Ocena brak

HYMNODIA

Autor /Matylda Dodano /23.10.2012

Całość śpiewów pochwalnych i dziękczynnych
ku czci Boga, NMP i świętych używanych w nabożeństwach
rei. i —» godzinach kanonicznych; obejmuje —» hymny
bibl. i liturg., oraz pozabibl. utwory poetyckie, gromadzone
na ogół w księgach liturg. (—> antyfonarz, —> gradual, kancjonał,
—» procesjonał, —> brewiarz, —> liturgia godzin).

1. H. w c z e s n o c h r z e ś c i j a ń s k a - W najstarszych rękopisach
psalmów znajdują się teksty pozabibl. (tzw. psalmi
Idiotici), przeznaczone do śpiewu, wykonywane zwł. przez
gnostyków; o śpiewaniu pieśni rei. przez chrześcijan pisał Pliniusz
Ml. (Ep. ad Traianum 96); z okresu przednie, pochodzą
hymny: wieczorny —> Phos hilaron, poranny Oxyrhynchus
(przypisywany Klemensowi Aleks.) i —* Gloria. Jakkolwiek używanie hymnów w liturgii napotykało na sprzeciw —» anachoretów,
a nawet synodów (Laodycea 350, kan. 59; Braga
561, kan. 12), h. powiększała swój zasób dzięki twórczości —*
Efrema, jego ucznia (krewnego?) —* Cyryllonasa, —» Balaja, a
także ulegającego —» monofizytyzmowi —* Jakuba z Sarug.

H. została przeniesiona do Kościoła zach. dzięki -» Hilaremu
z Poitiers, autorowi zaginionego Liber Hymnorum, z którego
znane są 3 hymny o treści dogm., inspirowane h. syryjską
i gr., a także dzięki —» Damazemu I, -* Mariuszowi Wiktorynowi,
autorowi 3 hymnów trynitarnych, a zwł. —> Ambrożemu,
twórcy 4 prostych hymnów: —> Aeterne rerum condltor,
—» Deus, creator omnium, —» Intende qui regis Israel,
—* lam surgit hora tenia (L. Biraghi Inni sinceri e carmi di
Sani Ambrogglo, Mi 1862; G.M. Dreves Aurellus Ambrosius
„der Vater des Kirchengesanges", Fr 1893); Ambrożemu przypisywano
też hymny jego anonimowych naśladowców (por.
M. Bucherie, Catholicisme V 1136-1137; A. Payer Die Liturgie
und die Hymnen des heiligen Bischofs Ambrosius von
Mailand, Heiliger Dienst 20(1966) 30).

Do wczesnochrześc. twórców hymnów należą: —> Prudencjusz,
autor Cathemerinon, —» Paulin I, —» Seduliusz, autor
Abecedariusza, —» Sekundyn (przypisuje mu się hymn Sanctae
venite), pap. —» Gelazy I, którego hymny używane są w
—> galijskim rycie, —> Cezary z Arles i jego następca Aurelian
z Arles, —» Ennodiusz, autor pierwszego hymnu ku czci NMP
Ut virginem fetam, Wenanty Fortunat, autor —» Pange, lingua,
gloriosi proelium certaminis i Vexilla Regis prodeunt,
włączonych do LH, oraz Tempora florígero, na którym wzorowane
były średniow. hymny procesyjne (np. Salve festa
dies), Flawiusz z Chalon-sur-Saône, autor Tellus ac aethra iubilent,
stosowanego w Wielki Czwartek przy —* mandatum,
—» Raban Maur, autor Veni Creator Spiritus, —* Beda Czcigodny,
—» Paweł Diakon, Teodulf, bp Orleanu, Adam ze Świętego
Wiktora.

 

J.B. Pitra, Hymnographie de l'Eglise grecque. R 1867; V. Ermoni, DACL 1 1347-1352; P. Maas, Fruhbyzanllnische Kirchenpoesie. Bo 1910, B 19312; Baumstark SL; P. Paris. Les hymnes de la liturgie romaine. P 1924; H. Leclercq, DACL VI 2826-2928; B. Stäblein, MGG I 413-414, VI 993-1018; E.J. Wcllesz, A History of Byzantine Music and Hymnography. Ox 1949, 19612; M. Stör, R. Gerber, MGG VI 987-993, 1018-1030; H.G. Beck, R. Schlötterer, LThK V 559-567; CA. Trypanis, Introduction, w: Sancti Romani Melodi Cantica. Cantica Genuina. Ox 1963, s. XI-XXI; tenże. Introduction, w: Sancti Romani Melodi Cantica. Cantica dubia, B 1970, s. IX-XVI; J. Grosdidier de Matons, Romanos le Melode et les origines de la poésie religieuse à Byzance, P 1977; Liturgie et musique (IX' - XIV siècles). Cahiers de Fanjeaux 16(1982) 7-429; Liturgie und Dichtung, Sankt Ottilien 1983, I (passim).

 

2. W K o ś c i e l e ł a c i ń s k i m - Do rozwoju h. łac. przyczynił
się —* Benedykt z Nursji włączeniem hymnów do godzin
kanonicznych.

Struktura hymnów w Kościele łac. opiera się na systemie
metrycznym, kształtowanym przez antyczny układ sylab długich
i krótkich, któremu od VI w. przeciwstawiano porządek
oparty na sylabach akcentowanych i nieakcentowanych,
odznaczający się przewagą rytmiki nad iloczasem. Hymny
utraciły charakter toniczny na rzecz miary metrycznej w reformie
pap. —> Urbana VIII. Do najczęściej stosowanych w
h. miar metrycznych należy dymetr jambiczny akatalektyczny,
stanowiący podstawę struktury ok. 2/3 wszystkich hymnów
(spopularyzowany został w hymnach przypisywanych
Ambrożemu, składających się z 4 lub 8 strof 4-wierszowych),
dymetr trocheiczny, wiersz asklepiadejski mniejszy, strofa saficka
mniejsza, trymetr jambiczny. Związek formy muz. i
tekstowej może być tak ścisły, że melodia przez odpowiedni
układ dźwięków pojedynczych i grup nutowych podkreśla
przebieg miary metrycznej tekstu lub układ akcentów wyrazowych.

W relacji tekstowo-muzycznej istotne znaczenie dla
formy hymnu mają zjawiska izosylabizmu i izostrofizmu,
dzięki którym możliwa jest praktyka związania większej liczby
tekstów z jedną melodią, jak również zastosowanie do jednego
tekstu kilku melodii. W przypadku dłuższych utworów
stosuje się podziały zw. divisiones na krótsze odrębne utwory
o własnym przeznaczeniu liturg., np. Cathemerinon Prudencjusza lub hymn —» Aurea luce et decore roseo. Melodyczna
forma strofy hymnu dzieli się na poszczególne wersy; w hymnach
o strukturze jambicznej jest to najczęściej szeregowe
zestawienie wersów ABCD, ale dość często występują także
melodie z powtórzeniem wersu pierwszego w postaci wiernej
lub z niewielkimi odmianami, np. ABCA. Ostatnie strofy hymnów
mają charakter —> doksologii, a całość wieńczy aklamacja
—* Amen.

Melodie hymnów są zasadniczo sylabiczne albo niesylabiczne,
przy czym w tych drugich można jeszcze wyodrębnić melodie
ze słabym udziałem neum prostych 2- i 3-nutowych lub
melodie o wyraźnym charakterze melizmatycznym. Melodie
o bogatszej melizmatyce są często późniejsze, uważane za
charakterystyczną cechę przekazów pochodzących z krajów
alpejskich; pod względem tonalnym oparte są na układzie 8
tonacji kośc. (modi), z przewagą utworów w modus 4 i 8.
Ambitus większości hymnów rozwija się w obrębie oktawy,
rzadki zakres kwarty jest cechą melodii wcześniejszych, natomiast
wyjątkowa rozpiętość duodecymy może wskazywać na
pochodzenie późniejsze.

H. łac. obejmuje także tzw. hymny procesyjne, przybierające
najczęściej 2 formy: antycznego dystychu i trocheicznego
tetrametru, z których najbardziej rozpowszechnione są —»
Gloria, laus et honor Teodulfa bpa Orleanu na Niedzielę Palmową
i Pange lingua, gloriosi proelium certaminis Wenantego
Fortunata na Wielki Piątek. Źródłowymi przekazami hymnów
procesyjnych są graduały i procesjonały, a praktyka wykonawcza
wskazuje na udział zespołu śpiewaczego. Odrębną
strukturę i zastosowanie mają hymny —> Gloria i -» Te
Deum. W średniowieczu znaczący wkład w h. lac. wniósł Tomasz
z Akwinu, a w czasach nowoż. Robert Bellarmin i pap.
Urban VIII.

W Polsce twórczość hymniczna rozwijała się od XIII w. i
była związana z kultem świętych: —» Stanisława Bpa (—> Gaudę
Mater Polonia), —* Wojciecha (—» Exsultet claro sidere),
—> Jadwigi Śląskiej (—> Exsultet lam angelica festiva), —* Jacka
(In hoc Hyacinthi iubilo), —» Jana Jałmużnika (—> Laudibus
summi decus); powstawały również liczne hymny maryjne; w
h. polskiej zaznacza się odrębność zak. tradycji chorałowej,
a także wpływ twórczości węg. i zach.eur.; twórcy h. polskiej
są najczęściej anonimowi; do znanych autorów tekstów należą
—» Adam Świnka z Zielonej i —> Wincenty z Kielc.

 

J. Julian, A Dictionary of Hymnology, Lo 1891. NY 1957; G.M. Dreves, C. Blume, Ein Jahrtausend lateinischer Hymnendichtung I-II, L 1909; A.S. Walpole, Early Latin Hymns, C 1922, Hi 1966; C. Blume, Unsere liturgischen Lieder. Das Hymnar der altchristlichen Kirche, Rb 1932; Gladysz 5-23; B. Stäblein. MGG VI 993-1018; Kowalewicz LŚr (passim); Ch. Albrecht, Einführung in die Hymnologie, Gö 1973; Analecta hymnica medii aevi. Register I-II, Bn 1978; R. Steiner, T.M. Ward, NGrove Vili 838-846; S. Corbin, B. Brumana, Dizionario Enciclopedico Universale della Musica e dei Musicisti II. // Lessico. Tn 1983, 525-533; J. Szöverffy, Latin hymns, w: Typologie des sources du moyen-âge occidental, Turnhout 1989, LV 7-140; A. Reginek, Repertuar hymnów diecezji krakowskiej. MMAe 8 (1991) 142-372.

 

3. W K o ś c i o ł a c h w s c h o d n i c h - H . gr.bizant. wywodzi
się z h. syr. (św. —> Efrem) i żyd.; uformowała się
ostatecznie w języku gr. na terenie Bizancjum, m.in. dzięki
twórczości Metodego, bpa Olimpu (—> bizantyjska muzyka,
—» cerkiewny śpiew). Początkowo gł. gatunkami hymnicznymi
były sticheron (—» werset) i —» troparion tworzony przez
arianina Auksencjusza, a od VI w. stworzony przez Romana
Melodosa —> akathistos i -» kontakion, wyparty nast. przez
pochodzący z inspiracji syr. —» kanon, którego najważniejszymi
twórcami byli —* Andrzej z Krety, —* Jan z Damaszku, —»
Kosma Melodos oraz mnisi z Mar Saba i —* Studios z jego
opatem Teodorem.

H. gruzińską tworzyły początkowo (VII-VIII w.) przekłady
z h. bizantyjskiej. Do najwybitniejszych rodzimych twórców
należeli: Grzegorz z Chandzty (759-861), mnisi z Tao-Klardżeti,
głównie Joane Minczchi, Joane Mthewari oraz Mikele
Modrekili, autor —* tropologionu (iadgari) z 978-988, zawierającego
oryginalne hymny gruzińskie. Z greki tłumaczyli hymny
mnisi z góry —» Athos, przede wszystkim Eutymiusz (zm. 1028) i jego współpracownik Jerzy z Athos. Gruzińskie
księgi liturg. zostały przed wydrukowaniem w XVIII w. poddane
przez katolikosa Antoniego I (1720-88) gruntownej rewizji,
upodobniającej je do ksiąg cerkiewnostowiańskich.

Najstarsza h. słow. jest tłumaczeniem h. bizant., dokonanym
przez —» Cyryla i Metodego oraz ich uczniów z misji
morawsko-panońskiej (863-885). Oprócz tłumaczeń powstały
też oryginalne utwory, rozszerzające nie tylko cykl —> minei,
ale także —> triodionu (bp Konstantyn z Presławia). W h.
Słowian prawosł. (Bulgaria, Ruś, Serbia) znalazły odbicie
kulty lokalnych świętych i lokalne święta, którym poświęcono
całe służby (akolucja, oficjum) bądź tylko —» kanony, czasem
troparion i kontakion święta; pisano także akathistosy; utwory
te znajdują się w licznych rękopisach, a pierwodruki pochodzą
z krak. oficyny Ś. —» Fioła (przed 1491). Przyjęcie
jednolitego —> typikonu jeroz. nowszego doprowadziło do
stopniowej unifikacji obrzędu cerkiewnego, a dzisiejsze praktyki
wykonawcze, wynikające ze skracania obrzędów par.,
odbijają się na h. niekorzystnie.

Twórcy h. pozostawali najczęściej anonimowi, czasem można
dokonać atrybucji dzięki —» akrostychom wkomponowanym
w caty kanon lub jego część; z imienia znani są Klemens
z Ochrydy (IX-X w.), Naum (IX-X w.), Sawa (XIII w.), Teodozjusz
z Hilandaru (XIII w.), Eutymiusz z Tyrnowa (XIV
w.), Cyprian Cambłak i G. Camblak, Pachomiusz (XV w.).
W Rumunii (Mołdawia i Wołoszczyzna) używano h. bizant.
w języku gr. i cerkiewnosłowiańskim, przekładanej od XVII
w. na język rumuński.

Obecnie h. prawosł. tłumaczona jest często na języki nowoż.;
powstają także nowe oryginalne utwory hymniczne.

 

N.I. Florinskij, Istorija bogostużebnych piesnopienij Prawoslawnoj Wostocznoj Cerkwi. Mwa 1860; H.J. Tillyard, Byzantine Music and Hymnography, Lo 1923; E. Wellesz, A History of Byzantine Music and Hymnography, Ox 1949. 19612: M. Stöhr, MGG VI 988-993; J. Tyciak. Theologie in Hymnen. Trier 1972, 19792; D. Trifunovié, Azbučnik srpskich srednjovekovnich knijiievnich pojmowa. Belgrad 1974; 1990; J. Szöverffy, A Guide to Byzantine Hymnography I-II, Brookline (Mass.) 1978-79; K. Onasch. Liturgie und Kunst der Ostkirche in Stichworten. L 1981, 166; O. Jurewicz. Historia literatury bizantyńskiej, Wwa 1984, 83-92; A. Naumow, Od autora wyboru, w: Dar stówa. Ze starej literatury serbskiej, Ł 1984, 225-264; tenże, Przedmowa, w: Pasterze wiernych Słowian - święci Cyryl i Metody, Kr 1985; Ch. Hannick, TRE XV 762-770; M. Arranz, DSAM XIII 898-908.

 

4. W K o ś c i o ł a c h p r o t e s t a n c k i c h - H . w Kościele
ewang.augsb. otrzymała zadanie odzwierciedlenia wiary,
uczenia słowa Bożego i ugruntowania podstawowych prawd
wiary jako swoistego kazania; czynny udział wiernych w nabożeństwie
wymagał wprowadzenia łatwych do wykonania
śpiewów w języku narodowym. We współpracy z J.G. Waltherem,
M. Weissem, J. Jonasem i N. —> Deciusem stworzył
Luter —» chora! protestancki, składający się z pieśni zwrotkowych
na 4 głosy, w których, po śmierci Lutra, dla ułatwienia
przeniesiono —* cantus firmus z głosu tenorowego do sopranu.

H. Lutra była inspirowana Biblią, wczesnochrześc. i średniow.
hymnami łac. oraz rei. i świeckimi pieśniami niem.;
szybki rozwój pozwolił na wydanie 1545 tzw. Śpiewnika Babsta,
zawierającego 125 pieśni w 2 częściach (pieśni Lutra i in.
autorów). Kontynuatorami h. luterańskiej byli: N. Selnecker,
J.G. Sachs, B. Ringwaldt, L. Helmbold, S. Weingaertner,
M. Opitz, założyciel tzw. pierwszej szkoły śląskiej, J. Hermann,
M. Rinckhart, autor pieśni Nun danket alle Gott S. —>
Dach, J. Rist oraz C. Franck. Elementy osobistej wiary
wprowadzili do h. ewangelickiej P. —* Gerhardt oraz Angelus
Silesius. Pieśni wyrosłe na gruncie lub z ducha —* pietyzmu
są wyrazem subiektywnego przeżywania prawd wiary (A.H.
—» Francké, B. Schmolck, Ph.F. Hiller, N.L. —» Zinzendorf),
co u epigonów doprowadziło do zatracenia wszelkich obiektywnych
treści rei.; reakcją na subiektywizm piety styczny
była romantyczna twórczość Ch.F. Gellerta.
Na grunt pol. zaszczepił h. luterańską J. Trzanowski, autor
licznych pieśni i śpiewnika Cithara Sanctorum; znaczącą rolę
w h. protestanckiej pol. odegrał J. —» Heczko, A. —* Buzek i
P. Sikora.

W Kościele ewang.reform, dopuszczano w nabożeństwie
początkowo tylko jednogłosowy śpiew —» psalmów, gdyż J.
Kalwin odrzucił możliwość korzystania z jakiejkolwiek formy
muzyki artyst., co nie sprzyjało rozwojowi h.; pierwszym hymnografem
kalwińskim był Joachim Neander (zm. 1680), nawiązujący
do h. luterańskiej.

W Kościele anglik, pozostawano pod wpływem kalwinizmu
do czasu, gdy abp Th. Cranmer uległ wpływom Lutra i przełożył
na język ang. niektóre hymny ł a c ; po śmierci króla
Henryka VII Th. Sternhold wydał 19 psalmów dedykowanych
królowi Edwardowi VI, które 1551 uzupełnił J. Hopkins,
a po śmierci królowej Marii - W. Whittingham. Szkocka
Forma modlitw i udzielania sakramentów zawierała psalmy
Sternholda, Whittinghama, W. Kethe'a, Hopkinsa; duże
zasługi dla rozwoju h. anglikańskiej mają także J. Cosin, J.
Taylor, S. Browne, I. Watts, J. Newton.
Pieśni luterańskie i kalwińskie wywarły wpływ na twórczość
—* metodystów, zwł. J. Wesley a.

 

CG. Winterfeld, Dr. Martin Luthers deutsche geistliche Lieder, L 1840, Hi 1966; tenże, Der evangelische Kirchengesang und sein Verhältnis zur Kunst des Tonsatzes I-III, L 1843-47; Koch KL; R.E. Ernie, The Psalms in Human Life, Lo 1904, 1920; K. Anton, Luther und die Musik, Zwickau 1916. B 19574; F. Blume, Die evangelische Kirchenmusik, w: Handbuch der Musik-Wissenschaft. Ergänzungsband, Potsdam 1931, 1-171 (rozszerzone pod zmienionym tytułem Geschichte der evangelischen Kirchenmusik, Kas 19652); O. Schlisske, Handbuch der Lutherlieder, Gö 1938; A. Wantula, Ksiądz Jerzy Trzanowski. Życie i twórczość, Cieszyn 1938; I. Robbelen, Theologie und Frömmigkeit in deutschem evangellsch-lutherischen Gesangbuch des 17. und 18. Jahrhunderts. B 1957; W. Chojnacki, Polskie kancjonały na Śląsku w XVU-XX wieku. Szkic bibliograficzny, Wr 1958; tenże. Bibliografia polskich druków ewangelickich Ziem Zachodnich i Północnych 1530-1939, Wwa 1966.

Podobne prace

Do góry