Ocena brak

KADEN-BANDROWSKI JULIUSZ, właśc. J. Bandrowski, pseud. Juliusz Kadeni in.

Autor /edujota Dodano /24.02.2012

KADEN-BANDROWSKI JULIUSZ, właśc. J. Bandrowski, pseud. Juliusz Kadeni in., ur. 24 II1885 w Rzeszowie, zm. 8 VIII 1944 w Warszawie, prozaik, publicysta, organizator życia literackiego. Pochodził z rodziny o tradycjach artyst.: ojciec, lekarz i publicysta, był przez pewien czas dyr. teatru we Lwowie, matka Helena Kaden pianistką, stryj Aleksander śpiewakiem o świat, sławie, starszy brat Jerzy znanym w l. międzywojennych literatem. Po ukończeniu ginm. w Krakowie K.-B. studiował pianistykę w konserwatoriach Lwowa i Krakowa, nast. w Lipsku i w Brukseli, gotując się do kariery wirtuoza, z której mimo ukończenia studiów muz. z odznaczeniem ostatecznie zrezygnował wskutek dwukrotnego złamania ręki. W czasie studiów brukselskich, również filoz., rozpoczął 1907 działalność publicyst. jako korespondent prasy krajowej, informujący o życiu kult. Belgii, a także niepodległościową jako członek Stow. Młodzieży Pol. im. J. Lelewela (oddział tzw. Filarecji, działającej pod patronatem Zw. Strzeleckiego J. Piłsudskiego). W 1913 powrócił do Krakowa, w sierpniu 1914 wstąpił do Legionów, w których dosłużył się stopnia kapitana, był adiutantem Piłsudskiego i kronikarzem I Brygady. W 1918-20 kierował Biurem Prasowym Naczelnego Dowództwa i wydawał pismo „Żołnierz Polski". Oskarżony bezpodstawnie przez koła endeckie o rzekome nadużycia stał się przedmiotem ostrej nagonki prasy prawicowej. Oczyszczony z zarzutów odbył 1920 podróż propagandową po Stanach Zjedn., gdzie wygłosił ponad 100 odczytów o wojsku polskim. Osiedliwszy się ostatęcznie w Warszawie stał się rychło dzięki niezwykłej energii, pracowitości, talentom organizacyjnym, a także swoim polit. koneksjom jako piłsudczyk z przekonania, jedną z czołowych osobistości życia literackiego. W1923-26 był prezesem ZG ZZLP, 1926 objął dział lit. w dzienniku „Głos Prawdy" (nast. dodatek tyg. „Głos Prawdy Literacki"), a w 2 lata później podobny dodatek w prorządowej „Gazecie Pol.", którym kierował do 1939, wiele uwagi poświęcając początkującej młodzieży lit. („szkółka Kadena"). W 1933 został sekretarzem gen. nowo powstałej —> Polskiej Akademii Literatury, której był jednym z gł. zwolenników i organizatorów. Założył też wspólnie z A. Szyfmanem Tow. Krzewienia Kultury Teatr., mające na celu obronę interesów teatru w okresie wielkiego kryzysu gosp., ale i zapewnienie wpływu sfer rządowych na życie artyst. kraju. W 1935 wszedł do komisji zagr. Pen Clubujpeprezentując wielokrotnie literaturę pol. na zjazdach zagr. i krajowych. We wrześniu 1939 odmówił wyjazdu z Warszawy, okupację spędził w stolicy, biorąc udział w tajnym nauczaniu i utrzymując się z lekcji muzyki. Był aresztowany i przesłuchiwany w gestapo, zmarł z ran odniesionych w czasie powstania. Dwaj jego synowie-bliźniacy Andrzej i Paweł, których dzieciństwo utrwalił w pisanych z myślą o nich opowiadaniach Wakacje moich dzieci (1925), Aciaki zła (1932), zginęli w czasie wojny jako żołnierze AK.

Jako pisarz uchodził za następcę i kontynuatora Żeromskiego, sam pretendował poniekąd do tej roli, choć się od znakomitego poprzednika wysoce różnił swoistą brutalnością i drapieżnością swojej sztuki pisarskiej. Zaczął od powieści utrzymywanych jeszcze w nastroju i stylistyce modernist. Niezguła (1911) i Proch (1913), w których wyzyskał literacko osobiste doświadczenia i obserwacje z czasów krótkotrwałego pobytu na Kaukazie w roli nauczyciela gry fortepianowej oraz z lat swoich, studiów brukselskich. Pierwszą próbą wyłamania się z konwencji młodopol. był tom obrazków Zawody (1911), w których opisy najprozaiczniejszych zatrudnień ludzkich zostały ujęte w pełną ekspresjonist. dynamiki stylistykę uwznioślającego patosu. Lata wojenne zaznaczyły się w dorobku Kadena szeregiem książek i broszur o charakterze publicyst., reportażowym, jakby W .marszu żołnierskim na gorąco spisywanych dokumentów chwili, Współtworzących łącznie legendę Piłsudskiego i jego I Brygady: Piłsudczycy (1915), Iskry (1915), Mogiły (1916) i in. Bardziej' artyst. wersję tematów legionowych dał w zbiorze nowel Przymierze serc (1924). Fanatyk i entuzjasta rzeczowości, wzorem naturalistów spod znaku Zoli poprzedzał każdy swój utwór gruntownymi studiami, miał ambicję stworzenia rozległego cyklu powieściowego na miarę Balzakowskiej Komedii ludzkiej czy Zolowskich Rougon-Macąuartów. Ten najdojrzalszy i najambitniejszy okres twórczości otwiera powieść Łuk (1919), satyr, rozprawa z konser-watywno-lojalistyczną mentalnością krak. mieszczaństwa i inteligencji okresu wielkiej wojny, a przede wszystkim studium ewolucji psych, i moralnej młodej kobiety, która w zamęcie czasu wojennego poprzez niełatwe i drastyczne niekiedy doświadczenia osobiste dojrzewa niejako do swej nowej roli życiowej, kobiety wolnej, niezależnej. Wątek ten kontynuował pisarz w dalszej twórczości i w działalności odczytowej, traktując ją jako formę „walki o nową kobietę". Pierwszą wielką powieścią polit. Kadena był —» Generał Barcz (1922-23), swoista kronika pierwszych tygodni i miesięcy istnienia Polski niepodległej, a zarazem brutalne studium mechanizmów i metod walki polit., montowania struktury państwa, zdobywania i utwierdzania władzy osobistej; podobny temat podjął w sztuce Karty w fas, wyst. 1923 i niebawem zdjętej z afisza przez cenzurę. Dwie nast. powieści Lenora i Tadeusz z cyklu —» Czarne skrzydła (1928-29) ujawniały napięcia polit.-społ, w samym centrum konfrontacji interesów kapitału i pracy w Zagłębiu Śląsko-Dąbrowskim, wyzysk górników i egoizm przywódców, dla których masy robotn. są jedynie atutem w polit. rozgrywkach ambicjonalnych. Wreszcie 3-to-mowy Mateusz Bigda (1933) odsłaniał kulisy parlamentaryzmu pol. w dobie jego wszechwładztwa przed przewrotem majowym, kreśląc postać przywódcy chłopskiego, którego bezwzględne manipulacje polit. podporządkowane są bez reszty „wyższej racji" własnej kariery. Każda z tych powieści budziła głośny rezonans i gwałtowną, namiętną opozycję. Zarzucano im, że są paszkwilami, a nie obiektywnymi obrazami rzeczywistości, identyfikowano postaci powieściowe z autentycznymi osobistościami życia politycznęgo. W istocie ten „klucz personalny" niewiele tłumaczył. Swoje postaci powieściowe konstruował bowiem Kaden z wyselekcjonowanych elementów biografii autentycznych i biografii fikcyjnych, tworząc mimo pozorów indywidualnej tożsamości struktury postaciowe dość odległe od rzekomych pierwowzorów, raczej postaci modelowe, reprezentujące typowe postawy i temperamenty zachowań i działań polityczno-społecznych. Wbrew posądzeniom o stronniczość i pamfletowość były to powieści rzetelne w warstwie faktograficznej, a w analizie skomplikowanych mechanizmów życia zbiór, precyzyjne i przenikliwe, usiłujące dotrzeć na miarę możliwości pisarza do istotnej, obiektywnej prawdy wydarzeń. Ostatnim ogniwem owego cyklu powieści polit. miały być Białe skrzydła, ukończ. 1942, ale zachowane jedynie w obszernym fragm. (druk. „Twórczość" 1959 nr 11 pt. Jedwabny węzeł).

W swojej sztuce pisarskiej posługiwał się Kaden jednocześnie oryginalnie zaadaptowaną dla własnych celów metodą naturalist. i ekspresjonist.,, co przejawiało się w swoistym behawioryzmie lit., w ujmowaniu człowieka od strony niemal wyłącznie jego cielesnych, fizjologicznych i animalnych odruchów, podpatrywanych i studiowanych z pasją anatoma. Opisy reakcji somatycznych, poprzez które wygaduje się wnętrze psych, bohaterów, były szczególną namiętnością pisarza. Przedłużeniem owego behawioryzmu w warstwie języka był styl -ostry, dosadny, rozpięty na przeciwieństwach między patosem i młodopol. liryzmem a brutalną potocznością, styl wybitnie ekspresjonist., operujący kontrastami i dysonansami, elipsą i skrótami, ustawiczną zmiennością tempa narracji. Wszystkie te chwyty pisarskie dawały w efekcie obrazy niesłychanie drapieżne, pełne dynamiki i wyrazistości niemal piast., ale jednocześnie przerysowane, graniczące z groteską i karykaturą, a u naśladowców i epigonów - przeradzające się w manierę. Zupełnym od niej odchyleniem i swoistą niespodzianką dla czytelników i dla krytyki były 2 tomy nastrojowo-lirycznych opowiadań wspomnieniowych: Miasto mojej matki (1925) i W cieniu zapomnianej olszyny (1926), które przyniosły pisarzowi 1928 państw, nagrodę literacką. Są to książki o dzieciństwie samego Kadena, w których czołowe miejsca wyznaczył autor swym rodzicom, składając hołd mądrości ojca i sercu matki, a jednocześnie wnikliwe studia psychiki dziecięcej i kształtowania się osobowości młodego człowieka. Uzupełnieniem ściśle lit. twórczości Kadena były tomy wspomnień z podróży, reportaży, odczytów i utworów eseistycznych: Europa zbiera siano (1927), Stefan Żeromski, prorok niepodległości (1930), Pióro, miłość i kobieta (1931), Za stołem i na rynku (1932), Wspomnienia i nadzieje (1938), Życie Chopina (1938). K.-B. był osobistością kontrowersyjną, ale jednocześnie przyciągającą dzięki sile swojej ludzkiej i pisarskiej indywidualności. Stworzył całą szkołę pisarską kadenistów (H. Naglero-wa, J. Kornacki, M. Rusinek, T. Breza), niepokoił uwagę twórców filmu i teatru; 1975 L.M. Bartelski opublikował powieść biogr. o Kadenie pod aluzyjnym tytułem Krwawe skrzydła.

Z dzieł..., Kr. 1958-65; Dzieła wybrane, Kr. 1981 i nast.

PSB 11 (M. Sprusiński); K. IRZYKOWSKI Ze szkoły Żeromskiego (prwdr. 1912) i J.K.-B. demon (prwdr. 1929), w: Wybór pism krytyczno literackich, Wr. 1975 BN 1222; S. KOŁACZKOWSKI Śladami twórczości J.K.-B., w: Pisma, i 1, W. 1968 (prwdr. 1913-29); L. POMIROWSKI J.K.-B., w: Doktryna i twórczość, W. 1928; M. PODRAZA-KWIATKOWSKA, J. KWIATKOWSKI Magnuszewski-Berent-Kaden. Próba analizy nurtu stylistycznego, w: Księga pamiątkowa ku czci Stanisława Pigonia (zbiór.), Kr. 1961, M. SPRUSIŃSKI J.K.-B. Życie i twórczość, Kr. 1971; tenże Polityczny świat prozy J.K.-B., w: Prozaicy dwudziestolecia międzywojennego (zbiór.), wyd. 2 W. 1974 (wyd. 1 1972); K. JAKOWSKA J.K.-B. wobec narracji młodopolskiej, „Pam. Lit." 1978 z. 3.

Artur Hutnikiewicz

Podobne prace

Do góry