Ocena brak

Komunizm - Blok komunistyczny

Autor /motorola Dodano /03.05.2012

Komunizm, obiecując zmienić świat, pojawiał się w XX wieku na coraz to nowych obszarach. Siłą napędową światowego komunizmu był ZSRR, pierwsze państwo o nowym ustroju. Ideologia ta odgrywała istotną rolę az do końca lat osiemdziesiątych.

Za przykładem rosyjskiej partii komunistycznej, która w 1917 r. przejęła władzę w Rosji i była siłą rządzącą w ZSRR, w wielu innych krajach powstały partie komunistyczne. Ich celem było utworzenie państw robotniczych na drodze rewolucyjnej; ich członkowie byli często prześladowani, a partie działały nielegalnie. Podstawą ich działalności były teorie Karola Marksa zmodyfikowane przez Lenina.

Linia programowa

Po pierwszej wojnie światowej rządy komunistyczne powstały przejściowo na Węgrzech i w Bawarii, lecz nadzieje na rychłą rewolucję światową szybko rozwiały się, przez co ZSRR znalazł się w izolacji. Jednakże partie komunistyczne na całym świecie, aby utworzyć silny, zdyscyplinowany ruch ogólnoświatowy, trzymały się „linii programowej partii", kreślonej przez przywódców radzieckich.

Związek Radziecki i komunizm miały w latach 20. i 30. wielu zwolenników na Zachodzie. Ludzie ci wierzyli, że w ZSRR powstało nowe, sprawiedliwsze społeczeństwo i usprawiedliwiali jego błędy - nawet okropne czystki stalinowskie - jako rezultat antyradzieckich spisków lub „bóle porodowe", w których zrodzić się miał nowy świat. To wytłumaczenie wydawało się do przyjęcia w okresie, gdy zachodni system demokratyczno-kapitalistyczny, którym zachwiała pierwsza wojna światowa i Wielki Kryzys oraz sukcesy faszyzmu, sprawiał wrażenie bliskiego upadku.

W latach 20. komuniści odnosili się niezwykle wrogo do partii socjaldemokratycznych, widząc w nich swoich rywali. Jednakże spory między partiami lewicowymi ułatwiły Hitlerowi przejęcie władzy w Niemczech w roku 1933 i rozbicie silnej Komunistycznej Partii Niemiec. Po tym zdarzeniu Stalin zmienił strategię działania partii komunistycznych, dopuszczając współpracę z partiami lewicowymi i liberalnymi we wspólnej walce z groźniejszym wrogiem - faszystami.

Sytuacja znowu uległa zmianie w 1939 r., gdy ministrowie spraw zagranicznych ZSRR i III Rzeszy podpisali traktat o granicach i przyjaźni, znany pod nazwą paktu Ribbentrop-Mołotow. Jednak atak niemiecki na ZSRR w czerwcu 1941 r. ponownie zmienił obraz sytuacji. Rosjanie zostali bohaterskimi sprzymierzeńcami Wielkiej Brytanii, a później także Stanów Zjednoczonych, a europejskie partie komunistyczne, które dotychczas na rozkaz Stalina sabotowały wysiłek wojenny, stały się w wielu państwach okupowanej Europy najważniejszą siłą miejscowego ruchu oporu.

Ekspansja komunizmu w Europie

W chwili zakończenia II wojny światowej Armia Czerwona zajmowała znaczny obszar Europy. Większości krajów, które znalazły się w tej strefie, narzucony został system wzorowany na ustroju ZSRR, choć przeważnie komuniści stanowili tam mniejszość. Wybory fałszowano, a partie opozycyjne stopniowo eliminowano. Prześladowano nie tylko antykomunistów: w partiach komunistycznych przeprowadzano czystki, aby stały się one bezwolnymi wykonawcami poleceń Rosjan.

Po przejęciu całkowitej kontroli nad krajami Europy Wschodniej, dzięki czemu Związek Radziecki stał się rywalizującym z USA supermocarstwem, komuniści poczynili znaczne postępy. Na Zachodzie, we Francji i Włoszech, istniały silne partie komunistyczne, choć rządzące koalicje nie dopuszczały ich do władzy. W USA partia komunistyczna została zdelegalizowana, a w Wielkiej Brytanii nie odgrywała większej roli.

Pierwszy rozłam w gronie krajów komunistycznych nastąpił w roku 1948, gdy Jugosławia, pod przywództwem Josipa Broz Tito, zerwała z ZSRR. Choć była to propagandowa porażka, nie miała ona wielkiego znaczenia, ponieważ w Jugosławii nie powstała alternatywna wersja ustroju komunistycznego. O wiele większą wagę miało zwycięstwo komunizmu w Chinach pod przywództwem Mao Tse-tunga. Państwo to, choć słabo rozwinięte, miało ogromny potencjał i było w stanie skutecznie walczyć z wojskami amerykańskimi w Korei.

Komunizm wydawał się mieć największą siłę przebicia w połączeniu z nacjonalizmem i antykolonializmem; komunizm nie zatryumfował na Malajach, gdzie uważany był za ideologię chińskiej mniejszości, lecz stał się siłą dominującą w Wietnamie, skąd wyrzucono Francuzów, po czym nastąpił podział kraju na cześć północną, rządzoną przez komunistów, i południową, w której panował ustrój kapitalistyczy (1954).

Komunizm po śmierci Stalina

Kiedy Stalin zmarł w roku 1953, ciągle był on jeszcze uważany przez wielu komunistów za bohatera. Jednak o faktycznych nastrojach świadczyła rewolta robotników, która wybuchła w NRD i została stłumiona przez wojska radzieckie.

Po walce o władzę na Kremlu nowym radzieckim przywódcą został Nikita Chruszczow. Jego rywale zostali upokorzeni, ale nie pozbawieni życia (z wyjątkiem szefa aparatu bezpieczeństwa), co było odstępstwem od metod stosowanych przez Stalina. To obudziło nadzieję, że komunizm może się zreformować. Potwierdzeniem tego wydawało się być historyczne przemówienie Chruszczowa z 1956 roku, potępiające zbrodnie Stalina.

Sytuacja rzeczywiście uległa pewnej zmianie. Nie było już krwawych czystek w łonie partii, ale KPZR zachowała pełną kontrolę i nie tolerowała żadnej formy opozycji. Najwyraźniej uwidoczniło się to na Węgrzech, gdzie ruch reformatorski doprowadził w 1956 roku do sytuacji, w której możliwa byłaby zmiana ustroju. Armia radziecka interweniowała, a opór został brutalnie zdławiony.

ZSRR ciągle był przedstawiany na zewnątrz jako kraj modelowej gospodarki planowej, choć radzieckie skolektywizowane rolnictwo pozostawało najsłabszą gałęzią gospodarki, a wiele reform Chruszczowa zostało zablokowanych. Na arenie międzynarodowej jednym z najbardziej istotnych posunięć Chruszczowa było ogłoszenie doktryny pokojowej współegzystencji. Porzucając przekonanie, że wojna z krajami kapitalistycznymi jest nieunikniona, uznał on, że komunizm wprawdzie zatriumfuje, ale w drodze pokojowej rywalizacji i postępu gospodarczego.

Jednakże napięcie globalne nie spadało. Jedną z przyczyn był fakt, że Niemcy z NRD masowo uciekali ze swego kraju, znajdując schronienie w Berlinie Zachodnim, przyczółku świata zachodniego w centrum komunistycznego kraju. Straty spowodowane przez ucieczki wykwalifikowanych i wyszkolonych robotników byfytak duże, że w roku 1961 władze NRD ogrodziły miasto, budując betonowy mur otoczony zasiekami, zwany murem berlińskim. Spełniał on swoje zadanie, lecz stanowił przyznanie się do porażki.

Kuba była kolejnym punktem zapalnym. W roku 1959 Fidel Castro poprowadził rewoltę ludową przeciwko skorumpowanemu reżimowi Batisty. Jego program nie spodobał się Stanom Zjednoczonym, które w roku 1961 wsparły inwazję kubańskich emigrantów w Zatoce Świń. Inwazja zakończyła się fiaskiem, a w rezultacie Kuba otwarcie przystąpiła do obozu komunistycznego. Skutkiem inwazji był tak zwany kryzys kubański, w czasie którego ledwie uniknięto międzynarodowego konfliktu nuklearnego.

Konflikt między ZSRR i Chinami był kolejną oznaką tego, że jedność bloku komunistycznego skończyła się. Forma rządów panująca w ZSRR nie była już jedyną formą socjalizmu rewolucyjnego. Kilka krajów arabskich ogłosiło się socjalistycznymi, choć siła islamu ograniczała w nich wpływy marksizmu, doktryny ateistycznej. Wiele krajów afrykańskich wprowadziło u siebie system jednopartyjny i gospodarkę planową, bez popadania w zależność od Moskwy; większość z nich zachowało neutralność i określano je mianem „państw niezaangażowanych".

Wzrost wpływów

W roku 1964 Chruszczow stracił władzę i został zastąpiony przez Leonida Breżniewa. Pod rządami Breżniewa ZSRR coraz bardziej stawał się niesprawnym, zbiurokratyzowanym państwem, które miało na celu jedynie zaspokajanie ambicji rządzącej elity partyjnej. Z drugiej strony, chińska rewolucja kulturalna z lat 1966-69 stanowiła kosztowną próbę zapobieżenia biurokratyzacji i stworzenia pozorów państwa rewolucyjnego.

W roku 1968, podczas majowych protestów studenckich i strajku generalnego, we Francji doszło do gwałtownych konfrontacji, które doprowadziły do zdyskredytowania partii de Gaulle'a. Działania studentów i robotników okazały się o wiele bardziej zdecydowane niż to, co robiła Francuska Partia Komunistyczna, uważająca się partią za rewolucyjną. Jednakże, choć radykalizm studentów przez kilka kolejnych lat miał pewien wpływ na życie kraju, niekomunistyczna „nowa lewica" nie zdołała na trwałe wejść na scenę polityczną.

W tym samym roku w Czechosłowacji, której przywódcą był Alexander Dubćek, podjęto próby liberalizacji instytucji państwowych bez odrzucania ustroju socjalistycznego. „Praska wiosna" zakończyła się inwazją czołgów radzieckich wspieranych przez wojska państw Układu Warszawskiego, w tym także armię polską. Ponieważ Czesi nie opierali się, inwazja przebiegła praktycznie bez rozlewu krwi, lecz postawiła pod znakiem zapytania możliwość wprowadzenia w życie idei Dubćeka „socjalizmu z ludzką twarzą".

Także w wojnie wietnamskiej punkt zwrotny miał miejsce w 1968 r. Po wprowadzeniu przez Amerykanów do akcji ogromnych sił interwencyjnych nastąpiły ofensywy Wietnamczyków z północy i Vietcongu (partyzantów komunistycznych). Światowa opinia publiczna zwróciła się przeciwko Stanom Zjednoczonym. Wycofanie się USA z Wietnamu nastąpiło w 1973 roku, a w roku 1975 komuniści rozbili siły Południa.

Walki w Laosie i Kambodży również zakończyły się wprowadzeniem tam reżimu komunistycznego. Jednak Stany Zjednoczone zdecydowane były nie dopuścić do rozprzestrzenienia się komunizmu w Amerykach. Presja amerykańska odegrała ważną rolę w obaleniu rządu, który tworzyła koalicja partii lewicowych w Chile (1970-73). Prezydent Chile, Salvador Allende, został zabity w trakcie przewrotu wojskowego, po którym nastąpił okres krwawych represji.

Interwencja w Czechosłowacji skrytykowana została przez wiele partii komunistycznych na Zachodzie., które zaczęły wykazywać większą niezależność od ZSRR. Doprowadziło to do powstania doktryny eurokomunizmu, która dopuszczała działanie w ramach systemu parlamentarnego i przyjęła się we Włoszech i Francji.

Na świecie obszar wpływów ZSRR ciągle się powiększał. Wspierane przez Rosjan reżimy marksitowsko-leninowskie przejęły władzę w Etiopii, Angoli, Mozambiku i innych krajach afrykańskich.

Te jednak, pogrążone w nędzy i wojnach domowych, nie były wartościowymi sojusznikami. Rząd komunistyczny pojawił się w Afganistanie i aby przetrwać, musiał prosić o radzieckie wsparcie wojskowe. W Nikaragui w roku 1979 sandinistowska rewolta ludowa przeciwko miejscowemu tyranowi spotkała się z wrogością USA; w tej sytuacji sandiniści zwrócili się o pomoc do ZSRR.

W Chinach radykalne eksperymenty zostały zarzucone po śmierci Mao w roku 1976. Jednak w Kambodży rząd Czerwonych Khmerów, na czele którego stał Pol Pot, usiłował przeprowadzić okrutną, gwałtowną rewolucję społeczną poprzez wysiedlanie ludzi z miast i osiedlanie ich na wsi. Miliony poniosły śmierć, aż w końcu Pol Pot został obalony w wyniku interwencji wietnamskiej w 1979 r.

Oznaki kryzysu

W 1980 roku pojawiły się znaki, że komunizm znajduje się w stanie głębokiego kryzysu. Gospodarczy kryzys w Polsce doprowadził do utworzenia Solidarności, niezależnego związku zawodowego, który przez jakiś czas był w stanie wymusić na władzach pewne ustępstwa i stanowił niespotykaną w żadnym innym kraju bloku komunistycznego formę samorządu obywatelskiego.

Aż do roku 1989 radzieckie siły interwencyjne utkwiły w Afganistanie w konflikcie z antykomunistyczną partyzantką, fundamentalistami zwanymi mudżahedinami („wojownicy świętej wojny"). Nie mogące sobie poradzić na nieznanym terenie siły radzieckie musiały się w końcu wycofać.

Wkrótce stało się jasne, że gospodarka radziecka chwiała się, a system centralnego planowania nie był w stanie sprostać ostrym wymogom nowoczesnej gospodarki.

W roku 1982 Leonid Breżniew zmarł. Po nim krajem rządzili kolejno: Konstantyn Czernienko - poprzednio doradca I sekretarza partii - i Juri Andropow, przedtem szef KGB. Michaił Gorbaczow objął przewodnictwo partii w roku 1985 i sprawował rządy w schyłkowej fazie komunizmu.

Komunizm - WAŻNIEJSZE DATY

1945-48

Komuniści obejmują władzę w Europie Wschodniej

1949

Proklamowanie Chińskiej Republiki Ludowej

1953

Śmierć Stalina; Chruszczow dochodzi do władzy; powstanie w NRD

1954

Podział Wietnamu

1956

Chruszczow potępia Stalina; powstanie na Węgrzech

1959

Zwycięstwo Castro na Kubie

1961

Inwazja w Zatoce Świń

1964

Breżniew zastępuje Chruszczowa

1966-69

Rewolucja kulturalna w Chinach

1968

Wydarzenia majowe we Francji; radziecka interwencja w Czechosłowacji

1975

Zwycięstwo komunistów w Wietnamie

1979

Zwycięstwo sandinistów w Nikaragui; odsunięcie od władzy Pol Pota; ZSRR interweniuje w Afganistanie

1980

Legalizacja Solidarności w Polsce

1982

Śmierć Breżniewa

1985

Gorbaczow zostaje przywódcą radzieckim

Podobne prace

Do góry