoją dialogową teorią języka; był to wzór opozycyjny wobec „epickiego" modelu Mickiewicza i „lirycznego'' Słowackiego, jak też katarynkowości poezji krajowej. Z romantykami łączy Norwida obsesja czasu i historii oraż kult wielkich ludzi (Cos ty Atenom..., Bema pamięci żałobny rapsod i in.); jednakże problem przemijania rozwiązuje on w duchu eschatologii chrześc. (Przeszłość), a probierzem mitologizacji wybitnych jednostek nie jest byronowski egotyzm, lecz wartości rei., moralne i kulturotwórcze. Też same wartości określają również wymowę Norwidowskich erotyków, wierszy patriot. i religijnych. Zasadę kompozycyjną wyznacza tej l. proces dochodzenia do prawdy, wydzieranie jej spod władzy ciemności, której ślady pozostają w chropawej, eliptycznej składni, w zachwianym rytmie, w scientyficznej metaforze, gdyż l. Norwida rehabilituje na nowo dydaktyzm. Jako testament poet. dla „późnego wnuka", który miał dokonać „skrętu koniecznego w poezji pol.", pozostawił Norwid cykl liryków —» Vade-mecum.

L. Mickiewicza jako żywa tradycja określiła kształt l. romantycznej, Słowackiego - neoromant., Norwida - współczesnej.

Księga wierszy 1-2; Zbiór poetów 1-3; Antologia romantycznej poezji krajowej (1831-1863), oprac. M. Grabowska i M. Janion, wstęp M. Janion, W. 1958 Bibl. Szkolna; Reduta. Romantyczna poezja niepodległościowa, oprac, i esej M. Janion, Kr. 1979 Bibl. Romant.; Poezja powstania listopadowego, oprac, i wstęp A. Zieliński, Wr. 1971 BN 1205.

OLP III 1 (M. Janion Poezja w kraju); M. KRIDL Poezja w latach 1795-1863, w: Dzieje literatury pięknej w Polsce (zbiór.), wyd. 2, cz. 2, W. 1936; Z. SZMYDTOWA L. romantyczna, cz. 1 Mickiewicz -Słowacki - Krasiński - Norwid, W. 1947 (tu też wybór utworów); A. BOLESKI Juliusza Słowackiego l. lat ostatnich (1842-1848), L. 1949; CZ. ZGORZELSKI O l. Mickiewicza i Słowackiego, Lubi. 1961; M. MACIEJEWSKI Od erudycji do poznania. Z dziejów romantycznej l. opisowej, Roczn. Hum. 14 (1966) z. 1; I. OPACKI Poezja romantycznych przełomów, Wr. 1972; CZ. ZGORZELSKI O sztuce poetyckiej Mickiewicza, W. 1976.

Marian Maciejewski

Podobne prace

Do góry