Ocena brak

Jakie zjawiska zalicza się do samoistnego opóźnienia rozwoju mowy?

Autor /Eustachy777 Dodano /12.03.2013

Stanowisko, według którego opóźnienia będące przejawem różnic indywidualnychpowinno się określać jako normalne odmiany rozwoju, jest zgodne z wytycznymiICD-10. Zdaniem autorów tej klasyfikacji, takie normalne odmiennościnie mają bowiem większego znaczenia klinicznego, gdyż większość dzieciz opóźnieniem samoistnym - mimo iż późno zaczynają one mówić - rozwija sięzupełnie prawidłowo, a występujące opóźnienie nie ma znaczenia dla ogólnegoich rozwoju (Klasyfikacja zaburzeń psychicznych... 1997). Takie podejście pozwalana włączenie do samoistnego opóźnienia rozwoju mowy (SORM) - obokopóźnionego rozkwitu mowy - opóźnienia rozwoju artykulacji, rozwojowejniepłynności mowy oraz opóźnienia uwarunkowanego środowiskowo.

W niniejszym opracowaniu przyjęto, że pojęcie samoistnego opóźnienia rozwojumowy odnosi się do tych postaci opóźnień, które są przejawem dysharmoniirozwoju, trudności wieku dziecięcego, wolniejszego tempa dojrzewaniaukładu nerwowego bądź niekorzystnego wpływu środowiska. Zjawiska te sąprzejściowymi formami zakłóceń procesu rozwojowego, które nie prowadzą dotrwałych zmian w postaci zaburzeń mowy, ani do poważniejszych konsekwencjirzutujących na proces rozwojowy. Opóźnienie rozwoju mowy ustępuje samoistnie,bez konieczności interwencji specjalistycznej. Charakter przyczyni konsekwencje tego zjawiska decydują, iż SORM uznaje się za odmianę rozwojumieszczącą się w granicach normy.

1.O p ó ź n i o n y r o z kwi t mowy. Przebieg rozwoju języka jest taki jaku młodszych, prawidłowo rozwijających się dzieci. Obserwuje się więc późniejszepojawienie się mowy, przedłużający się jej rozwój, a następnie w trzecimroku życia gwałtowny rozwój mowy. Opóźnienie dotyczy jedynie ekspresji ję zykowej.Percepcja mowy rozwija się bez zakłóceń. Opóźniony rozkwit mowywiąże się z wolniejszym tempem dojrzewania układu nerwowego. Podobnie jaku młodszych dzieci, zachowana jest chronologia w nabywaniu umiejętności ję zykowych,co oznacza, że niektóre formy gramatyczne czy dźwięki mowy opanowywanesą wcześniej, inne zaś później. Pewne zjawiska językowe charakterystycznedla wcześniejszych faz rozwojowych występują wśród dzieciz opóźnionym rozkwitem mowy częściej niż u prawidłowo rozwijających sięrówieśników. Pod względem jakości popełnianych błędów dzieci z opóźnionymrozkwitem mowy nie różnią się od młodszych dzieci (Leonard 2000).

2. O p ó ź n i e n i c r o zw o j u a r t y k u l a c j i (określane często jako dyslaliarozwojowa). Jak nazwa wskazuje, jest to opóźnienie rozwoju tylko jednegoaspektu mowy - aspektu fonetycznego. Zaburzenia artykulacji przejawiają sięw postaci substytucji, clizji oraz innych zniekształceń fonetycznej budowy wyrazów,do których dochodzi w wyniku metatcz, kontaminacji, asymilacji itp.Nie obserwuje się deformacji dźwięków (będących zawsze przejawem patologii).Dziecko potrafi identyfikować i różnicować głoski, lecz nie potrafi ich prawidłowowymówić. Wzorzec mowy i funkcjonowanie języka są prawidłowe.Wypowiedzenia dziecka są jedynie jakością odpowiadającą wcześniejszym fazomrozwojowym. To sprawia, że w takich przypadkach mówi się tylko o opóźnieniurozwoju mowy, o je j zakłóceniu, a nie o zaburzeniu. Opóźnienie jest je dynieodmianą normy rozwoju artykulacji, lecz jeśli utrzymuje się dłużej(powyżej szóstego-siódmego roku życia dziecka) uznawane jest za patologię.Przyczyny opóźnienia rozwoju artykulacji są związane z wolniejszym tempemdojrzewania układu nerwowego. W późniejszym czasie u dzieci tych nie stwierdzasię trudności w nauce czytania i pisania, ani też zaburzeń w relacjach interpersonalnychczy zaburzeń emocjonalnych i zachowania (Klasyfikacja zaburzeńpsychicznych... 1997).

3. R o z w o j o w a ( f i z j o l o g i c z n a ) n i e p ł y n n o ś ć m o w y (określanateż jako jąkanie rozwojowe) to opóźnienie rozwoju ekspresyjnego aspektumowy. Zdaniem Z. Tarkowskiego, jest to zaburzenie swobodnego przechodzeniaod jednego elementu wypowiedzi do drugiego oraz zakłócenie jej tempai rytmu w następstwie desynchronizacji procesu formowania trzech poziomówwypowiedzi, tj. treści, formy językowej i substancji fonicznej, występującew okresie intensywnego rozwoju językowego dziecka (Tarkowski 1992); to normalnaniepłynność mowy będąca przejawem trudności okresu dziecięcego.

Mowa dziecka nie jest bowiem doskonałą (pozornie) mową dorosłego. Nie jestjeszcze zautomatyzowana i strategicznie wypracowana. Na powierzchni (nazewnątrz) cechuje ją wyraźnie większa niepłynność (Starkweather 1987).Niepłynność ta nie ma jednak podłoża patologicznego. Zdaniem R. Byrne, wynikato z faktu, żc małe dziecko musi się nauczyć wielu czynności, takich jak: siedzenie,chodzenie, jedzenie, mówienie. Są to podstawowe czynności, którychpojawienie się uważamy za oczywiste, choć wymagają one wielu skoordynowanychruchów z udziałem mózgu i całego organizmu. Podobnie jak umiejętnośćchodzenia, tak i mowa nie rozwinie się z dnia na dzień. W mowie istnieje znaczniewięcej elementów niż płynność. Wymaga ona dokładnej znajomości tego,co się chce powiedzieć, wyszukania właściwych słów wyrażających precyzyjnietok myślenia, znajomości odpowiednich dźwięków i umiejętności ułożenia ichw słowa, kontroli nad oddechem w celu uruchomienia fałd głosowych i wydaniagłosu. Skoordynowanie wymienionych elementów daje dopiero płynnąi swobodną mowę. Jest to bardzo skomplikowany proces. Pomimo to wieledzieci uczy się mówić spontanicznie, bezwiednie i bez problemów, podobniejak sprawnie opanowuje inne czynności (np. jedzenie, chodzenie). Jednak istniejąteż dzieci, których mowa zamiast płynności wykazuje zawahania i przerwy.Należy wszakże pamiętać, że nie każda niepłynność jest jąkaniem (zacinaniem).Większość dzieci przed piątym rokiem życia przechodzi przez okres niepłynności.Dzieci te uczą się koordynowania poszczególnych elementów swojejmowy, podobnie jak i innych czynności. Demonstrują zawahania, potknięcia,przerywają tok mówienia, aby rozpocząć od nowa. Jest to zjawisko mieszczącesię w normie rozwoju, bo w istocie wszyscy wykazujemy zawahania w naszejmowie, wtrącamy elementy retardacyjne (nunm, ee, yyy), robimy niepotrzebneprzerwy, powtarzamy głoski, sylaby, a nawet całe zdania. Całkowicie płynnamowa nie jest bowiem możliwa, tak jak nie jest możliwe całkowite jąkanie, bopewne słowa czy zdania nawet w ciężkich postaciach jąkania są wymawianepłynnie (Byrne 1989).

Nie należy zatem utożsamiać jąkania z rozwojową niepłynnością mowy, którajest zjawiskiem nie mającym - poza powtarzaniem sylab, wyrazów czy frazz nim żadnych wspólnych cech. Objawy rozwojowej nicpłynności wiążą się je dyniez nieustabilizowaną organizacją motoryki mowy, z niezakończonym dojrzewaniemstruktur układu nerwowego warunkujących płynność mowy.

W celu odróżnienia obu form nicpłynności mówienia należy zdaniemZ. Tarkowskiego (1992) zastosować kryterium ilościowe i jakościowe.

• Zgodnie z k r y t e r i u m i l o ś c i o w y m - o rozwojowej nicpłynnościmówienia świadczą rzadko występujące bądź też niezauważone objawy, któresą dostrzegane w patologicznej nicpłynności mówienia.

• J a k o ś c i o w e k r y t e r i um podziału nicpłynności mówienia wyznaczająróżnice w etiologii. Rozwojowa niepłynność mówienia jest tylko kombinacjąnicpłynności semantycznej i nicpłynności syntaktycznej - ma więc podstawypsyeholingwistycznc. Natomiast patologiczna niepłynność mówienia jestrównoznaczna z niepłynnością fizjologiczną (tj. brakiem koordynacji ruchówoddechowych, lonacyjnych i artykulacyjnych i z występowaniem skurczówmięśni tych narządów). Tak więc przyczyny jąkania wczesnodziccięccgo (patologicznejnicpłynności) mają charakter psycho-lingwislyczno-llzjologiczny.

W diagnozie różnicowej rozwojowej nicpłynności mówienia (RNM) i jąkaniawczesnodziccięccgo (JW) Z. Tarkowski (1992) - poza kryterium ilościowymi jakościowym wprowadził jeszcze kryteria: etiologiczne, lingwistyczne, psychologiczne,rozwojowe i terapeutyczne.

• K r y t e r i u m e t i o l o g i c z n e . Zarówno RNM, jak i JW są rezultatemnieprawidłowego funkcjonowania poszczególnych ogniw procesu formowaniawypowiedzi oraz niewłaściwej integracji tych ogniw. Różnica w etiologii polegana tym. że przyczyny rozwojowej nicpłynności mowy są zlokalizowane naetapie:

- motywacji,

przejścia od motywacji do myślenia,

myślenia,

transformacji informacji semantyczno-syntaktycznej w program motoryczny,czyli są umiejscowione w planie psychologiczno-lingwistycznym wypowiedzi,podczas gdy przyczyny jąkania wczesnodziccięccgo leżą zarówno w tym planie,jak i na etapie:

regulacji motorycznej i

przekodowania motorycznego w ruchy narządów oddechowych, fonacyjnychi artykulacyjnych (czyli w planie fizjologicznym wypowiedzi).

Poza tym RNM jest niespastyczną formą nicpłynności i w tym sensie jest onanormalna. U jej podstaw leży tylko niepłynność semantyczna i syntaktyczna.Natomiast JW stanowi kombinację nicpłynności spastycznej i nicspastyczncj.Objawy niespastyczne nicpłynności (nieskurczowe) demonstrowane bezoznak nadmiernego napięcia emocjonalnego i mięśniowego - wynikają z nicpłynnościsemantycznej i syntaktycznej, natomiast symptomy spastyczne sąuwarunkowane niepłynnością fizjologiczną.

• K r y t e r i u m l i n g w i s t y c z n e. Tu najistotniejsze są różnice jakościowe.W RNM występują objawy niespastyczne, takie jak: powtarzanie sylab,pauzy nienapięte, rewizje; mogą też zaistnieć: niespastyczne przeciąganiegłosek i embolofrazje. W JW występują spastyczne objawy nicpłynności, czylido niespastycznych objawów nicpłynności charakterystycznych dla RNMdołączają symptomy spastyczne, takie jak: przeciąganie, bloki, pauzy napięte. powtarzanie sylab i głosek, dysrytmie fonacyjne (nierytmiczne wymawianiegłosek), pojawiają się zlepki niepłynności (łączne występowanie kilku objawówniepłynności w jednym odcinku wypowiedzi).

• Kr y t e r i um p s y c h o l o g i c z n e . Odróżnienie RNM od JW polega naokreśleniu stopnia świadomości zaburzenia mowy t lęku przed mówieniem.

W RNM w zasadzie nie występuje świadomość zaburzenia mowy i nic ujawniasię lęk przed mówieniem, podczas gdy w JW istnieją one prawic odpoczątku.

• Kr y t e r i um r o zwo j owe . D, E. Williams (1978) stwierdził, że rozwójzwykłej niepłynności mówienia koreluje z rozwojem sprawności językowej.Okresem krytycznym w rozwoju rozwojowej niepłynności jest wiek odczterech do pięciu lat, po którego przekroczeniu dziecko wykazuje wyraźną poprawępłynności mówienia. Wiek ten przypada na okres najgwałtowniejszegorozwoju sprawności językowej i z chwilą, gdy dziecko osiągnie odpowiedni poziomowego rozwoju, zaczyna mówić coraz płynniej.

W przypadku JW i RNM różnica w nasilaniu się objawów widoczna jest dopierookoło piątego roku życia, albowiem wtedy częstotliwość występowaniaobjawów RNM zaczyna się zmniejszać, a objawy JW wykazują tendencję zwyżkową.RNM kończy się najczęściej przed rozpoczęciem przez dziecko naukiszkolnej, podczas gdy JW rozwija się nadal. Ma to związek z uświadomieniemsobie przez dziecko jąkania (około piątego roku życia) i z pojawieniem się lękuprzed mówieniem. Ujemne emocje powodują wzrost napięcia mięśniowego,a to z kolei pogłębia niepłynność fizjologiczną i nasilanie się jąkania.

Do okresów krytycznych RNM należą okresy przejściowe w rozwoju języka,tj. przejście od wypowiedzi jednorazowych do zdań prostych (około drugiegoroku życia) i przejście od zdań prostych do zdań złożonych (trzeci rok życia).Wtedy niepłynność się nasila.

• K r y t e r i u m t e r a p e u t y c z n e . W przypadku RNM do osiągnięciapoprawy najczęściej wystarcza postępowanie profilaktyczne, natomiast w przypadkuJW konieczna jest terapia.

4. O p ó ź n i e n i e r o z w o j u mo w y u w a r u n k o w a n e ś r o d o w i skow o. O tej postaci opóźnienia napisano w części niniejszego tekstu poświęconejpojęciu prostego opóźnienia rozwoju mowy.

Do góry