Ocena brak

Jakie kryteria przyjmuje się w kategoryzacjach zaburzeń rozwoju mowy i języka?

Autor /Odil Dodano /12.03.2013

Zaburzenia rozwoju mowy i zmiany, do których one prowadzą, można rozpatrywaćz różnych perspektyw, np. medycznej, lingwistycznej, psychologicznej,pedagogicznej. Podstawa teoretyczna i wynikający z niej przedmiot zainteresowańposzczególnych dyscyplin sprawiają, źe ich reprezentanci skupiają się naokreślonych aspektach zaburzeń (przyczynach, objawach, patogenezie czy patomechanizmie).Różnorodność w podejściu do tego zagadnienia prowadzi doznacznego zróżnicowania kryteriów podziału i tym samym do powstawanialicznych, coraz to nowszych kategoryzacji zaburzeń rozwoju mowy i zaburzeńmowy dzieci.

1. Pierwszym, powszechnie stosowanym w krajach zachodnich i z różnychwzględów najważniejszym dla logopedów podziałem, uwzględniającym okresrozwoju, w którym czynnik patogenny oddziaływał na organizm dziecka jestpodział na:a) zaburzenia rozwojowe, czyli takie, które charakteryzują się pewnymiwspólnymi cechami, tj.:

- zaburzenie występuje od momentu, kiedy można to rzetelnie stwierdzić (odnajwcześniejszych stadiów rozwojowych), izn. opóźnienie istnieje od początku,bez poprzedzającego okresu prawidłowego rozwoju (co wszakże nie zawsze jestmożliwe do ustalenia);

- występuje zaburzenie lub opóźnienie rozwoju tych funkcji, które są ściślezwiązane z procesem biologicznego dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego (tj. języka, funkcji spostrzeżeniowych lub/i koordynacji «notorycznej);

- przebieg zaburzeń jest ciągły, bez okresów remisji i nawrotów charakterystycznychdla wielu zaburzeń psychicznych;

- istnieją przesłanki twierdzenia, że czynniki genetyczne odgrywają ważnąrolę w etiologii wielu (choć nie wszystkich) tego typu zaburzeń. Czynniki środowiskowe też mogą wywierać wpływ na zaburzone funkcje rozwojowe, lec/w większości przypadków nic mają one decydującego znaczenia. Zaburzenia lenie są związane z urazem neurologicznym o znanym pochodzeniu. Etiologiawiększości z nich jest nieznana, dlatego też zarówno granice, jak i precyzyjnypodział zaburzeń rozwojowych wciąż są niepewne {Międzynarodowa StatystycznaKlasyfikacja... 1997);

b) zaburzenia nabyte - zaburzenia te pojawiają się po okresie normalnegorozwoju jako wynik schorzeń neurologicznych lub ogólnych (np. zapalenia mózgu,urazu głowy, napromieniowania itp.). Przebieg i rokowania co do ustępowaniatych zaburzeń są związane z rodzajem wywołującego je czynnika, z jego powagą,siłą i czasem oddziaływania na organizm, z wiekiem dziecka i stopniemrozwoju językowego w czasie wystąpienia zaburzeń (Diagnostic and StatislicalManuał o f Men tal Disorders... 1994).

2. Drugim, równie ważnym rozróżnieniem, dokonanym na podstawie objawówzaburzeń zachowania językowego jest podział na:

a) zaburzenia ekspresywne - dziecko ma trudności w budowaniu lub/i realizacjiwypowiedzi słownej. Ten typ zaburzeń jest następstwem nieprawidłowości,które mogą powstawać na różnych poziomach formułowania wypowiedzi(inicjowania, programowania lingwistycznego, kodowania) lub jej wykonania(modelowanie czynności mowy i ich sprawna realizacja),

b) zaburzenia recepcyjne trudności dotyczą jedynie rozumienia mowy, doktórych dochodzi w wyniku zaburzeń recepcji (odbioru bodźca słuchowego)i percepcji (dekodowanie i przetworzenie informacji niezbędnych do zrozumieniawypowiedzi) bądź tylko percepcji mowy,

c) zaburzenia mieszane, recepcyjno-ekspresywne to najcięższa postać zaburzeń.które obejmują zarówno czynność odbioru, jak i nadawania wypowiedzisłownej.

W wypadku zaburzeń rozwojowych obserwuje się jedynie zaburzenia recepcyjnei mieszane (we wstępie wyjaśniono dlaczego), natomiast zaburzenia nabytecharakteryzuje występowanie wszystkich wymienionych wyżej postaci zaburzeń.

3. Biorąc pod uwagę patomcchanizm zaburzeń rozwoju mowy wyróżnia się:

a) zaburzenia pierwotne gdy zaburzenie jest bezpośrednim skutkiemdziałania czynnika patogennego (np. specyficzne upośledzenie rozwoju języka),

b) zaburzenia wtórne - które są pośrednim skutkiem działania czynnika patogennego,tzn. jedno zaburzenie (np. zaburzenie rozwoju umysłowego czygłuchota) wywołuje drugie (np. zaburzenia komunikacji).

Fakt, iż zaburzenia rozwoju mowy mogą być zarówno przyczyną, jak i skutkieminnych zaburzeń rozwojowych sprawia, że patomcchanizm zaburzeń rozwojukomunikacji może być różny, tj.:

- albo czynnik patogenny (biologiczny bądź psychospołeczny) wywołuje zaburzeniepierwotne (np. zaburzenia emocjonalne), które może, choć nie musi*prowadzić do określonych konsekwencji, czyli do powstania zaburzeń wtórnych(np. do jąkania),

- albo zaburzenie pierwotne w postaci jąkania prowadzi do powstania zaburzeńemocjonalnych (jako zaburzeń wtórnych).

W pierwszym wypadku zaburzenie mowy jest zaburzeniem wtórnym; w drugim- je s t ono zaburzeniem pierwotnym. Zdaniem M. Bogdanowicz (1985). pojawieniesię wtórnych zaburzeń świadczy o postępowaniu procesu patologizacji.

Podział ten nie skupia się na etiologii podstawowym kryterium kategoryzacjiprzyczynowych, ani na symptomach - kryterium kategoryzacji objawowych,lecz na sposobach powstawania zaburzeń. Podkreśla występowanie związkówprzyczynowo-skutkowych, zależności między różnymi sferami rozwoju i konsekwencjidziałania czynnika patogennego. Ma to istotne znaczenie, albowiemw ten sposób zaburzenia rozwoju mowy nie są rozpatrywane jako izolowanezjawiska. Taka perspektywa oglądania tych zjawisk charakterystyczna jest dlapsychologów i powinna być uwzględniana przez logopedów.

4. Podział dokonany na podstawie rozległości zaburzenia jest przejęty z psychologiiklinicznej. Na podstawie tego kryterium zaburzenia rozwoju mowydzieli się na:

a) zaburzenia fragmentaryczne (specyficzne) które ograniczają się jedyniedo rozwoju językowego, jak w przypadku SLI,

b) zaburzenia parcjalne w tym wypadku zakres zaburzeń dotyczy więcejniż jednej funkcji; opóźnienie w nabywaniu kompetencji językowej jest zjawiskiemwtórnym, związanym z innym deficytem (niedosłuchem, schorzeniemneurologicznym, uszkodzeniami strukturalnymi itp.),

c) rozległe zaburzenia rozwojowe, których jednym z wielu objawów są wyraźnenieprawidłowości w przyswajaniu języka, jak w wypadku autyzmu, zespołuRetta i innych.

5. Kolejnym podziałem, który stosuje się głównie w odniesieniu do zaburzeńrozwoju mowy związanych z patologią mózgu, jest rozróżnienie zaburzeń (objawów)specyficznych i niespecyficznych:

a) zaburzenia specyficzne - termin ten w klasyfikacji 1CD-I0 stosuje sięw odniesieniu do tych zaburzeń zachowania językowego, które są pierwotnei nie są następstwem innych zaburzeń rozwojowych; zaburzenia te powstająw wyniku wrodzonej, okołoporodowej lub występującej w pierwszych miesiącachżycia patologii, co powoduje, że mowa takich dzieci nigdy nie rozwijasię prawidłowo. Według A. Herzyk, zaburzenia specyficzne (wybiórcze, zlokalizowane)dotyczą poszczególnych czynności (np. językowych lub perccpeyjnych).Czasami trudno jest je ocenić w kontekście występujących objawów niespecyficznych, np. zaburzenia uwagi mogą pogłębiać przejawy zaburzeńpercepcji. Jest to szczególnie wyraźne w przypadku dzieci z dysfunkcjami mózgowymi,u których zazwyczaj dominują objawy niespecyficzne (np. zaburzeniauwagi lub pamięci), a zaburzenia specyficzne (np. zaburzenia afatyczne) niemają typowego, oczekiwanego charakteru, ze względu na odmienną dynamikęzwiązaną ze zmianami rozwojowymi;

b) zaburzenia niespecyficzne (uogólnione, niezlokalizowane) w przypadkupatologii mózgu przejawiają się we wszystkich czynnościach, mają charakteruogólniony i odnoszą się do zaburzeń pamięci, uwagi, motywacji (Hcrzyk1992),

W konkluzji należy podkreślić, iż niższy od przeciętnego poziom rozwojumowy może mieć różne przyczyny, objawy, a także różne konsekwencje dla dalszegorozwoju dziecka. Uwzględniając sugestie zawarte w klasyfikacjach międzynarodowych.można mówić o:

- indywidualnych odmianach rozwoju, czyli o zjawiskach zaliczanych do dolnejgranicy normy rozwojowej (wynikających z wolniejszego tempa dojrzewaniaośrodkowego układu nerwowego jednostki);

- specyficznych zaburzeniach rozwoju mowy i języka, które są pierwotnymizaburzeniami zachowania językowego;

- zaburzeniach rozwoju mowy, które są zjawiskiem wtórnym innych poważnychzaburzeń rozwoju, takich jak: głuchota, upośledzenie umysłowe, zaburzenie motoryki itp. (są ich bezpośrednim następstwem). W tych przypadkachzaburzenia rozwoju mowy i języka mogą sygnalizować istnienie owych deficytów,lecz nie stanowią zaburzeń pierwszoplanowych;

- rozległych (całościowych, globalnych) zaburzeniach rozwojowych, któreznamionują ciężkie i postępujące zaburzenia w wielu sferach rozwoju, w tym wrozwoju zdolności komunikacyjnych. Wspólną cechą tych zaburzeń jest obniżenieogólnego poziomu funkcjonowania poznawczego (jak w przypadku autyzmu,zespołu Retta. zaburzeń dezintegracyjnych). Ta grupa zaburzeń charakteryzujesię jakościowymi nieprawidłowościami funkcjonowania we wszystkichspośród następujących trzech sfer: interakcjach społecznych, wzorcach komunikacjioraz powtarzającym się repertuarze zachowań i aktywności. Te jakościowenieprawidłowości stanowią podstawową cechę funkcjonowania danej jednostkiw każdej sytuacji i obejmują całość jej zachowań.

Podobne prace

Do góry