Ocena brak

Lampy

Autor /Alfonsyna Dodano /01.11.2012

Obiekty służące do oświetlania, w których do
uzyskania źródła światła wykorzystana jest ciecz palna,
gaz, energia elektryczna. L. olejne występowały
w formie naczyń wypełnionych najczęściej olejem
rośl., łojem zwierzęcym lub smołą, przeważnie z
zanurzonym knotem; znane już w starożytności; w
średniowieczu używane zarówno jako —> lampki kultowe, jak i we wnętrzach mieszkalnych, gdzie stosowano je jako wiszące, stojące, przenośne.

Jako wiszące używano —>
ample; w świecznikach wiszących stosowano
obok świec (lub zamiennie) również 1. olejne; czasem tulejki dostosowane były w nich zarówno do
świec, jak i lampek. Jako oświetlenie przenośne,
zarazem stojące, używany był kaganek. L. olejne wykonywano
z gliny, metali, szkła (w Persji od IX w.), kryształu górskiego (w Bizancjum od XI w.). Przykładem dostosowania 1.
olejnych do szczególnych potrzeb może być —» wejeska, bądź też przenośna "lampka dla dam".

W 2 poł. XIX w. olej coraz częściej
zastępowano naftą. Pierwsza 1. naftowa skonstruowana
przez I. Łukasiewicza w 1853 składała się
ze zbiornika na naftę, nakładanej rury z otworkami wentylacyjnymi
oraz przesłoniętymi miką otworami przepuszczającymi
światło. Części zasadnicze udoskonalanych
następnie 1. naftowych stanowił zbiornik na
naftę, palnik z płaskim knotem, szkiełko osłaniające
płomień; dodatkowe - klosze, przesłony, abażury,
przeciwwaga do regulacji wysokości ustawienia 1.

Zwiększenie mocy oświetlenia uzyskiwano przez
udoskonalenie palnika oraz zawieszanie na jednym pręcie kilku 1. Motywy zdobn. podstawy, trzonu,
zbiornika, bądź koszyczka, w którym umieszczony
był zbiornik, ramion - w 1. wiszących, a także klosza, uzyskiwały cechy historyzujące. W l.wiszących produkowanych
np. z kutego żelaza, dekoracja - najczęściej
rośl., przeniesiona była na cały stelaż, a w
stojących podłogowych - na podstawę i stoliczki.

Wyrazem dążenia do synchronizacji z wyposażeniem
wnętrz były np. 1. gdańskie o skręcanych elementach
ozdobnych z żelaza i miedzi. L. naftowe
wykonywano z metali, fajansu, porcelany, majoliki;
stosowano również łączenia materiałów. Uzupełnienie
stanowiły abażury z tkanin oraz przesłony ze
szklanych wisiorków. Od 2 poł. XIX w. weszły też w
użycie do oświetlania pomieszczeń 1. gazowe zasilane
z sieci gazowej.

Na ich formy i elementy dekor.
wywarły wpływ 1. naftowe, których 1. gazowe stanowiły
funkcjonalną kontynuację. Zbiornik na paliwo,
jako zbędny, został wyeliminowany; przewód doprowadzający
przykrywano dekoracją trzonu i ramion
lub w nie wpuszczano. Na pocz. XX w. 1. gazowe
ustępowały 1. elektrycznym. Pierwsza żarówka
wynaleziona przez T. Edisona w 1879, udoskonalona
w 1906 przez zastąpienie włókna węglowego wolframowym.

W 1. elektrycznych wykorzystywane jest
również świecenie rozrzedzonego gazu. L. elektryczne
znalazły powszechne zastosowanie w przemyśle,
oświetleniu ulic, wnętrz mieszkalnych, w których
stosowane są jako 1. stojące, wiszące podsufitowe,
przyścienne; używa się do ich obudowy: metali, tworzyw
ceram., szkła, drewna, a przy produkcji kloszy:
szkła, metali, tkanin, papieru woskowego, słomki itp.

Na formy i elementy dekor. 1. elektrycznych stosunkowo
krótko oddziaływały style historyzujące,
ważną rolę odegrała natomiast secesja. Obecnie 1.
elektryczne poza synchronizacją z wnętrzem, dostosowywane
są do określonych funkcji, a wymogi
estet. dotyczą nie tylko obudowy, lecz i form, kształtów
oraz barwy żarówek. Do pomieszczeń zabytkowych
wykonywane są zelektryfikowane kopie oraz przeprowadzana elektryfikacja zachowanych
oryginałów.

(z gr. lampas -ados 'coś świecącego, błyszczącego, żagiew,
pochodnia')

Podobne prace

Do góry