Ocena brak

Jeże

Autor /Holik Dodano /31.01.2012

Jeże należą do najbardziej charakterystycznych zwierząt zamieszkujących kulę ziemską. Powodem tego jest ich pokryty kolcami grzbiet. Jednak nie wszyscy członkowie rodziny jeży mają kolce. Na przykład gołyszek ma futro, które czasami bywa bardzo miękkie i delikatne.
Naukowcy uważają, że pierwsze jeże poja­wiły się około 30 milionów lat temu, pod­czas ery oligoceńskiej. W porównaniu z dzisiejszymi jeżami, przypominały one raczej współczesne gołyszki.
Dopiero pod koniec następnej ery, Miocenu, około pięć milionów lat temu. jeże rozprzestrze­niły się po całym świecie, z wyjątkiem Australii, Ameryki Południowej, Madagaskaru i rejonów arktycznych. Jedna ze skamielin pochodzących z tamtego okresu jest pozostałością po olbrzy­mim jeżu, znanym jako Deinogalerix. To okazałe zwierzę, wielkości średnio dużego psa, żyło na terenach południowych Włoch i przypuszcza się, że w skład jego diety wchodziły także inne ssaki.
W ciągu tych minionych pięciu milionów lat jeże całkowicie wyginęły na obszarze Ameryki Północnej. W dzisiejszych czasach można je spo­tkać niemal w całej Europie, w tym również na Wyspach Brytyjskich i w Rosji, a także w Afryce, na Bliskim Wschodzie, aż do Chin i południowo-wschodniej Azji. Nadal są one nieobecne w Aus­tralii, natomiast coraz większa ich liczba za­mieszkuje tereny Nowej Zelandii.
Wszystkie jeże właściwe są mniej więcej tej samej wielkości - długość ich ciała, łącznie z gło­wą, wynosi 20-30 cm - i pokrywa je gęsta masa ostrych kolców. Ich kolce to w gruncie rzeczy zmodyfikowane włosy. Występują na czubku głowy zwierzęcia, na grzbiecie i po bokach. Część twarzową i spodnią część ciała porasta gru­be futro. Wyczuwający niebezpieczeństwo jeż napina specjalne mięśnie i kolce zaczynają ster­czeć, albo też zwija się w kulę chowając głowę do środka. W takim wypadku napastnik ma przed sobą wyłącznie kolce, przeszkodę bardzo często niemożliwą do pokonania.
Należące do rodziny jeży, Echinosohcinae są zasadniczo tego samego kształtu, ale nie mają kolców, tylko futro. U różnych gatunków futro miewa różny kolor, gęstość i właściwości - może być szorstkie lub miękkie i delikatne. Zwierzęta te mają zwykle dłuższe ogony od swoich kolcza­stych krewnych, zatem wyglądem bardziej przy­pominają ryjówki. Poruszają się energiczniej i szybciej od jeży właściwych, których typowym krokiem jest powolne - i w charakterystyczny sposób hałaśliwe - powłóczenie nogami.
Wszystkie jeże mają długie, ostro zakończone ryjki, którymi grzebią w runie w poszukiwaniu pożywienia. Mają dobry słuch, ponieważ ich uszy są dobrze rozwinięte, choć u większości gatun­ków małe i zaokrąglone. Wyjątkiem jest jeż dłu-gouchy (Hemiechinus auritus), który ma wyraź­nie dłuższe uszy, o barwie białej. Być może ich długość ma zapewnić jeszcze ostrzejszy słuch, co ułatwia znalezienie pożywienia, najprawdopo­dobniej jednak pomaga w chłodzeniu organizmu na gorącym, pustynnym terenie ich występowa­nia. Przemawiałby za tym fakt, że jeże pustynne, zamieszkujące kontynent azjatycki i tereny pół­nocnej Afryki, także mają dłuższe uszy od swoich europejskich krewnych.
Zwyczaje.
Jeżowate przeważnie są samotnikami, prowadzą­cymi nocny tryb życia, choć zdarza się także, że są aktywne wcześnie rano. Godziny nocne spę­dzają na intensywnym poszukiwaniu jedzenia, podczas gdy dzień przeznaczają na odpoczynek i sen. Chociaż mają silne nogi i mocne pazury przystosowane do kopania nory w ziemi, gatunki żyjące w zachodniej Europie wolą budować na czas dziennego odpoczynku gniazdo z trawy i uschłych liści, pod osłoną krzaka jeżyny lub gęstego runa leśnego. Nie są to jednak trwałe schronienia; zwierzę zajmuje jedno przez kilka kolejnych dni, po czym wędruje w inne miejsce i buduje sobie nową kryjówkę.
Jeże długouche i pustynne budują gniazda w dobrze ukrytych miejscach między skałami lub kamiennymi odkrywkami. Kopią też nory - cza­sem są to dziury będące od początku do końca ich własnym dziełem, czasem tylko powiększają schronienia opuszczone przez inne zwierzęta. Często wkopują się do olbrzymich kopców termitów, jakie można znaleźć w centralnej Afryce. Zwłaszcza samice szukają schronienia w norach.
Wydaje się, że gołyszki także odpoczywają podczas dnia, kryjąc się między korzeniami drzew lub między skałami, w wydrążonych pniach lub pustych dziurach. Niektóre gołyszki preferują wilgotne podłoże, na przykład w pobli­żu strumieni.
Sen zimowy.
Jeże posiadają umiejętność zapadania w sen wte­dy, kiedy to jest konieczne. Gatunki europejskie zasypiają w miesiącach zimowych, co jest bar­dziej reakcją na mniejszą dostępność pożywienia, niż na niższą temperaturę. Niektóre gatunki pus­tynne śpią w najsuchszej i najgorętszej porze ro­ku, gdyż w norze jest im trochę chłodniej. W tym przypadku jest to raczej zapadanie w sen letni, a nie zimowy.
Jeż zachodnioeuropejski często podwaja swój ciężar podczas miesięcy letnich, odkładając zapasy podskórnego tłuszczu, które będą potrzebne mu w zimie. Kiedy zbliża się zima, zwierzę budu­je wyjątkowo dobrze izolowane gniazdo, wybie­rając na przykład zakryte miejsce pod altanką czy głęboko w gęstym żywopłocie lub też pod skła­dem ogrodowych śmieci. Materiałem do budowy gniazda są znowu stare liście i trawa, ale tym razem może ono mieć do 50 centymetrów grubo­ści. Jeż mocno upycha budulec nadając kryjówce odpowiedni kształt. Dzięki temu wewnątrz panu­je stała temperatura, nigdy nie spadająca poniżej zera stopni, niezależnie od tego, jaki mróz panuje na zewnątrz.
Wiosenne przebudzenie.
Jeże chowają się w swoich gniazdach w różnym czasie począwszy od początku zimy do końca grudnia, w zależności od zapasów tłuszczu i moż­liwości znalezienia pożywienia. Samce zwykle wcześniej zapadają w sen zimowy niż samice. Od czasu do czasu zwierzęta budzą się i mogą nawet wyjść na zewnątrz, ale zwykle nie robią tego aż do nadejścia wiosny, kiedy zapasy tłuszczu zosta­ną całkowicie wykorzystane.
Gołyszki, a także jeże zamieszkujące wilgotne, tropikalne części świata, nie muszą zapadać w sen, ponieważ ilość dostępnego pożywienia nie zmienia się wraz ze zmianą pory roku. Niektóre jeże żyjące w Nowej Zelandii śpią w miesiącach zimowych; zdaje się, że te żyjące w cieplejszych rejonach robią to rzadziej. Jednak, co ciekawe, każdy osobnik jest w stanie zapaść w sen zimo­wy, jeśli zostanie zabrany ze swojego naturalnego środowiska i będzie musiał żyć w rejonach o in­nym klimacie.
Odżywianie.
Jeże są owadożerne - podstawą ich diety są owady i różnego rodzaju bezkręgowce. Ulubio­nym pokarmem zachodnioeuropejskich jeży są chrząszcze i dżdżownice; jadają też gąsienice, ślimaki i stonogi. Poza tym jeż nie pogardzi pisklętami i jajami ptaków budujących gniazda na ziemi, a także znalezioną przypadkiem padli­ną. Nasiona, jagody, owoce i inne części roślin także mogą zostać przez niego zjedzone.
Dieta jeża zdradza jego środowisko życia, gdyż zawsze można go znaleźć w tych miejscach, gdzie najobficiej występują ulubione przez niego owady. W przypadku jeża europejskiego oznacza to otwarte tereny leśne lub obrzeża gęstych la­sów, trawiaste wrzosowiska, ogrody i parki. Ga­tunki pustynne i długouche występują w różnych środowiskach w zasięgu swego występowania, ale raczej unikają terenów z wysoką średnią opa­dów, jako że lubią budować gniazda w miejscach suchych. Zaobserwowano, że na pustyniach jeże żywią się małymi gryzoniami pustynnymi. Wy­nika to z tego, że owady występują tam rzadziej. Gołyszki zamieszkują niziny tropikalne i lasy na pogórzu, a ponieważ dobrze czują się w wodzie, jadają także zwierzęta wodne - skorupiaki i małe ryby, a także owady.
W poszukiwaniu dżdżownic.
W poszukiwaniu pożywienia jeż posługuje się węchem i słuchem. Wybierając się na nocne żero­wanie, zwierzę nieustannie węszy, a jako że cha­rakteryzuje się doskonałym węchem potrafi wy­czuć dżdżownicę pod trzycentymetrową warstwą ziemi. W takim przypadku natychmiast zaczyna gorączkowo drapać powierzchnię gleby ostrymi pazurami, aby wydobyć ofiarę. Zwierzę przeszu­kuje też uschłe liście i śmieci leżące pod żywo­płotami, na brzegu lasów lub na wilgotnej łące, wydając w trakcie różne odgłosy, sycząc i mru­cząc. Czasami przystaje sprawdzając, czy nie usłyszy przypadkiem znaczących szelestów, zdradzających, na przykład, obecność owadów takich jak chrząszcze.
Dobry apetyt.
Jeże odznaczają się olbrzymim apetytem, zwłasz­cza w okresie, kiedy rozpoczną odkładanie zapasów tłuszczu niezbędnych w okresie snu zimowego. Te osobniki, które nie zgromadzą od­powiednich ilości tłuszczu, nie zapadną w sen i bardzo trudno będzie im przetrwać zimę. Przeciętnie jeż może jednej nocy przewędrować w poszukiwaniu żywności do trzech kilometrów; samce zwykle przebywają nieco dłuższe dystanse niż samice.
Szczęki jeża są skonstruowane w ten sposób, że dolne siekacze funkcjonują jak szufla, zgarnia­jąca owady i przekazująca je w kierunku górnych siekaczy. Dolne siekacze są dość tępe, natomiast górne są ostrzejsze i jeż posługuje się nimi pod­czas przekłuwania ofiary.
Rozmnażanie.
Jeże rozmnażają się w różnych porach roku w za­leżności od miejsca występowania, a w klimacie tropikalnym mogą rozmnażać się przez okrągły rok. Niektóre gatunki wydają na świat młode tylko raz w roku, podczas gdy inne, w tym jeże zachodnioeuropejskie, mogą mieć młode dwa razy w roku.
Najdokładniej poznano zwyczaje jeża zachod­nioeuropejskiego. Pierwszy okres godowy przy­pada krótko po zbudzeniu się ze snu zimowego, mniej więcej w kwietniu. Samiec wędrujący w poszukiwaniu pożywienia łączy się z każdą chętną samicą. Początkowo zaczynają okrążać, następujące po tym zaloty są bardzo głośne, sa­miec i samica parskają i sapią. Po zbliżeniu samiec nie interesuje się więcej partnerką, która jakieś 31-35 dni później samotnie rodzi małe w gnieździe zbudowanym przez nią specjalnie do tego celu.
Młode jeże.
W miocie jest od dwóch do siedmiu młodych -najczęściej cztery lub pięć - które rodzą się ślepe, różowe i bezbronne. Przyszłe kolce są widoczne tylko jako krostki, chodzi o to, by nie skaleczyły matki podczas porodu, ale już po kilku godzinach zaczynają wychodzić na zewnątrz. Pierwsze kolce są białe i miękkie, jednak po 36 godzinach zaczynają wyrastać kolce brązowe. Po piętnastu dniach trudno jest już dostrzec białe kolce w masie brązowych.
Jeśli samica jeża zostanie zaniepokojona w okresie bezpośrednio po urodzeniu młodych, może zdarzyć się, że zje swoje potomstwo. Jeśli wszystko jest w porządku, młode jeże rozwija­ją się bardzo szybko, w wieku dwóch tygodni otwierają oczy, a na ich części twarzowej i bo­kach pojawia się owłosienie.
Dwa mioty.
U trzytygodniowych jeży stałe zęby zastępują wcześniejsze zęby mleczne i młode są gotowe opuścić gniazdo, by wybrać się na nocną wę­drówkę z matką. Przez następne trzy, cztery tygo­dnie będą ssały jeszcze jej mleko, ale potem matka odpędzi je od gniazda.
Jeśli samica urodzi młode w maju, może mieć drugi miot jeszcze pod koniec lata. Młode z dru­giego miotu mają o wiele trudniejszą sytuację od urodzonych na wiosnę, które miały trzy miesiące na dorośniecie i odłożenie tłuszczu na zimowy sen. Kiedy młode jeże osiągną niezależność, ważą około 250 gramów, dziesięć razy więcej niż przy urodzeniu, jednak by przeżyć zimę muszą osiągnąć wagę 400 gramów. Młode osiągają dojrzałość płciową następnego roku, w wieku 11 miesięcy.
Jeże długouche rodzą młode tylko raz w roku pomiędzy lipcem a wrześniem. W miocie mają zazwyczaj cztery do siedmiu młodych, urodzo­nych w specjalnej komorze w najgłębszej, stąd najchłodniejszej, części podziemnej nory. Ciąża trwa różnie u różnych gatunków, od 30 do 59 dni. Gołyszki mają mniejsze mioty, zwykle rodząc dwa, trzy młode naraz.
Jeże europejskie uznaje się za zwierzęta poży­teczne i znajdują się one pod ochroną.

■ Kolce jeża to zmodyfikowane włosy mające około 3 cm długości i 2 mm w przekroju, ostro zakończone z jednej strony. Dorosły jeż ma od 5000 do 7000 kolców.
■ Największym żyjącym owadożernym jest należący do rodziny jeży - gołyszek.
Gruczoły odbytu gołyszka produkują wydzielinę o gryzącym zapachu, przypo­minającym zapach zgniłego czosnku. Służy im ona do oznaczania terytorium. Kolczaste jeże również mają gruczoły wydzielające ostre zapachy, ale zwykle nie są one tak dobrze rozwinięte.
■ Podczas snu zimowego temperatura ciała jeża spada z 35 stopni do 10 stopni, puls zmniejsza się ze 190 uderzeń serca na minutę do 20, a poszczególne oddechy mogą być oddzielone kilkuminutowymi przerwami.
■ Jeż odbiera dźwięki o częstotliwości dochodzącej do 45 kiloherców (zakres ucha człowieka sięga najwyżej 20 kHz). Dzięki temu jeż może usłyszeć dżdżowni­cę gryzącą listowie.
■ Zaobserwowano, jak jeż zachodnioeu­ropejski „smarował" swoje kolce pienistą wydzieliną z ust. Nikt nie wie na pewno, czemu to ma służyć.
■ Wschodnioeuropejski jeż żyje w Rosji. Od zachodnioeuropejskiego różni się tyl­ko kolorem włosów na spodniej części ciała.
■ W kolcach jeża roi się od pcheł. Na jed­nym zwierzęciu może znajdować się ponad 500 pcheł jednocześnie.

Jeże należą do rzędu owadożernych (Insectívora), rodziny jeżowatych (Erinceidae)

Wyróżniamy dwie podrodziny:

Jeże właściwe (Erinaceina)
Długość: 20-30 cm
Znamy 12 gatunków w 3 rodzajach
Wśród gatunków rozróżniamy:
Jeża zachodnioeuropejskiego (Erinaceus europaeus)
Jeża pustynnego (Paraechinus aethipicus)
Jeża długouchego (Hemiechinus auritus)

Echinosorichinae
Długość: 10-45 cm
Znamy 5 gatunków w 5 rodzajach
Wśród gatunków rozróżniamy:
Gołyszek (Echinosorex gymnurus)

Hylomys suillus

Podobne prace

Do góry