Ocena brak

Iran a literatura polska

Autor /yogra Dodano /12.03.2012

Iran. Pierwsze odnotowane przez J. Długosza poselstwo z Iranu przybyło do Polski 1474 i datę tę przyjmuje się za początek bezpośrednich kontaktów między obu krajami. Stopniowo wraz z wytworami rzemiosła artyst., zwł. kobiercami i białą bronią, przenikała do Polski znajomość bogatej literatury Iranu. Z pocz. XVII w. pochodzi Relacja Sefera Muratowicza, obywatela warszawskiego, od Zygmunta III króla polskiego dla sprawowania rzeczy wysłanego do Persji w roku 1602 (1752, wznów, w oprac. A. Walaszka 1980), świadcząca o ówczesnym ogromnym zapotrzebowaniu na artyst. orientalia. Wiedzę o literaturze Iranu przeszczepiali tłumacze (dragomani) posługujący się prócz języka tur., także pers., pełniącym w imperium osmańskim, w którym przebywali, rolę języka dworu. Dragomanem Kancelarii Koronnej był S. Otwinowski, który ok. 1610 przełożył piękną polszczyzną słynny pers. utwór facecjonistyczno-dydaktyczny z XIII w. Gulistan, to jest Ogród różany Saadiego z Szirazu. Mimo iż drukiem ogłoszono ten przekład dopiero 1879, znany on był współczesnym z odpisów, a jego wątki odnajdujemy w Ogrodzie fraszekW. Potockiego. Bezpośrednie kontakty Polski ze Wschodem i związana z nimi potrzeba szerszej znajomości języków Orientu sprzyjała projektom F. Mesgnien-Menińskiego utworzenia w Polsce centralnego eur. ośrodka nauczania tych języków; dla tego celu opracował monumentalne dzieło Thesaurus linguarwn orientalium Turcicae, Arabicae, Persicae (t. 1-3 1680), którego gł. trzonem był słownik tur.-pers.-arab. z tłum. na języki: łac. niem., pol., i francuski.

Pierwszym z Polaków, który sięgnął do najstarszego zabytku piśmiennictwa irań., św. ksiąg Awesty, był L Pietraszewski,  prof. uniw. w Berlinie. Niestety uczony ten mylnie tłumacząc podobieństwa języków indoeur. uznał język awestyjski za prasłow., a Irańczyków za „pradziadów rodu słow." i w tym duchu dokonał przekładu zatytułowanego: Miano słowiańskie w ręku jednej familii od trzech tysięcy lat pozostające, czyli nie ,,Zendawesta", a „Zędaszta", to jest „życie dawcza książeczka Zoroastra" (1857). Niezwykle piękny lit. oddźwięk znalazły hymny Awestyw twórczości Mickiewicza, który w parafrazie Aryman i Oromaz (1830) sugestywnie oddał ich archaiczny patos. Najgłośniejszym jednak owocem orientalnych lit. zainteresowań Mickiewicza (prócz Szanfarego, Almotenabbiego, Farysa, Renegata i przekładu Giaura z Byrona) są Sonety krymskie (1826), w których orientalne słownictwo splotło się z charakterystycznymi elementami poetyki pers. i arabskiej. Perskie bowiem w Sonetach krymskich są nasycone, hiperboliczne obrazy poet., ich wzniosłość, a także ton zadumy nad przemijaniem świata, natomiast z kręgu kasydy arab. pochodzi zmaganie się samotnego bohatera z potęgami przyrody oraz tęsknota za tymi, których porzucił. Orientalizm Mickiewicza nie sprowadzał się bowiem wyłącznie do lit. szaty orientalnej, ale opierał się zarówno na nauce języka pers., jak i szerokiej lekturze przekładów, czemu poeta dał wyraz w wykładach lozańskich. W późnych lirykach (Widzenie, Snuć miłość, Wsłuchać się w szum wód głuchy) występują elementy mist. poezji irańskiej. Orientalizm w twórczości Słowackiego ma nieco inny charakter. Składają się nań nie tylko swoiste parafrazy Mickiewiczowskich i Byronowskich tematów (in. opracowanie Szanfarego, parafraza Renegata w Beniowskim, parafraza Sonetów krymskich w zaniechanych częściach Beniowskiego, odmiana bajronicznej powieści wsch. w Żmii, Arabie, Mnichu, Lambrze i nie ukończonym Królu Ladawy), ale także głębokie odczucie duchowego klimatu Wschodu w takich utworach, jak Ojciec zadżumionych czy Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu. Klimat swoistego obcowania człowieka Wschodu z Bogiem, którego ów człowiek jest emanacją, przenika niektóre liryki C. Norwida (Pielgrzym, Stolica). Atmosferze tej uległ także w swej poet. twórczości W. Rolicz-Lieder, zarazem tłumacz (1895) czterowierszy mistyka pers. z X/XI w. Abu Saida Abu'l Chajra.

Poezję Iranu z eur. parafraz i przekładów tłumaczył L. Siemieński, 1855 wydał w poet. przekł. epizod o parze kochanków Biżanie i Maniże, pochodzący z wielkiej nar. epopei irań. z X w. Szah-name Firdausiego. Pośrednie przekłady umieszczano w opracowaniach dziejów literatury pers., gdzie służyły jako próbki twórczości. Tak postępował K. Mecherzyński w Przeglądzie literatury ludów wschodnich (1851), J. Szujski w Rysie dziejów piśmiennictwa świata niechrześcijańskiego (1867) oraz J.A. Święcicki w swej, opartej na autorytatywnych źródłach eur., Literaturze perskiej (1902) i R. Kwiatkowski w Literaturze perskiej (1912). Pośrednie przekłady zawiera także antologia w oprać. T. Grzebieniowskiego, będąca aneksem do Literatury perskiej R. Levy'ego w Wielkiej literaturze powszechnej (1932). Epokę Młodej Polski cechuje wyraźny zwrot ku dwóm poetom pers.: autorowi refleksyjnych czterowierszy Omarowi Chajjamowi (X/XI w.) i wielkiemu mistykowi Dżalal ad-Din Rumiemu (XIII w.). Liryki mist. Rumiego przekładali (za J. Hammerem-Purgstallem) T. Miciński i A. Lange (autor antologii Dywan wschodni 1921), a parafrazował J. Iwaszkiewicz (Księga dnia i księga nocy 1929), natomiast Omara Chajjama przekładała (gł. z ang. parafraz E. Fitzgeralda) liczna grupa poetów: Lange, K. Libicki, Michał Pawlikowski wraz z M. Wolską, J.A. Święcicki, F. Pusłowskii W. Korab Brzozowski. Moda na poezję zadumaną nad przemijaniem życia sprawiła, iż 1933 ukazały się Wybrane czterowiersze Omara Chajjama, tłum. z pers. przez A. Gawrońskiego. Forma rubajjatu przenikała także do oryginalnej twórczości pol. poetów, czego wyrazem jest sześć cykli Rubayyatów wojennych M. Jasnorzewskiej-Pawlikowskiej. Klimat poezji Chajjmowskiej przenika również tomik poet. S. Balińskiego Wieczór na Wschodzie (1927). Dydakt. elementom poezji pers. hołdował R. Kwiatkowski, który parafrazował je w swych wsch. trioletach.

Literaturę podróżniczą reprezentują dwie kobiety: M. Ratuld-Rakowska Podróż Polki do Persji (1904) oraz M. Mikorska Derwisze na asfalcie (1939). Przejścia Polaków w Azji w czasie I wojny świat, opisał F. Goetel we wspomnieniach Przez płonący Wschód (1921), a pobyt Polaków w Iranie podczas II wojny świat, ukazali F. Machalski w Wędrówkach irańskich (1960) i P. Medyna w szkicu Do Polski przez cały świat Wspomnienia z Drugiego Korpusu (1973). Swój wojenny pobyt w Iranie (i na Bliskim Wsch.) upamiętnił W. Broniewski w tomikach poet. Bagnet na broń i Drzewo rozpaczające. Lit. echem wojennych wędrówek Polaków przez tereny azjatyckie jest m. in. nowela K. Pruszyńskiego Karabela z Meschedu (1948), A. Międzyrzeckiego Opowieści mieszkańca namiotów i inne opowiadania (1957), a także reportaże M. Wańkowicza (w wyborze Od Stołpców po Kair 1969). W ostatnich latach tematyka lit. związana z Iranem ciąży ku dawnym epokom -trylogia K. Bunscha o Aleksandrze Macedońskim, Persowie J.W. Rosińskiego, tomik poet. W. Jaworskiego Czerwony motocykl (1980).

Rozwój studiów iranistycznych po 1918, a zwł. po II wojnie świat, na UJ, UW i w instytutach PAN, umożliwia coraz liczniejsze bezpośrednie przekłady utworów klas. literatury pers. (X-XV w.), a także współcz. irań. poezji i prozy. Od pierwszego bezpośredniego przekładu A. Freimana epizodu o parze kochanków Biżanie i Maniże (1901-1904) upłynąć musiało jednakże pół wieku, by ukazały się T. Kowalskiego Studia nad Szahname (t. 1-2, 1952-53), zawierające streszczenie epopei Firdausiego. Przekład prozą epizodu tej epopei Opowieść o miłości Zala i Rudabe F. Machalskiego ukazał się 1961. Studia teoret. nad wątkami mit. dzieła prowadzi M. Składankowa. Wielki liryk irań. Hafiz ukazany został w tomikach oprać, przez dwu tłumaczy: A. Zajączkowskiego Gazele wybrane Hafiza (1957) i W. Dulębę Pieśni miłosne Hafiza (1973 i 1979). Prace teoret. z zakresu poetyki ghazalów Hafiza ogłaszali: Zajączkowski, Majewska i Składankowa. Dulęba, specjalizujący się w przekładach liryki okresu klas., wydał także 1977 tomik poet. Dywan perski, zawierający wybór liryków 28 poetów pers., oraz 1980 Drugi dywan perski (utwory 35 poetów). Klasykę pers., a zwł. epikę romant. Nizamiego z Gandży (XII w.) Chosrou i Szirin, Siedem pięknych oraz Księgę o czynach Aleksandra i epikę mist. Attara (XII/XIII w.) Rozmowy ptaków przełożyła Majewska, która jest także tłumaczką liryków poetów klas. oraz fragmentów Gulistanu i Bustanu Saadiego oraz Czterech biesiad Nizamiego Aruzi (XII w.). Po czterowierszach pers. Awicenny (X w.) w przekł. Zajączkowskiego i kasydach arab. w przekł. J. Bielawskiego (w pracy zbiorowej: Awicenna - Abu Ali ibn Sina 1953), Księgę wiedzy tego wielkiego irań. uczonego przełożył B. Składanek (1979); poezje pers. Awicenny a także jego Opisanie żywota przełożyła i opracowała Majewska („Przegląd Orientalist." 1980). Z literatury staropers. odnotować można tylko przekład Majewskiej awestyjskiego Hymnu do Mitry (1979) oraz opis teoret. Awesty w pracy popularnonauk. Składankowej Zoroaster i magowie (1963). Poezję nowoczesną takich wybitnych poetów jak Bahar, Nima Juszidż, F. Farrochzad, N. Naderpur tłumaczą Z. Józefowicz-Czabak, Machalski i Majewska. Ukazał się tomik najwybitniejszej współcz. poetki irań. F. Farrochzad I znów powitam słońce (1980, przekł. Józefowicz-Czabak i Majewska). Machalski wydał także pracę teoret. La litterature de l'Iran contemporain (t. 1-3 1965-80), omawiającą rozwój poezji irań. XX wieku. Współcz. prozę irań. reprezentują nowele (Listy) i powieść (Jej oczy) B. Alawiego, wyd. 1955 w przekł. z pers. Machalskiego i Bielawskiego. Z niem. przełożono prozę publicyst. tego pisarza Kraj róż i słowików (1960). Najpopularniejszym pisarzem irań. jest S. Hedajat, którego drobne utwory tłumaczyli: Józefowicz-Czabak, Majewska i Machalski. Osobno ukazało się opowiadanie Ślepa sowa (1979, przekł. Majewska). Z 1967 pochodzi przekł. opowiadania Żebrak F. Esfandiary'ego, pisarza irań. piszącego w języku ang. (tłum. R. Grzybowska). Z języka ros. zostały przełożone trzy tomy prozy „ojca nowoczesnej literatury tadż." S. Ajniego Buchara (1950), Śmierć lichwiarza (1951) i Niewolnicy (1952). Bezpośrednio z tadż. przełożyła fragm. Wspomnień Ajniego Majewska (Riszta, „Przegl. Orientalist." 1967, Buty mułły Turoba,Literatura na Świecie" 1980). Prace teoret. z zakresu współcz. prozy irań. ogłaszali Machalski (Historyczna powieść perska 1952) oraz Majewska (Maski i cienie Sadegha Hedajata, „Przegl. Orientalist." 1979). O tradycyjnych formach teatru lud. w Iranie pisały: Józefowicz-Czabak, Majewska i Składankowa. Ukazała się też pol. wersja Literatury perskiej i tadżyckiej - pracy zbiór, iranistów czes. pod red. J. Rypki, wyd. w przekł. Majewskiej i D. Reychman 1970. Z przekładów pośrednich należy odnotować bezim. zabytek ramowych opowiadań indopers. proweniencji Tuti-name - Księga papugi (1959).

Iran, zamknięty w kręgu cywilizacji muzułmańskiej aż do 2 poł. XIX w., nie przyswajał utworów literatur Zachodu. Pierwszym przekładem pers. z literatur eur. było tłum. sonetu Widok gór ze stepów Kozłowa, powstałe z inicjatywy Mickiewicza i wcielone do pierwszej edycji jego sonetów z 1826. Tłumaczenia z pomocą Chodźki dokonał Mirza Dżafar Topczybaszy, Azerbejdżanin, adiunkt uniw. w Petersburgu. Mimo iż przekł. ten zajmuje wyjątkową pozycję w dziejach związków kult. między obu krajami, nie był on zapewne znany w Iranie. Literatura pol. przenikała do Iranu gł. przez przekłady franc. i ang. i z tych języków dokonywano tłumaczeń perskich. Najbardziej znanym dziełem literatury pol. jest powieść Quo vadis H. Sienkiewicza przełożona dość dowolnie 1930 przez A. Pur Kaszaniego oraz ponownie, przez Hasana Szahbaza (kolejne wyd. 1976). Ponadto ukazały się dwa zbiory: nowele Sienkiewicza, B. Prusa, G. Zapolskiej, M. Konopnickiej i E. Orzeszkowej, oraz w tłum. H. Kesma iego (1952) tom zawierający utwory współcz. prozaików pol. (J. Andrzejewskiego, K. Brandysa, T. Brezy, J. Iwaszkiewicza, L. Kruczkowskiego, Z. Nałkowskiej, J. Parandowskiego, K. Pruszyńskiego, J. Putramenta, J. Pytlakowskiego, A. Rudnickiego, L. Rudnickiego, J. Zawieyskiego, W. Żukrowskiego). Zach. poezja dopiero w ostatnich dziesięcioleciach zaczęła wzbudzać zainteresowanie młodego pokolenia szukającego nowych środków wyrazu, nie może zatem dziwić, iż z poezji pol. tylko Bachczyseraj, Stepy akermańskie i Snuć miłość Mickiewicza zostały przełożone prozą przez poetę Sorusza (1963). W 1955 ukazał się skrót Mickiewicza M. Jastruna, z przedmową S. Nafisiego. Podczas II wojny świat, w Iranie znalazła się spora grupa Polaków, utworzono w Teheranie Tow. Studiów Irań., którego celem było krzewienie wiedzy o obu krajach. Dziąłalność to warzystwa wygasła po zakończeniu wojny, niemniej dzięki niemu wydano trzy tomy pol. czasopisma,,Studia Irańskie", a profesorowie Uniw. Tehe-rańskiego Bajani (historyk) oraz Nafisi (pisarz i historyk literatury) ogłosili szereg prac poświęconych dziejom i kulturze pol., zaś Parwiz Natel Chanlari (pisarz i historyk literatury) przełożył Tęczę W. Wasilewskiej (1944). Pobyt Polaków w Iranie wpłynął także na przeniknięcie tematyki pol. do utworów wybitnych prozaików irań. S. Hedajata (Hadżi Agha) i Alawiego (Listy), oraz poetów: Halata (Chubane Lahestani- wiersz o Polkach) i A. Szamlu (wiersz Haftegan pośw. martyrologii ludności Warszawy, ogłoszony pod pseud. Ą. Bamdad). Żywo interesują się Irańczycy pol. teatrem, prezentowanym na festiwalach sztuki w Szirazie, oraz filmem, z którym zapoznają się na festiwalach w Teheranie. Do repertuaru teatrów weszła twórczość L. Kruczkowskiego (Niemcy, przekł. A. Sadegha 1952), S. Mrożka (Na pełnym morzu, przekł. H. Pujan 1953) oraz M. Hłaski. Na język pers. przełożono także J. Grotowskiego Ku teatrowi ubogiemu. Dzieje kontaktów pol.-irań. i rozwoju iranistyki pol. omawia Sz. Szafa w Dżahane iranszenasi (1969).

B. BARANOWSKI Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII wieku, Ł. 1950; B. MAJEWSKA Tematyka polska w wydawnictwach irańskich, „Przegl. Orientalist." 1953 nr 4; taż Nowe polonika irańskie, tamże 1955 nr 1; A. ZAJĄCZKOWSKI Orient jako źródło inspiracji w literaturze romantycznej doby mickiewiczowskiej, W. 1955; B. MAJEWSKA Pierwszy orientalny przekład sonetu Mickiewicza, „Przegl. Orientalist." 1956 nr 1; taż Polonika wydawnicze w Iranie, tamże 1963 nr 4; J. REYCHMAN Orient w kulturze polskiego Oświecenia, W. 1964; B. MAJEWSKA Z zainteresowań romantyków polskich literaturą perską, w: Szkice z dziejów polskiej orientalistyki (zbiór.), t. 2, W. 1966; taż Bibliografia polskich prac iramstycznych i przekładów z literatury perskiej i tadżyckiej, w: Historia literatury perskiej i tadżyckiej, red. J. Rypka, W. 1970; taż Opiewałbym Hafiza zwrotką drżący jej włos na czole, „Lit. na Świecie" 1978 nr 10.

Barbara Majewska

Podobne prace

Do góry