Ocena brak

KRÓL

Autor /Lutogniew Dodano /28.03.2012

Władca koronowany, monarcha; figura w kartach, szachach, grze w kręgle; od imienia Karla - Karola Wielkiego, pożyczka słowiańska z IX w., kiedy jeszcze or między spółgłoskami ulegało przestawce - z k-or-l utworzyło się k-ro-l (co już w XI w. byłoby niemożliwe). Arcychrześcijański król tytuł królów Francji od poł. XV w.

Choroba królów zob. Choroba. Co królowie w szaleństwie uczynią, to skrupia się na Grekach, łac. quidquid delirant reges, płectuntur Achiyi, z Listów, 1,2,14, Horacego (o Agamemnonie i Achillesie); rozszerz, królowie broją, a poddani pokutują. Dla króla pruskiego, fr. pour le roi de Prusse, za darmo, dla cudzej korzyści; dla głupstw, błahostek. Gnuśni królowie, fr. les rois fainśants, zob. Merowingowie. Grzeczność królów zob. Ludwik XVIII.

Jeżeli filozofowie nie zostaną królami w naszych państwach, albo ci, których dziś nazywamy królami i władcami, nie zabiorą się serio do filozofii... to kłopoty nie przestaną dręczyć naszych krajów, a może i całej ludzkości z Republiki, 5,473D, Platona; najsłynniejsza zapewne sentencja filozofa, która przyciągnęła uwagę niezliczonych pisarzy, od Polibiusza, Cicerona, Boecjusza i Rabelais'go do G.B. Shawa; ulubiona maksyma Marka Aureliusza, który sam był najsłynniejszym przykładem króla-filozofa, choć wielu innych władców, jak Konstantyn Wielki, Jakub I, Fryderyk II Pruski i Napoleon I, pretendowało do tego miana. Król, kierki, ang. king, gra karciana. Król bawełny, nafty, stali itp. przest. największy w kraju, zwł. w USA, potentat jakiejś dziedziny przemysłu a. handlu.

Król chłopów przydomek (pierwotnie ironiczny) króla Kazimierza (zob.) Wielkiego. Król Ćwieczek zob. Ćwieczek. Król Dagobert zob. Dagobert I. Król Dawid A. Honeggera zob. Dawid. Król-dobrze, łac. rex bene, złośliwy przydomek króla czes. i węg. Władysława II Jagiellończyka, powstały na skutek jego notorycznej skłonności do ustępstw wobec magnaterii.

Król-Duch w his^oriozoficzno-fantastycznym, nie dokończonym, ostatnim (1847) poemacie (oktawą) Juliusza Słowackiego Król-Duch, duch-geniusz własny narodu, wcielający się kolejno w coraz nowe postacie dziejowe: w Popiela, Piasta, Mieczysława (Mieszka I) i Bolesława Śmiałego. Król-dziecko wg Biblii, Eklezjastes, 10,16: „Biada krajowi, którego król jest dzieckiem, a którego książęta od rana ucztują."

Król-dżentelmen. Kiedy w 1849 rozpoczynał panowanie król wł. Wiktor Emanuel II, minister d'Azeglio powiedział mu: „Historia liczy tak niewielu królów, którzy są dżentelmenami (ludźmi honoru), że pięknym zadaniem byłoby teraz rozpocząć taką serię." W końcu tegoż roku proszono króla, aby wpisał się na listę spisu ludności Turynu; w rubryce „zawód" napisał: Re galantuomo wł., 'Król-dżentelmen.

Król elfów, duń. Eller-Konge; nm. Erlkonig, ang. Erlking, niekiedy tł. błędnie jako król olch; złośliwy duch mieszkający w lasach, wabiący dzieci, aby je następnie zabić. Legenda raczej literacka, spopularyzowana dopiero przez słynny wiersz Goethego Der Erlkonig zob. Elfy (Erlkonig). Król Francuzów tytuł nadany w 1830 Ludwikowi Filipowi dla podkreślenia faktu, że król obrany został przez Izbę Deputowanych.

Król i opat facecja powstała prawdop. w VII w. ne. wśród Żydów na Bliskim Wschodzie a. w Egipcie, popularna w całej Europie w kilkuset wariantach, w Polsce co najmniej od XVI w. Król a. cesarz, chcąc zagarnąć majątek zamożnego klasztoru, uzależnia jego dalsze istnienie od udzielenia przez mnichów trafnej odpowiedzi w ciągu jednej doby na trzy pytania-zagadki, np.:

1, Co ja jestem wart?

2. Gdzie jest środek świata?

3. Co ja myślę?

Opat i zakonnicy daremnie łamią sobie głowy, gdy pastuch, który dowiedział się o kłopocie, podejmuje się udzielenia sam odpowiedzi i nazajutrz, przebrany za opata, odpowiada po sowizdrząlsku na wszystkie pytania, np.: 1. 29 srebrników (o jeden mniej, niż dawano Judaszowi za Pana Jezusa), 2. W naszym klasztorze (co król może sam odmierzyć krokami na 4 strony świata), 3. Król myśli, że ja opat, a ja jestem pastuch. Rozweselony władca kapituluje. Król i węglarz, czes. Król a uhli?, opera opus 14 (1871, nowa wersja 1874, wyst. Praga 1921) Antonina Dvoraka.

Król jazzu przydomek muzyka amer. Paula Whitemana (1890-1967), którego orkiestra (od 1919) stała się najsłynniejszą z modnych zespołów tanecznych swego czasu; przyczynił się niemało do komercjalizacji jazzu; również tytuł filmu (1930) o Whitemanie.

Król jest nagi zob. Cesarz (Nowe szaty...). Król Kloc w bajce Ezopa Żaby domagające się króla Zeus zrzuca im drewniany kloc, a kiedy skarżą się na jego bezczynność, posyła im bociana, który je pożera z apetytem; przen. król rządzący statecznie i w pokoju, ale nie dający odczuwać swej władzy; wybór między słabą a tyrańską władzą; por. Żaba (Chciały żaby króla...). Król Kofetua poemat symf. (1911) Ludomira Różyckiego. Król króla nazywano tak kardynała Richelieu, 1585-1642, z powodu jego wpływu na króla fr. Ludwika XIII.

Król królów tytuł wielu dawnych władców Wschodu, jak irański szachinśzach, etiopski negusa nagast\ przen. w Biblii i modlitewnikach chrześc. Bóg. Król kurkowy zob. Bractwo (kurkowe); Kurek. Król lasów dąb, który nie tylko opiera się burzom, ale także pozwala wyrastać w swoim cieniu kruchym krzewinom.

Król Lasu, łac. Rex nemorensis, kapłan Diany, który musiał ułamać złotą gałąź (podobnie jak to uczynił Eneasz przed zejściem do Hadesu) i zabić w pojedynku swego poprzednika, nim objął swe funkcje w Świętym Gaju Diany koło Arycji nad jeziorem Nemi w Górach Albańskich (środk. Italia). Omówienie tego mitu otwiera dzieło Jamesa G. Frazera Złota Gałąź, ang. The Golden Bough, i wyjaśnia jego tytuł. Król Lear (Lir) zob. Lear. Król Marek zob. (król) Marek. Król mężów mit. gr. tytuł nadawany zarówno Zeusowi, jak i Agamemnonowi.

Król miasta Is zob. Is. Król mimo woli, fr. Le Roi malgre lui, jedno z arcydzieł fr. opery komicznej (Paryż 1887) Emmanuela Chabriera. Królem jest Henryk Walezy, a rzecz dzieje się w fantastycznej Polsce, gdzie, bez troski o prawdę historyczną, przeciw królowi wybucha bunt, na szczęście zażegnany, a w czasie ucieczki Henryka z Polski dościga go wiadomość o powstaniu ludowym, które opowiada się za nim, wobec tego król wraca i panuje długo i szczęśliwie!

Król olch zob. wyżej Król elfów. Królowie mają długie ręce, łac. an nescis longas regibus esse manuśł 'Czy nie wiecie, że ...?' z Heroid, list 17, w. 166, Owidiusza; ich władza daleko sięga.

Królowie mąją wiele uszu i oczu z Cyropedii, 8, 2, 12, Ksenofonta. Autor opisuje, jak Cyrus rozsnuł szeroką sieć szpiegów, rozdając prezenty i godności, aż w końcu poddani jego obawiali się szepnąć choć słowo przeciw władcy. Królowie są śmiertelni, ale Rzplita jest nieśmiertelna powiedzenie króla Stanisława Leszczyńskiego.

Król panuje, ale nie rządzi, łac. rex regnat et non gubernat, z sejmowego przemówienia (1605) kanclerza Jana Zamoyskiego. Król pasterz, wł. II re pastore, dramat muz. Pietra Metastasia, wyst. w Wiedniu 1751 z muzyką Giuseppe Bonno. Muzykę do tego dramatu pisało później wielu innych kompozytorów, m.in. Gluck (Wiedeń 1756) i Mozart (Salzburg 1775).

Król Petaud zob. Petaud. Król'Północy, Mieszko I, wg określenia Ibrahima (zob.) ibn Jakuba. Król Roger zob. Roger II. Król Rzymu zob. Orlątko. Król rzymski zob. Rzymski. Król się bawi, fr. Le Roi s 'amuse, dramat hist. wierszem (Paryż 1832) Victora Hugo. Trybulet, garbaty błazen króla fr. Franciszka I, wychowuje w sekrecie przed dworem ukochaną córkę, Blanche.

Dworacy odkrywają jej istnienie, a król, udając zwykłego studenta, uwodzi ją, nie wiedząc zresztą, kim ona jest. Dowiedziawszy się o tym, Trybulet płonie zemstą i nasyła skrytobójcę na króla spieszącego na randkę z Blanche. Gdy jednak ma już wrzucić do Sekwany worek z ciałem króla, ściegi puszczają, a błyskawica oświetla twarz Blanche, która dowiedziawszy się o planach ojca, dała się zabić pod osłoną nocy, ratując w ten sposób życie swego uwodziciela; zob. Franciszek (I); Rigoletto; Trybulet.

Król Słońce, fr. Le Roi-Soleil, Ludwik XIV. Król swingu tytuł przyznany klarneciście chicagowskiemu Benny Goodmanowi (ur. 1909), który w latach 30. XX w. tchnął nowe życie w jazz amer. Król Teodor w Wenecji, wł. II re Teodoro in Venezia, opera (1784) Giovanniego Paisiello, wg Kandyda Woltera.

Król Ubu (A. Jarry) zob. Ubu. Król umarł; niech żyje król!, fr. Le roi est mort\ vive le roi!y okrzyk, którym zawiadamiano oficjalnie z okna pałacu król. zgromadzone tłumy o śmierci króla fr., po raz pierwszy po śmierci Karola VII w 1461, po raz ostatni po śmierci Ludwika XVIII w 1824. Król w każdym calu z Króla Leara, 4, 6, 109, Szekspira; król Lear o sobie.

Król walca Johann Strauss młodszy, 1825-99, który doprowadził do doskonałości formę walca wiedeńskiego i napisał m.in. takie walce, jak Nad pięknym, modrym Dunajem (1867), Życie artysty (1867), Opowieści Lasku Wiedeńskiego (1868), Wino, kobieta i śpiew (1869), Wiedeńska krew (ok. 1871) i Walc cesarski (1888).

Król włóczęgów (ang. The Yagabond King) romantyczna komedia muz. o fr. poecie i włóczędze Franęois Villonie (Nowy Jork 1925; wyst. pol. Warszawa 1937) Rudolfa Frimla; libretto: Brian Hooker i W. H. Post wg sztuki Justina McCarthy'ego If I Were King; forma przejściowa od komedii muz. do musicalu; film z Jeanette Mac Donald i Dennisem Kingiem (1930); film z Kathryn Grayson i Oreste Kirkopem (1955). Król w Thule zob. Thule. Król wymowy przydomek retora gr. Arystydesa Eliusza, gr. Ailios Aristeides, 129-189, stawianego jako mistrza wymowy obok Demostenesa i Isokratesa.

Król Yvetot zob. Yvetot. Król z narodem, naród z królem hasło olbrzymiej manifestacji w Warszawie na św. Stanisława, 8 V 1791, ku czci króla stojącego na czele reformatorów, którzy 5 dni wcześniej, poniekąd w drodze zamachu stanu, uchwalili Konstytucję 3 Maja. Miała ona, jak się spodziewano, odrodzić naród i państwo. senat i posty

Po dniu Trzeciego Maja w ratuszowej sali

Zgodzonego z narodem króla fetowali;

Gdy przy tańcu śpiewano: „Wiwat Król kochany!

Wiwat Sejm, wiwat Naród, wiwat wszystkie Stany!"

A. Mickiewicz, Pan Tadeusz, 12, 686-90; koncert Jankiela.

Król zwierząt lew. Król Żółcik (Picrochole) zob. (król) Żółcik. Król życia przydomek pisarza ang. Oscara Wilde'a, słynnego w swoim czasie nie tylko ze swej twórczości, ale także ze stylu życia; por. Paradoks (Lord). Księga czterech królów zob. Cztery.

Księga królów zob. Szah-Name. Malowany król król tylko z nazwy, nominalny, nie mający władzy. Niech żyje król!, łac. vivat rex, z Wulgaty, 1. Ks. Król., 10, 24; por. God save the King.

Po królewsku zob. Aleksander Wielki (i Poroś). Trzej królowie zob. Trzy; Magowie. Ubu król zob. Ubu. W myśli twojej nie uwłaczaj królowi... bo ptaki powietrzne głos twój zaniosą z Biblii, Eklezjastes, 10, 20. Za króla Olbrachta wyginęła szlachta zob. Jan (I Olbracht). Za króla Sasa jedz, pq i popuszczaj pasa przysł.; zob. Pas; Sasi.

Zarazem i król wielki i rycerz waleczny z Iliady, 3, 179, Homera; o Agamemnonie; był to ulubiony wers Aleksandra Wielkiego, który zawsze miał przy sobie Iliadę i Odyseję\ cytowane w Memorabiliach, 3, 2, 2, Ksenofonta, który nie pojmuje, co mogło skłonić Homera do wychwalania u swego bohatera tych właśnie zalet, którymi ten się nie odznaczał. Z chłopa król zob.

Podobne prace

Do góry