Ocena brak

KOŃ

Autor /Pudens Dodano /28.03.2012

Zob. Bachmaty; Chabeta; Chomąto; Cug; Cugle; Drygant; Duha; Dzianety; Hippica; Houyhnhnms; Kantar, Kobyła; Lejce; Luzak; Mierzyn(ek); Oblader; Obladra; Ogłowie; Podjezdek; Podkowa; Podogonie; Rumak; Strzemię; Szkapa; Szleja; Szory; Świerzopa; Uzda; Wałach; Wodze; Wóz.

Chody koni: Stęp powolny, czterotaktowy; koń podnosi i stawia kolejno na krzyż każdą z nóg. Kłus szybszy, dwutaktowy; koń podnosi i stawia jednocześnie po 2 nogi - lewą przednią z prawą tylną, następnie prawą przednią z lewą tylną.

Galop trójtaktowy, niesymetryczny, susowy, najszybszy; przy galopie z prawej nogi ciężar ciała opiera się kolejno na lewej tylnej nodze; na prawej tylnej i lewej przedniej; oraz na prawej przedniej, po czym następuje przelot w powietrzu. Cwał, karier, szybsza, czterotaktowa odmiana galopu. Inochód zob. Inochoda. Szłap zob. Szłapak.

Darowanemu koniowi nie zagląda się w zęby, łac. no li equi dentes inspicere donati, św. Hieronim w przedmowie do swego łacińskiego Komentarza do Listów do Efezów (Biblia) przytacza to „przysłowie ludowe", tłumacząc niektórym krytykom, że nie powinni szukać błędów w jego rozdawanyĆh bezpłatnie pismach.

Drewniany koń:

1. Koń trojański zob. niżej.

2. Latający koń z Opowieści o hebanowym koniu z Tysiąca i jednej nocy.

3. Clavileno hiszp., 'Kołkowiec', magiczny drewniany rumak mogący jakoby unosić się w przestworzach, którego dosiadł Don Kiszot wraz z Sanczo Pansą, aby udać się na spotkanie z olbrzymem Malambruno. Koń się jednak nie ruszył z miejsca i spłonął od zapalonych kłaków przytkniętych mu do ogona; z Don Kiszota, 2,41, Cervantesa.

4. Drewniana kobyła narzędzie kary używane dawn. w niektórych armiach: delikwenta sadzano na ostrej krawędzi jej grzbietu z rusznicą przywiązaną do każdej jego stopy i trzymano w tej bolesnej pozycji przez określony wyrokiem czas.

Grupy końskie. W zależności od wpływów środowiska naturalnego i hodowli:

1. Konie prymitywne np. islandzkie, mongolskie, jakuckie, kirgiskie,

2. Konie półkulturalne, uszlachetnione konie zwykłe.

3. Konie kulturalne np. pełnej krwi (angielskiej), araby, kłusaki; z koni zimnokrwistych: perszerony, ardeny, belgi itp.; konie półkrwi, jak hanowery, oldenburgi, fr. angloaraby, huntery, trakeny.

W zależności od charakterystyk organicznych:

1. Ciepłokrwiste (gorącokrwiste) lekkie, suche, szybkie, do użytku pod wierzch, jak araby, pełnej krwi, kłusaki.

2. Zimnokrwiste ciężkie, masywne, silne, powolne, stępaki (mogące w stępie uciągnąć wielkie ciężary), jak perszerony, belgi, ardeny.

(Nazwy te charakteryzują temperamenty koni, a nie ich temperaturę ciała.) Jakby go na sto koni wsadził szczęśliwy, wesół, kontent, rad.

Każdy ma swego konika pasję, upodobanie, hob-Konia! konia! moje królestwo za konia!, ang. A hórse! a hor set my kingdom for a horsef, z Ryszarda III, 5, 4, Szekspira. Konia kąją... zob. Żaba. Konia z rzędem dać stawić w zakład; gołosłowne echo dawnych magnackich, wielkopańskich gestów.

Konie Diomedesa zob. Diomedes 2. Konie króla Francji mieszkają lepiej ode mnie, fr. Les chevaux du roi de France sont mieux loges que moi, słowa Ernesta Augusta, elektora Hanoweru, 1629-98, na widok staini Ludwika XIV w Wersalu.

Konie Rezosa zob. Rezos. Konie słuchają retoryki przysł., stoją o głodzie. Konie z Marły słynna para koni numidyjskich Wyrzeźbiona przez Guillaume Coustou Starszego dla pałacu (dworu) w Marły (zob.); dziś w Paryżu na Placu Zgody u wejścia do Champs Elysees.

Konie z Bazyliki św. Marka w Wenecji czwórka złoconych rumaków z brązu nad portalem katedry, prawdop. z IV w. pne., wywiezionych z wyspy Chios do Konstantynopola na rozkaz cesarza bizant. Teodozjusza; zabrane w 1204 do Wenecji przez dożów weneckich w czasie 4. krucjaty, w 1797 przewiezione na rozkaz generała Bonapartego (por. Popioły, 1,12, Żeromskiego) do Tuilerii w Paryżu, w czasie powrotnej podróży morskiej utopione, potem wyratowane, podczas 1. wojny świat, wywiezione do Rzymu, w czasie 2. wojny ukryte w klasztorze w Praglia koło Padwy.

Konik morski zob. Morski. Konik Zwierzyniecki zob. Lajkonik. Koń biały, czerwony, wrony i płowy zob. Cztery (Czterej jeźdźcy Apokalipsy). Koń i końskość zob. Antystenes z Aten (Platonie, widzę zawsze konia...). Koń i wielbłąd zob. Wielbłąd. Koń, jaki jest, każdy widzi definicja hasła Koń w Nowych Atenach (1746) ks. Benedykta Chmielowskiego.

Koń jako godło, emblemat, atrybut W sztuce chrześc. przedstawiać miał odwagę i hojność; jest atrybutem św. Marcina, Maurycego, Jerzego i Wiktora, którzy wyobrażani są na koniu; jego wizerunki w katakumbach symbolizować miały prawdop. krótkotrwałość życia doczesnego. Koń ma cztery nogi, a potknie się, łac. errat interdum ąuadrupes, a cóż dopiero człowiek!

Koń morski zob. Morski. Koń Pana Jezusa eufemistyczne określenie osła, tj. głupca. Aluzja do triumfalnego wjazdu Jezusa do Jerozolimy na oślicy (por. Biblia, Ew. wg Mat. 21, 1-11) i związanej z tym wydarzeniem, pop. w śrdw. i aż do końca XVIII w., procesji w Niedzielę Palmową, kiedy w pochodzie wokół kościoła jechał na osiołku człowiek przebrany za Jezusa (później używano figury z drewna).

Końskie szerokości, ang. horse latitudes, region ciszy między 30° i 35° szer. płn. nazwany tak mqże dlatego, że żaglowce wiozące konie do Indii Zach. a. Ameryki musiały część ładunku wrzucać do morza, aby ulżyć statkowi zaskoczonemu przez ciszę morską.

Koński ogon zob. Ogon. Koń trojański mit. gr. ogromny drewniany koń z ukrytymi wewnątrz wojownikami, pozostawiony pod Troją w 10. roku wojny przez Greków, którego Trojanie wprowadzili do miasta, co stało się powodem ich klęski; przen. zdobycz przynosząca zgubę; złowrogi, niebezpieczny podarunek. Nie ufąjcie koniowi, Trojanie!, łac. equo ne credite, Teucri!" z Eneidy, 2, 48, Wergiliusza.

Czymkolwiek to jest, lękam się Danaów (Greków), nawet gdy
składają dary, łac. quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentes, z
Eneidy, 2, 49, Wergiliusza; ostrzeżenie Laokoona na widok konia
drewnianego przed murami Troi; por. Odyseja, 8,493, Homera. Koń trojański rzymskie malowidło ścienne z Domu Livii w Pompei, Rzym, Pałatyn. Koń turek, chłop Mazurek, czapka magierka, szabla węgierka przysł., rzeczy najlepsze.

Książęta i rżenie koni zob. Dariusz I. Maści koni: siwy, gniady (jasnobrunatny, kasztanowaty), kasztan (zob.), kary (czarny), biały, szpak (ciemnosiwy), czarny, bułany (płowy, żółtawy), wrony (kruczy, czarny, kary), myszaty (szary, popielaty), srokaty (pstry, łaciaty, cętkowany), dropiaty (cętkowany, zwł. siwo i czerwono), płowy (żółty z odcieniem szarym), deresz (zob.), cisawy (kasztanowaty, jasnogniady, czerwonobrunatny, o barwie drewna cisu), pleśniwy (kasztanowaty, jasnogniady, biało nakrapiany), jabłkowity (siwy, rzadziej bułany a. gniady, mający tzw. jabłka, okrągławe ciemniejsze plamy), izabelowy (zob. Izabella I), rydzy (czerwonożółty, rudy, ryży), tarantowaty (biały w plamy kare, gniade a. kasztanowate, owalne a. nieregularne), mrozisty (mroziasty, pleśniwy, z siwymi włosami rozsianymi ha sierści czarnej, brunatnej a. czerwonej); dalej najróżniejsze złożenia, jak: skarogniady, gniadomyszaty, rydzopleśniwy, żelaznosiwy (wrono- a. popielatosiwy). itd.

Piętnaście zalet dobrego konia. Wg Wynkyna de Worde, ang. drukarza, pomocnika Caxtona, dobry koń winien mieć 3 cechy mężczyzny, 3 - kobiety, 3 - lisa, 3 - zająca i 3 - osła (1496).

Mężczyzny - śmiałość, dumę, wytrzymałość. Kobiety - piękną pierś, piękne włosy, ustępliwość. Lisa - piękny ogon, krótkie uszy, dobry chód. Zająca - wielkie oko, suchą głowę, szybki bieg. Osła t- duży podbródek, płaskie i wysokie kopyta.

Długie i krągłe krzyże, postać nieprzerosła,

Szyja z wypukłych piersi w giętki łuk wyniosła,

Ostre ucho, niewielka głowa, pełne oko,

Czoło niewąskie, nozdrza rozwarte szeroko,

Suche kolano, krótka, lecz gładka pęcina,

Noga, co się w odstępie ni plącze, ni zgina,

Płaskie kopyto, miękka i rozpierzchła grzywa,

Odległy ogon, który cienki włos okrywa,

Sierść powabna połyskiem, a której pokrycie

Zdradza i każdą żyłę, i każde krwi bicie,

Są cechą nadobnego i dzielnego konia.

K. Koźmian, Ziemiańsłwo polskie, 2, 645-55 (1839).

Pożarty przez konie, łac. praedą caballorum, zrujnowany przez koszty utrzymywania stajni, stadniny; z Satyry, 11, 193, Juwenala.

Rasy koni najbardziej znane: Angielskie wyścigowe ang. (pełnej krwi), myśliwskie (huntery); z pociągowych: Shire, Clydesdale, Suffolk. Austriackie lipicany. Francuskie kłusaki fr., angloaraby (czystej krwi i półkrwi), sportowe anglo-normandy; z pociągowych: perszerony, ardeny, buldony.

Niemieckie trakeńskie, wschodniopruskie, hanowerskie, holsztyńskie, meklemburskie; z pociągowych: reńskie, belgi. Polskie arabskie, poznańskie, mazurskie, małopolskie, śląskie; z pociągowych: sztumskie, sokolskie.

Skandynawskie gudbrandsdale, fiordy, w ZSRR kłusaki orłowskie, konie dońskie * budiennowskie. terskie, achał-tekińskie, kabardyńskie, wiackie; z pociągowych: włodzimierskie, toryjskie.

Sejański koń, z Geliusza, 3,9,6, przen. coś, co przynosi pecha (por. Jonasz). Wg tradycji Gnaeus Seius miał konia argiwskiego z rasy Diomeda, gniadosza niezwykłej urody, który jednak przynosił nieszczęście swoim właścicielom. Kolejny z nich, Korneliusz Dolabella, który kupił go za 100 000 sestercji, został zabity w Syrii w czasie wojny domowej. Następny, Kajus Kasjusz, po klęsce republikanów pod Filippi w 42 pne. na własną prośbę został zabity przez swego wyzwoleńca.

Ostatni, Marek Antoniusz, po bitwie pod Akcjum w 31 pne. odebrał sobie życie, zabijając jednak przedtem pechowego konia. Konie sławne w mitach i historii (wybór): Akwilin ('orli') ogier Rajmunda z Tolozy, wyhodowany nad brzegami Tagu; z Jeruzalem wyzwolonej, 7, 89, Tassa.

Al Borak (arab., 'błyskawica') mlecznobiała klacz Mahometa o orlich skrzydłach i ludzkim obliczu, która zawiozła proroka z ziemi prosto do siódmego nieba. Alfana ('klacz') klacz Gradassa z Orlanda szalonego Ariosta. Arejon ('wojenny') mit. gr. cudowny koń Heraklesa zrodzony przez Posejdona przez uderzenie trójzębem o ziemię (a. z Demeter jako klaczy).

Mówił ludzkim głosem i biegł niebywale prędko; podarowany Adrastowi (zob.) uratował mu życie w nieudanej wyprawie przeciw Tebom. Babieka, Bawieka, koń Gyda (zob.). Gdy młody Rodrygo miał sobie wybrać konia, pominął najszlachetniejsze wierzchowce i wybrał niepozornego źrebca.

Ojciec chrzestny nazwał wtedy chłopca Babieca (hiszp., 'prostaczek'), a Rodrygo przeniósł to imię na konia. Ten przeżył swego pana o dwa i pół roku, ale nie pozwolił się dosiąść nikomu innemu. Pogrzebano go przed wrotami klasztoru w Walencji, a na tym miejscu zasadzono dwa wiązy.

Bajardo zob. Balios (gr., 'srokaty') mit. gr. jeden z cudownych koni podarowanych Peleuszowi przez Posejdona; należał później do Achillesa. Ojcem Baliosa, podobnie jak Ksantosa, był wiatr zachodni, Zefir, a matką harpia Podarge. Biały Surrey ulubiony koń Ryszarda III, króla Anglii.

Brigliadoro (wym. briliadoro) (wł., 'złota uzda') słynny koń Orlanda, ustępujący tylko Bajardowi w szybkości i czarodziejskich właściwościach. Bucefał zob. Aleksander Wielki; Apelles. Celer (łac., 'szybki') koń cesarza rz. Lucjusza Werusa; karmiony migdałami i rodzynkami, przykrywany królewską purpurą, mieszkał w pałacu cesarza. Clarileno zob. wyżej Drewniany koń, 3. Copenhagen koń Wellingtona w bitwie pod Waterloo; por. niżej Marengo. Czarna Bess zob. Turpin Dick.

Ferant d'Espagne (st.-fr., 'rumak z Hiszpanii') siwek 01ivera, jednego z paladynów Karola Wielkiego. Grani (szary) bajecznie szybki rumak Zygfryda z st.-germ. sagi Pieśń o Nibelungach (zob. Nibelung). W operze Wagnera Zmierzch bogów służy Brunhildzie. Gringolet koń Gawaina (zob.). Haizum koń archanioła Gabriela (wg muzułmanów).

Hippokampos mit. gr. jeden z koni Posejdona; miał tylko dwie przednie nogi, a tylna połowa ciała była ogonem smoka a. ryby. Hrimfaksi mit. skand, rumak Nocy; piana spadająca mu z pyska pokrywa ziemię rosą. Incitatus zob. Kaligula. Jasiek i Pikador najbardziej wsławione konie w zawodach jeździeckich w Polsce w okresie międzywojennym pod rotmistrzem Adamem Królikiewiczem.

Kantaka biały koń Gautamy zob. Budda. Kasztanka klacz marszałka Józefa Piłsudskiego. Koń Gonnelli, nadwornego błazna księcia Ferrary, słynął z przeraźliwej chudości, „składał się tylko ze skóry i kości" (łac. Osso atgue pellis totus erati z Plauta).

Koń sejański zob. wyżej Sejański koń. Ksantos (gr., 'żółty') mit. gr. jeden z cudownych koni Achillesa. Wg Iliady, 19, Homera, gdy pan jego uczynił mu wyrzut, że pozostawił Patrokla martwego na polu bitwy, Ksantos obrócił głowę i powiedział Achillesowi, że sam wkrótce umrze, nie z winy swego konia, ale z wyroku nieubłaganego przeznaczenia (por. Osioł: Oślica Balaama.). Ksantos jest u Homera również nazwą rzeki Skamander i miasta na jej wybrzeżu. Lamri ('skoczna') klacz króla Artura. Marengo biały ogier Napoleona I w bitwie pod Waterloo; por. wyżej Copenhagen.

Marokko koń przyuczony do wykonywania różnych cudownych sztuk przez niejakiego Banksa pod koniec panowania królowej Elżbiety I. Powiadano, że jednym z jego wyczynów miało być wdrapanie się na wieżę kościoła św. Pawła. Wg współczesnej anegdoty pewien terminator wzywał swego majstra, aby wyszedł na ulicę i zobaczył to dziwo; a mąjster na to: „Odczep się, głupcze, po cóż mi oglądać konia na szczycie, kiedy mogę zobaczyć tylu osłów na dole!" Kiedy Banks udał się w 1601 do Paryża, uwięziono go podejrzewając, że sztuki Marokka są dziełem czarnej magii.

Pałasz jasnopłowy koń króla Jana III Sobieskiego, któremu uratował życie pod Parkanami i pod którym chodził w czasie odsieczy wiedeńskiej. Pegaz zob. Phrenikos (gr., 'rozumny'), Frenikos, który zwyciężył w wyścigu na 73. Olimpiadzie, koń Hierona z Syrakuz. Rabican koń Karola Wielkiego. Reksz rumak Rustama (zob.). Roan Barbary (ang., 'deresz berberyjski') ulubiony koń Ryszarda II, króla ang.

Jakżeż mię serce bolało, gdym patrzał

W dzień koronacji w Londynie, jak jechał

Bolingbroke na twym arabskim dereszu,

Na tym, któregoś dosiadał tak często!

W. Szekspir, Ryszard II, 5, S; Pachołek do Ryszarda II; tł. L. Ulrich.

Rosabelle ulubiony wierzchowiec Marii Stuart. Rosynant zob. Sleipnir mit. germ. szary ośmionogi rumak Odyna, galopujący z równą łatwością po lądzie i po morzu, symbol wiatru, mogącego dąć z ośmiu stron świata.

Szibdiz wiatronogi Bucefał perski, wierzchowiec władcy irańskiego Chusrawa (Chosroesa) II Parwiza; zob. Farhad i Szirin. Tachebrune koń Ogiera Duńczyka (zob.). Tarant zob. Czarniecki Stefan. Turnian cisawy, łysy koń króla Stefana Batorego. Vegliantino (wł., 'strażniczek') słynny ogier Orlanda; we fr. romansie Veillantif ogier Rolanda. Woida cisawy koń króla Stefana Batorego.

Napisał wielki jenerał Żomini,

Źe koń, nie człowiek, dobrą jazdę czyni.

A. Mickiewicz, Dziady, cz. III. Ustęp, Przegląd wojska, 79-80.

Częściej koń w twardej krydze chodzić nauczony

Jeźdźca zmiata, a w biegu munsztuk pozwolony

Łatwiej utrzyma niźli wodze mocno jęte;

Prożno wędzidło wściąga już raz na kieł wzięte.

Sz. Szymonowie, Lutnia rokoszańska, 151-54.

Podobne prace

Do góry