Ocena brak

Krytyka literacka w okresie Pozytywizmu i Naturalizmu

Autor /tadziudodaje Dodano /01.03.2012

Okres pozytywizmu i naturalizmu uchodzi za pozbawiony wybitniejszych indywidualności w porównaniu z dorobkiem epok sąsiednich - romantyzmu i Młodej Polski. W rzeczywistości jednak refleksja teoret. nad literaturą, jej społ. zadaniami i problemami warsztatowymi ma wielu reprezentantów o dużych ambicjach i osiągnięciach. Mimo całkowitej rusyfikacji szkolnictwa w Królestwie Pol. rozwijała się nauka o literaturze i jej popularyzacja o jednolitym, utylitarno-wychowawczym nastawieniu. W dziejach pol. krytyki pozytywist. można wyodrębnić 3 etapy: 1) opozycji w stosunku do romantyzmu i konstruowania własnego programu, 2) oceny realizacji tego programu i jego rekonstrukcji na podstawie własnych doświadczeń pisarskich i inspiracji literatury eur., gł. naturalizmu franc., 3) ustosunkowania się do nowego pokolenia pisarzy i oceny własnego dorobku w konfrontacji z jego postulatami i twórczością. Najbardziej ważkie wypowiedzi, znaczące nie tylko jako dokument epoki, ale także jako wyraz świadomości pisarskiej w ogóle, okres ten zawdzięcza nie krytykom lit. sensu stricto, lecz wybitnym pisarzom (B. Prus, E. Orzeszkowa, H. Sienkiewicz, M. Konopnicka wiodą prym także w dziedzinie refleksji teoret. nad literaturą), mimo że liczne były dyskusje na temat zadań krytyki, oraz że właśnie wtedy próbowano konstruować pierwsze zarysy historyczne k.l. (zwł. Dzieje krytyki literackiej w Polsce P. Chmielowskiego). Od początku widoczne jest nastawienie na adaptację osiągnięć eur. myśli humanist. do warunków polskich. A więc np. mimo że A. Comte traktował literaturę jako relikt przezwyciężonych stadiów myśli ludzkiej, pozytywiści pol. przypisywali jej ogromne znaczenie jako narzędziu kształtowania nowoczesnego społeczeństwa. Antyromant. nastawienie pozytywistów zach.eur. złagodzone zostało ze względu na nar. znaczenie twórczości pol. romantyków (dostrzegane np. przez Chmielowskiego i W. Spasowicza). Znaczny wpływ na ukształtowanie polskiej k.l. wywarł również H. Taine swymi koncepcjami zależności sztuki i literatury od środowiska; znalazły one szczególne odbicie w pracach B. Chlebowskiego. Zarówno postulaty, jak oceny współcz. pisarzy cechował utyli-taryzm: uważano, że literatura winna nadal służyć sprawie nar., ale pojętej inaczej niż w okresie romantyzmu. Oparta na nowoczesnym światopoglądzie nauk., ma pomóc społeczeństwu w poznaniu samego siebie i umożliwić mu budowanie przyszłości, o której zadecyduje potencjał ekon. kraju oraz jego poziom kulturalny. Z tych ogólnych zasad wynikły następujące konsekwencje w praktyce twórczej: zmiana hierarchii rodzajów lit. (na pierwszy plan wysunęła się powieść jako gatunek najbardziej czytelny i funkcjonalny, jako narzędzie oddziaływania wychowawczego), zmiana adresata (pisarze chcieli przemawiać do jak najszerszego grona odbiorców), wreszcie zmiana samej koncepcji pisarza, który jako cząstka społeczeństwa miał te same, co inni, prawa i obowiązki, a wyrastał ponad otoczenie jedynie dzięki wykształceniu i studiom socjol. (charakterystyczna jest tu niechęć do kategorii „geniusza" i „talentu"). Zadaniem tak pojętej literatury miała być reedukacja społeczeństwa, polegająca przede wszystkim na zwalczaniu kultury szlach. ciążącej na współcz. życiu pol., a ponadto na kształtowaniu nowoczesnego stosunku do działalności ekonomicznej. Okres ten (—> młoda i stara prasa) wypracował program literatury —> tendencyjnej, formułowany przez takich krytyków warsz., jak A. Wiślicki, A. Pilecki, F. Bogacki, Chmielowski, A. Świętochowski, A. G. Bem, a także Orzeszkowa. Konserwatywnie zorientowaną krytykę i publicystykę krak. stańczyków (S. Tarnowski) łączyła z pozytywizmem warsz., przy całej odmienności postaw ideol., wspólnota przekonań o społeczno-edukacyjnych celach literatury.

Sformułowane przez krytyków warsz. koncepcje literatury tendencyjnej, zarówno w swych założeniach jak w realizacjach, budziły wiele zastrzeżeń wśród współczesnych, zostały jednak tylko skorygowane i pogłębione, gdy w środowisku —> „Wędrowca" (A. Sygietyński, S. Witkiewicz, B. Prus jako sympatyk, a czasem sprzymierzeniec) wysunięto na czoło cele poznawcze literatury, zbieżne z zadaniami nauki. Postulaty te zbliżały grupę „Wędrowca" do naturalizmu franc., którego autorytet często przywoływano, i znalazły wyraz w studiach Sygietyńskiego, szczególnie poświęconych współcz. pisarzom franc. oraz w eseju Prusa o Ogniem i mieczem. Zamanifestował się w nim kryt. stosunek tej grupy do powieści hist. w ogóle, zwł. zaś do wersji reprezentowanej przez Sienkiewicza, oraz koncepcja literatury, oparta na przekonaniu, że zarówno dzięki nauce, jak sztuce ludzkość dąży ku postępowi (dlatego „Szekspir wart tyle, co Kepler"), wartość literatury mierzy się doniosłością dokonywanych „odkryć" w zakresie wiedzy o człowieku i społeczeństwie, pisarz zaś - jak uczony - winien iść trudną drogą od jedn&go odkrycia do drugiego. Obroną powieści hist., jej wierzytelności poznawczej (kryt. znajomość źródeł) oraz polemiką z autorytetami epoki' (G. Brandes, H. Taine, G. Gervinusf był odczyt Sienkiewicza o powieści historycznej (1889). Teorię powieści realist. sformułowali: Orzeszkowa w studium o powieściach T.T. Jeża, oraz Prus w Słówku o krytyce pozytywnej. Prus, który zresztą w ciągu długich lat pracował nad zagadnieniem kompozycji powieściowej, ale pracy tej nie ukończył, nie był tak konsekwentny w swych teoret. sformułowaniach, ponieważ ograniczając rolę powieściopisarza do wykrywania w życiu społ. tematów, które same „prowadzą go za rękę", równocześnie za 'najdoskonalszą uznawał postawę humorysty wznoszącego się na te wyżyny, z których widać zarysy „nieziemskiego świata".

Twórcy tej generacji dość wcześnie dostrzegli nowe pokolenie, które powitali życzliwie, ale i krytycznie. Przejawy nowych prądów dostrzegli najpierw w życiu - tzw. dekadentów ocenili jako jednostki aspołeczne, przeszkadzające w życiu zbiorowości (Prus), do modernizmu ustosunkowali się negatywnie (Orzeszkowa, Prus, Sienkiewicz, Chmielowski, Spaso-wicz, Tarnowski), atakując indywidualizm, egotyzm młodych, ich znużenie życiem, przerost erotyzmu, negatywny stosunek do obowiązków społecznych. W sposób ambiwalentny ustosunkowali się do tych tendencji, które niosły renesans romantyzmu. Stąd aktywizacja kryt. takich pisarzy jak Chmielowski, Spasowicz, Prus, obserwujących z niepokojem odnowienie romant. założeń światopoglądowych, jego akcesoriów artyst., ale niewątpliwie oczekujących także, że generacja ta podejmie wieszcze tradycje romantyczne. Na l. osiemdziesiąte XIX w. przypadają początki krytyki marksist., której pierwszym reprezentantem był B. Białobłocki. Ideologia nacjonalist. w k. l. znalazła wyraz w pracach J.L. Popławskiego, które jednak w większości przypadają na okres modernizmu.

Polska k.l. (1800-1918). Materiały, t. 3, W. 1959.

OLP IV 1 (J. Kulczycka-Saloni Programy i dyskusje literackie); P. CHMIELOWSKI Dzieje krytyki literackiej w Polsce, W. 1902; T. GRABOWSKI K.l. w Polsce w epoce realizmu i modernizmu (1863-1933),. Poz. 1934;, C. BACKVIS La conception de la critique litteraire en Pologne depuis 1863,Revue des Etudes Slaves" 1956; J. KULCZYCKA-SALONI K.l. lat 1863-1881, w: Z literatury lat 1863-1918. Studia i szkice, cz. 1 (zbiór.), Wr. 1957.

Janina Kulczycka-Saloni

Podobne prace

Do góry