Ocena brak

Jan z Dąbrówki

Autor /Salwin Dodano /03.05.2012

 

  • Jan Dąbrówka jest autorem niezwykle ciekawego zabytku literatury, komentarza do Kroniki Wincentego Kadłubka.

  • W 1427 r. zdobył magisterium sztuk wyzwolonych i obejmując katedrę Nowki, prowadził wykłady z retoryki do 1433 r. W tym czasie rozpoczął komentowanie Kroniki. Po 1433 r. sporządził czystopis.

Komentarz do Kroniki Wincentego Kadłubka

Państwo

  • Przyjęcie teorii organicznej państwa jako ciała za Janem z Salisbury, podobnie jak uczynił to Stanisław ze Skarbimierza:

  • głowa- władca

  • serce- rada monarsza

  • sędziowie- oczy

  • wojewodowie- uszy

  • posłowie- język

  • urzędnicy i rycerze- ręce

  • dworzanie- boki

  • urzędnicy skarbowi i komesi- brzuch z wnętrznościami i podbrzusze

  • chłopi- nogi.

  • Głowa, czyli władca, jest niezbędna w państwie:

  • wprowadza ład w życie społeczności

  • dba o bezpieczeństwo

  • dba o dobro poddanych

  • dba o potęgę państwa, aby nie było narażone na ataki nieprzyjaciół.

    Wszystkie członki, poddani, winni są posłuszeństwo głowie- władcy. Posłuszeństwo to jest największa wolnością- maxima libertas. Nie jest ono zniewoleniem, gdyż tylko w takiej relacji poddani mogą wzrastać w cnoty.

    Przy braku monarchy lub jego nieposzanowania państwo narażone jest na wyniszczenie, niebezpieczeństwo i wyludnienie.

  • Rozważania na temat władcy posłużyły autorowi do szerszego rozpatrzenia problemu monarchii dziedzicznej i elekcyjnej:

  • Dziedziczność tronu jest korzystna dla państwa, bowiem władca dba o interesy poddanych i państwa, mając na względzie swoje potomstwo.

    Poddani zaś są przyzwyczajeni do swojej dynastii, znają rodzinę królewską i tym bardziej trwają w posłuszeństwie.

  • W przypadku braku monarchy dziedzicznego, mieszkańcy powinni wybierać w drodze elekcji obcego księcia, ale cnotliwego, dzielnego i szczodrego.

    Niewątpliwie kwestie władzy umiejscowione były w rzeczywistości politycznej Polski, sporów i konfliktów między Władysławem Jagiełło a częścią elity o sukcesję synów- Władysława i Kazimierza. Wówczas zwyciężyła zasada elekcyjności tronu w obrębie jednej dynastii, Jagiellonów.

    Jednak mistrz wyraźnie wyraził pogląd, ze gdy tron jest elekcyjny, królestwo wystawia się na liczne niebezpieczeństwa, których można uniknąć przy władzy dziedzicznej.

Władca- ideał i tyran

  • Kreśląc cnoty monarsze, Jan posłużył się dwiema definicjami cnoty, zaczerpniętymi z Etyki nikomachejskiej Arystotelesa i Policraticusa Jana z Salisbury:

  • cnota jest sprawnością, dzięki której człowiek i jego dzieła stają się dobrymi (Arystoteles)

  • cnota jest darem otrzymanym przez człowieka od Boga i poprzez ten dar staje się on doskonały, bowiem znajduje się w zasięgu światła Bożego (Jan z Salisbury).

    Wyróżnił przy tym mistrz Jan cztery rodzaje cnót:

  • polityczne (kardynalne)

  • oczyszczające

  • ducha oczyszczonego

  • wzorcze.

  • Na plan pierwszy wysunął 4 cnoty kardynalne (polityczne): sprawiedliwość, umiarkowanie, męstwo i roztropność:

  • sprawiedliwość (iustitia)

    Powinien władca kierować się sprawiedliwością na co dzień, aby uniknąć nienawiści ludu. Wyróżnia się iustitia także surowością, szlachetnością, niewinnością, prawością, rzetelnością, bezinteresownością, przyjaźnią, zmiłowaniem, zgodą i przywiązaniem oraz szacunkiem.

  • umiarkowanie

    Jest ściśle powiązane z pokorą, łagodnością i skromnością, sprawia zgodę między poddanymi i trwały pokój między nimi.

  • męstwo

    Pozostaje w łączności z wytrwałością, odwagą, cierpliwością, gorliwością, jak z wielkodusznością, niezbędne jest dla władcy nie tylko na wojnie, ale i na łowach, w niebezpiecznych sytuacjach. Dzięki męstwu monarcha staje się odważny. Brak męstwa uniemożliwia rozwój pozostałych cnót.

  • roztropność

    Łączy się z przezornością, ostrożnością i rozwagą, zdaniem Jana, rządzi pozostałymi cnotami moralnymi i daje władcy zdolność do mądrego i rozsądnego kierowania ludźmi.

  • Kluczowe znaczenie w poglądach mistrza Jana ma wyposażenie moralne władcy. Na podstawie De regimine principium Idziego Rzymianina wylicza cechy, poprzez które monarcha zdobywa sobie miłość poddanych:

  • pokora (humilitas)

    Jest ona konieczna królowi, którego zdobi bardziej niż purpura. W tym przypadku uczony kontynuował myśl kronikarza Wincentego Kadłubka.

      Bez pokory ani władca, ani zwykły człowiek nie może zwać się sprawiedliwym.

      Przeciwieństwem pokory jest pycha, stająca się matką poniżenia władcy. Przytoczył tu klasyczny przykład Nabuchodonozora, który stracił przez nią władzę w potężnym państwie i został upokorzony przez Boga, od którego należy najwyższa władza.

      Król pyszny nie powinien sprawować władzy. W tym miejscu przytoczył scenę z bitwy pod Grunwaldem, gdy Wielki Mistrz przysłał Witoldowi i Jagielle dwa miecze. Przyjąwszy je z pokorą, władcy wygrali bitwę. Wszystko to sprawiła pycha krzyżacka.

  • hojność i szczodrobliwość (largitas)

    Za mistrzem Wincentym Kadłubkiem Jan z Dąbrówki znaczną rolę przypisywał hojności i szczodrobliwości. One powodują bowiem, m.in., miłość ludu do władcy. Nie może one zbyt pochopnie, ani zbyt opieszale rozdawać swych dóbr poddanym. Musi także uważać, komu, dlaczego, w jaki sposób i kiedy dawać. Za przykład podaje tu Bolesława Szczodrego.

  • dobroć i łagodność

    Monarcha powinien odznaczać się dobrocią połączoną z łagodnością, a nie srogością połączoną z mściwością, bowiem lepiej, żeby władca czynił dobrze nieprzyjacielowi, niźli się na nim mścił.

  • Jan z Dąbrówki w ślad za mistrzem Wincentym kreował Kazimierza Sprawiedliwego na władce idealnego, wyposażonego w:

    cnoty polityczne (kardynalne):

  • sprawiedliwość

  • umiarkowanie

  • męstwo

  • roztropność,

    a także cnoty oczyszczające (teologiczne):

  • wiarę

  • nadzieję

  • miłość.

    Te ostatnie rozwijał Kazimierz przez przebywanie w otoczeniu mądrych i roztropnych ludzi oraz stałe rozważanie spraw Bożych. Cnoty oczyszczające pozwalają na osiągniecie zbawienia i oddawanie chwały Bogu.

  • Władca ukształtowany przez wszystkie te cnoty powinien podobać się Bogu, być otaczany czcią ludu i wzbudzać strach wśród wrogów.

  • Liczne wady monarsze mogą zniweczyć pomyślność monarchii. Do takich zaliczył mistrz Jan:

  • rozpustę

  • zbytek

  • obżarstwo

  • nieumiarkowanie.

    Nie może ostać się państwo, którego władca kieruje się żądzą rozpusty. Szczególnie naganne są okrucieństwo i tyrania, bowiem wówczas władca zabiega tylko o własny interes, lekceważąc dobro poddanych.

  • Konsekwencją tych wad jest nienawiść ludu do monarchy i pozbawienie go władzy. Nawet sprawiedliwość, jeśli nie towarzyszy jej miłosierdzie, może stać się w praktyce władzy okrucieństwem, zaś tron wzmacnia łagodność.

Doradcy monarchy

  • Istotne miejsce w myśli politycznej mistrzów krakowskich zajmował problem doradców monarszych. Kwestia ta była podejmowana m.in. w refleksji dotyczącej miejsca i roli uczonych na gruncie teorii organicznej państwa.

  • Głównym zadaniem doradców jest pomoc władcy w odróżnianiu dobra od zła oraz prawdy od fałszu. Powołał się przy tym na dzieło Filipa z Bergamo, Speculum regiminis. Każdego bowiem z doradców powinna cechować:

  • mądrość

  • sprawiedliwość

  • doświadczenie.

    Te cnoty umożliwiają doradcom dawanie dobrych rad monarsze, właściwe ocenianie spraw. Wspomagają oni władcę w rządach i czynieniu wszystkiego dla dobra powszechnego.

  • Powinni natomiast unikać:

  • pośpiechu

  • gniewu

  • okrucieństwa w radzie.

    Powołał się tutaj na Cycerona.

  • Od postawy uzależnione jest bezpieczeństwo państwa i samego władcy, a także zaufanie poddanych do panującego. Podkreślił dobro płynące z prawych i sprawiedliwych urzędników w państwie.

  • Urzędnikami powinni zostawać ludzie roztropni i doświadczeni, a to wiąże się z wiekiem, dlatego nie należy młodym powierzać stanowisk.

  • Negatywnym przykładem doradcy jest Sieciech.

    Wojna sprawiedliwa

  • Jan nie prowadził szerszych wywodów na temat odpowiedzialności monarchy i społeczeństwa za podejmowane przez państwo wojny.

  • Opierając się na De civitate Dei św. Augustyna zasygnalizował, iż celem wojny sprawiedliwej jest osiągnięcie pokoju. Ta zaś nie może być czyniona bez zasadniczej potrzeby i słusznego powodu.

  • Warunkiem rozpoczęcia wojny sprawiedliwej jest zbadanie, czy doradzający jej podjęcie są niewinni i prawi.

  • Zajął się sprawą, czy na wojnie sprawiedliwej walczyć podstępnie. Jan z Dąbrówki przejął tę kwestię ze Speculum regiminis Filipa z Bergamo. Za nim przytoczył rozstrzygnięcie wzięte z Summy teologicznej Tomasza z Akwinu (Secunda secundae), który uważał, że podstępne zasadzki, wprowadzające w błąd drugiego, są niedozwolone, gdy celowo przeciwnika okłamuje się lub też nie dotrzymuje się złożonej przysięgi, zaś dozwolone wtedy, gdy mu się nie może lub nie musi objawić zamiarów.

  • Jan z Dąbrówki sięgnął także do św. Ambrożego, gdy pisał o konieczności przestrzegania pewnych praw w czasie wojny.

  • Biorąc za przykład Kazimierza Sprawiedliwego, udzielał rad wyruszającym na wojnę władcom, którzy przede wszystkim powinni modlić się do Boga i powierzyć się mu, aby Bóg raczył wynagrodzić ich zwycięstwem.

    Patriotyzm i śmierć za ojczyznę

  • Podobnie jak Stanisław ze Skrabimierza i Paweł z Worczyna, mistrz Jan sławił śmierć za ojczyznę.

  • Wykorzystał przy tym:

  • Cycerona De officis

  • Horacego Carmina, Dulce et decorum est pro patria mori.

Podsumowanie

  • Poglądy Jana z Dąbrówki na temat państwa i władcy, chociaż rozproszone po całym komentarzu, mają charakter kompleksowego ujęcia zagadnienia.

  • Mistrz wypowiedział się na temat dziedzicznego i elekcyjnego charakteru władzy monarszej w państwie.

  • Stanął na gruncie organicznej teorii państwa, podporządkowując jej opis funkcjonowania poszczególnych jego elementów.

  • Skreślił ideał władcy, który powinien charakteryzować się 4 cnotami politycznymi (kardynalnymi) i 3 cnotami oczyszczającymi (teologicznymi).

  • Treści zawarte w komentarzu, podparte wywodami samego mistrza Wincentego i dorobkiem mistrzów krakowskich w dziedzinie filozofii moralnej, miały szeroki zasięg odbiorców. Mistrz Jan głosił je na wykładach przez kilka lat po 1427 r., a gdy został sporządzony czystopis komentarza, kopiowano go z przeznaczeniem do różnych szkół polskich.

  • Komentarz zachował się w 25 odpisach z XV w., co dowodzi jego popularności.

  • Jan z Dąbrówki niewątpliwie wpływał na kształt polskiej myśli politycznej późnego średniowiecza.

Podobne prace

Do góry