Ocena brak

KLASYCYZM - Założenia estetyczne i cechy klasycyzmu w muzyce

Autor /Halszka Dodano /04.04.2013

Słowo „klasyczny” (łac. classicus 'wyuczony w klasie, pierwszorzędny, doskonały, wzorcowy') to jeden z najstarszych i najbardziej żywotnych terminów funkcjonujących w naszej kulturze. Określenie to wywodzi się z podziału społeczeństwa rzymskiego na pięć klas, według którego tzw. classici reprezentowali pierwszą — najbogatszą i najbardziej wpływową — klasę obywateli. Dla pozostałych Rzymian stanowili wzór zachowania, cnót i postawy obywatelskiej. Od tego czasu termin „klasyczny” łączony był z pojęciem doskonałości i mistrzostwa. Stąd właśnie tak często mówimy o „klasycznej postawie”, „klasycznym przykładzie” czy „klasycz­nych proporcjach”, przyjmując, że określone w ten sposób zjawiska uznajemy za typowe, tradycyjne, a równocześnie — doskonałe. Z punktu widzenia estetyki termin „klasyczny” oznacza nawiązanie do starożytnej zasady proporcji, umiaru i doskonałości formy. Sztukę w okresie klasy­cyzmu można więc potraktować jako ponowne nawiązanie do starożyt­ności. Powrót do starożytnych koncepcji w sztuce miał już miejsce w renesansie. Potem nastał barok, w którym preferowano różnorodność i rezygnowano z zasady umiaru. Klasycyzm był więc kolejną próbą przywrócenia ponadczasowych, starożytnych ideałów piękna.

Klasycyzm objawił się przede wszystkim w architekturze i muzyce. Nowo powstające gmachy i budowle zawierały elementy architektury greckiej i rzymskiej. W 1709 roku natrafiono przypadkiem — podczas prac rolnych — na kamień, który okazał się szczytem jednej ze staro­żytnych świątyń Herkulanum — starożytnego miasta w Italii u podnóża Wezuwiusza. To symboliczne znalezisko ożywiło prace wykopaliskowe i liczne badania mające na celu poznanie czasów antycznych, w szcze­gólności zaś — kultury i sztuki ludzi żyjących w tak bardzo już odległych czasach. Dużą rolę w tym względzie odegrało oddziaływanie sztuki renesansowej, a także rozwój teorii i historii sztuki. W dziedzinie rzeźby powróciła tematyka mitologiczna, alegoryczna i portretowa. Tematyka historyczna stała się domeną malarstwa. Ideał spełniać miała doskona­łość rysunku oraz dominacja formy nad kolorem.

Podobnie jak w przypadku epok wcześniejszych sztuka klasycyzmu, w tym także muzyka, była w znacznej mierze odzwierciedleniem zespołu wydarzeń politycznych i zagadnień społecznych. Należały do nich przede wszystkim: Wielka Rewolucja Francuska (1789), wojny napoleońskie, a w efekcie — znaczące zmiany światopoglądowe, ekonomiczne i społecz­ne. Wiek XVIII zaznaczył się w historii jako czas walki o równość społeczną i ogłoszenia deklaracji praw człowieka. Dążenie do prawnej równości całego społeczeństwa przyczyniło się do uzyskania szerokich przywilejów przez warstwy niższe, w szczególności przez mieszczaństwo. Te wydarzenia zmienić miały wkrótce status artysty i rolę sztuki w życiu codziennym. Nowa koncepcja twórczości związana była z pojęciem ge­niuszu. Sytuacja społeczna twórców stopniowo ulegała zmianie. Artyści powoli uniezależniali się od dworu i Kościoła, osiągając coraz większą swobodę twórczą. Twórczość artystyczna stawała się profesjonalna. Przy­czyniły się do tego w dużej mierze nowe formy odbioru sztuki i nowe formy mecenatu zarówno prywatnego, jak i publicznego (publiczne kon­certy, wystawy, muzea, stowarzyszenia muzyczne, koncerty domowe). Rozwinęły się wydawnictwa muzyczne oraz warsztaty produkujące in­strumenty. Rozwój przemysłu sprzyjał udoskonaleniom technicznym wie­lu instrumentów.

W dziedzinie myśli o sztuce nastąpiło wydzielenie się estetyki, czyli nauki o pięknie. Rozważania estetyczne w myśli europejskiej swymi początkami sięgają starożytnej Grecji, jednak termin „estetyka” odno­szący się do dyscypliny filozoficznej, u podstaw której leży wiedza o przedmiotach pięknych i przeżywaniu piękna, wprowadził w połowie XVIII wieku Alexander Gottlieb Baumgarten w pracy Aesthetica (2 tomy, 1750-1758).

XVIII wiek w dziejach kultury europejskiej określany jest jako oświecenie. Termin ten, upowszechniony w Niemczech m.in. przez filozofa Immanuela Kanta (1724-1804), przyjął się na określenie tego czasu także w innych ośrodkach: Polsce, Rosji, Francji. W okresie oświecenia sztuka nie miała jednorodnego charakteru stylowego ani ideowego, podobnie jak samo oświecenie, które nie stanowiło spójnego systemu intelektualnego czy zespołu postaw. Najważniejszą i niekwestionowaną ideą oświecenia był racjonalizm (łac. rationalis 'rozumny, rozsądny'). Nowa filozofia podkreślała potrzebę wychowania i edukacji społeczeństwa. Rozum stał się narzędziem poznania i źródłem wiedzy o świecie (empiryzm), ale jednocześnie miał służyć krytyce dotychczasowej wiedzy i wyzwalaniu spod władzy autorytetów religijnych, intelektualnych i po­litycznych (antydogmatyzm). Przykładem znacznego ożywienia intelektu­alnego było opracowanie Wielkiej encyklopedii francuskiej, która — mimo pewnych sprzeczności i błędów — miała spełnić rolę pierwszego pełnego kompendium ówczesnej wiedzy. Klasycyzm w sztuce uważany jest za styl najbliższy postawom racjonalistycznym i, co ważniejsze, za dominu­jący styl ponadnarodowy.

W 1. połowie XVIII wieku pierwszoplanową rolę odegrali kompozy­torzy północnoniemieccy, czescy i włoscy — reprezentanci wspominanych wcześniej szkół przedklasycznych. Około 1770 roku centrum kultury muzycznej stał się Wiedeń. Stało się tak za sprawą głównie trzech kompozytorów: Josepha Haydna, Wolfganga Amadeusa Mozarta i Lu­dwiga van Beethovena, zwanych klasykami wiedeńskimi, gdyż każdy z nich przez pewien czas działał w Wiedniu. Zamieszczona dalej tablica chronologiczna ważniejszych kompozytorów XVIII wieku pokazuje bardzo czytelnie, jak należy umiejscowić w dziejach tych twórców. Ilustruje za­razem, na czym polega trudność w wyznaczeniu granic pomiędzy epo­kami, wynikająca z zazębiania się czy wręcz nakładania się w czasie odmiennych zjawisk stylistycznych. Tablica nie uwzględnia twórców polskich. Dla naszego kraju, będącego dotychczas jednym z ważnych kulturotwórczych ośrodków europejskich, nadszedł tragiczny, niezwykle trudny czas historyczny — czas upadku i pierwszego rozbioru.

Klasycyzm — najkrótsza z epok w dziejach muzyki nowożytnej, obejmująca zaledwie kilkadziesiąt lat — obfitował w przełomowe doko­nania w zakresie formy dzieł muzycznych. Do najbardziej charaktery­stycznych cech klasycyzmu w muzyce należą:

1) dominacja muzyki instrumentalnej: orkiestrowej, kameralnej, so­lowej,

2) cykliczna koncepcja formy,

3) ukształtowanie modelu formalnego zwanego allegrem sonatowym (Określenie Sonatenform (niem. 'forma sonatowa') w odniesieniu do pierwszej części (allegro) cyklu sonatowego oraz jej model formalny zaproponował Adolf Bern-hard Mara w traktacie Die Lehre von der musikalischen Komposition (t. 3, wyd. Lipsk 1845). Pojęcie forma sonatowa rozumiane jako cykl wprowadził Carl Czerny w latach trzydziestych XIX wieku.),

4) kontrast jako środek służący kształtowaniu formy cyklicznej i zróż­nicowaniu wyrazu muzycznego,

5) homofonia jako zasada fakturalna,

6) organizacja wysokości dźwięków zgodna z teorią harmoniki funk­cyjnej.

Ad 1) W epoce klasycyzmu ugruntowały się zasadnicze typy wyko­nawcze muzyki instrumentalnej — symfoniczny, kameralny i solowy. W zakresie muzyki wokalno-instrumentalnej największą popularnością cieszył się gatunek operowy. Utwory przeznaczone na zespół orkiestrowy określano takimi terminami jak: uwertura, symfonia, diuertimento i in. W muzyce kameralnej zaistniały: sonata kameralna, trio, kwartet, kwin­tet i większe obsady, przy czym największe zainteresowanie wzbudzał kwartet smyczkowy. Muzykę solową reprezentowała głównie sonata.

Ad 2) Cykliczna organizacja utworów w muzyce klasycznej była przejawem koncepcji stylistycznej obecnej także w architekturze, a wy­rażającej się w powstawaniu prosto i jasno określonych dzieł monumen­talnych. Budowa cykliczna stanowiła również odbicie klasycznej estetyki, u podstaw której znajdowało się dążenie do osiągnięcia równowagi treści i formy utworu muzycznego. Cykliczne były utwory solowe (sonaty), kameralne, koncerty i symfonie. Dla cyklu sonatowego zasadą stało się rozpoczynanie częścią szybką w formie sonatowej, zwanej zwykle alle­grem sonatowym (od zwyczajowo żywego tempa I części).

Ad 3) Zgodnie z teoretycznym modelem allegro sonatowe tworzą trzy ogniwa: ekspozycja, przetworzenie i repryza. W ekspozycji następuje prezentacja materiału tematycznego, a dodatkowymi współczynnikami tego ogniwa są łączniki oraz epilog, czyli myśl końcowa. Istotą prze­tworzenia jest przekształcanie materiału ekspozycji (głównie tematycz­nego) i przedstawienie go w kunsztownej oprawie harmonicznej. Repryza (fr. reprise 'wznowienie, powtórzenie') jest przytoczeniem materiału eks­pozycji, jednak nigdy w sposób dosłowny. Istotę modelowego allegra sonatowego stanowi kontrast tematyczny, ale komponowano także allegra monotematyczne lub z trzema tematami. Cechą stałą natomiast w przy­padku więcej niż jednego tematu jest mniejszy lub większy kontrast pomiędzy nimi. Allegro sonatowe może być poprzedzone wstępem i za­kończone kodą. Formę sonatową ma najczęściej pierwsza część cyklu, ale przyjmować ją mogą także inne części, np. finał czy — choć znacznie rzadziej — ogniwa wewnętrzne. Model formalny allegra sonatowego występuje również w kompozycjach niecyklicznych, np. uwerturach kon­certowych. Obok formy allegra sonatowego w muzyce instrumentalnej epoki klasycyzmu ważne znaczenie uzyskały dwie inne formy: rondo i wariacje tematyczne.

Ad 4) Silnie zarysowany kontrast w muzyce klasycyzmu sprzyjał uzyskaniu wyrazistej konstrukcji i zróżnicowaniu wyrazu emocjonalnego. Kontrast realizowany jest na dwóch poziomach:

— w planie wieloczęściowej formy (np. kontrast agogiczny następu­jących po sobie części cyklu),

— w obrębie poszczególnych części (np. kontrast tematyczny).

W ten sposób w kształtowanie kontrastów włączone są wszystkie elementy dzieła muzycznego. Uzyskiwane różnice sprzyjają ruchliwości dźwiękowej — typowej dla form instrumentalnych.

Ad 5) Dominacja homofonii łączy się w klasycyzmie z preferowaniem melodyki kształtowanej „harmonicznie”, tzn. po rozłożonych trój dźwię­kach. Harmonika dzięki wyrazistym układom kadencyjnym zyskuje rolę formotwórczą. Technika polifoniczna w utworach klasycznych wykorzy­stywana jest głównie w partiach przetworzeniowych w funkcji faktural-nego skontrastowania, ale również w wybranych częściach cyklu, np. finale sonaty, kwartetu smyczkowego, symfonii.

Ad 6) Współbrzmienia tworzące kadencję stały się w klasycyzmie wyznacznikiem rozplanowania architektonicznego w utworze. Czytelna funkcyjność akordów wpływała na przejrzyste rozmieszczenie napięć i kulminacji, a tym samym stała się czynnikiem

porządkującym conti-nuum formy. Jej udział w kształtowaniu formy allegra sonatowego przedstawia się następująco:

ekspozycja

zróżnicowanie tona-cyjne tematów (inne w trybie durowym i molowym)

przetworzenie

częste modulacje i zmiany tonacyjne jako jedne z głównych sposobów przekształ­cania tematów

repryza

analogia tonacyjna tematów; oscylowanie wokół tonacji głównej (tj. początkowej)

Jedność tworzywa muzycznego wyraża się w silnym związku melodyki i harmoniki. Melodia ma z reguły swoje źródło w kontekście harmonicz­nym. W wielu przypadkach rysunek linii melodycznej jest wypadkową akordów, przy czym wzbogacana wciąż harmonika utworów pozwala na uzyskanie rozmaitych wariantów i bogatszych modeli melodycznych. Wzajemne oddziaływanie melodyki i harmoniki sprawia, że linia melo­dyczna ma wyraźne ramy i cięcia. U podstaw każdej frazy muzycznej leżą zależności melodyczne, rytmiczne i odniesienia harmoniczne. Ma­teriał dźwiękowy tematów w utworach klasycznych można w wielu przypadkach sprowadzić do zawartości trzech elementarnych akordów: tonicznego, subdominantowego i dominantowego. Wiele tematów zawiera odniesienie dominantowo-toniczne.

W klasycyzmie jedną z najbardziej charakterystycznych cech nowych w technice kompozytorskiej jest też okresowe ukształtowanie tematów. Temat jako część struktury dzieła muzycznego, stanowiąca główny ele­ment jego konstrukcji, nie jest w klasycyzmie zjawiskiem nowym, gdyż zaistniał już w baroku. Interesujące jest porównanie tematu barokowego z tematem typowym dla klasycyzmu.

Temat barokowych utworów polifonicznych był odcinkiem melodycz­nym przeprowadzanym imitacyjnie w głosach kompozycji i wykorzysty­wanym do pracy motywicznej w toku utworu. Polifonię tworzyły więc linie, pojedyncze głosy przeplatające się z innymi różnorodnie, nieprze­rwanie, a więc na sposób ewolucyjny. Nierzadko sam rysunek tematu barokowego jest uformowany ewolucyjnie z jednej figury lub motywu.

W muzyce klasycznej natomiast utrwaliła się zasada tworzenia te­matu ukształtowanego okresowo, w którym „harmonicznie kształtowana” melodia ma zamkniętą budowę, z wyraźnym podziałem na mniejsze odcinki, tj. zdania muzyczne, frazy i motywy.

Wspólną cechą tematu barokowego i klasycznego pozostała duża wyrazistość, nadająca tematowi rys charakterystycznego komponenta formy, niemniej w ramach okresowej budowy tematu klasycznego możliwe stało się osiągnięcie większej dynamiki wewnętrznego rozwoju myśli muzycznej.

Podobne prace

Do góry