Ocena brak

HUMOR

Autor /Blandyn Dodano /23.10.2012

(łac. płyn, wilgoć), niejednoznacznie rozumiana
i stosowana w sposób zamienny kategoria psychol. lub
estetyczna; w psychologii jest traktowana jako pewien uwarunkowany
organicznie i sytuacyjnie stan psych, (synonim
dobrego samopoczucia lub swoiste podniecenie psych., z tendencją
do śmiechu, wywołane komicznymi bodźcami) lub
trwała postawa wobec rzeczywistości, wyrażająca się w skłonności
do odkrywania i ujawniania żartobliwych lub absurdalnych
elementów w zdarzeniach, sytuacjach, ideach czy w zachowaniu (niejednokrotnie wyrażana w spolegliwej i żartobliwej
krytyce); w estetyce jest utożsamiana z —> komizmem
bądź rozumiana jako jedna z jego postaci w sensie specyficznego
układu przedmiotowo-podmiotowego, umożliwiającego
odczytywanie i przeżywanie komizmu, a nawet jako postawa
estetyczna lub element czy konsekwencja określonego poglądu
na świat oraz forma twórczości, będąca ich wyrazem (humorystyka);
w staroż. koncepcji fizjologii —» Hipokratesa jeden
z płynów organicznych, których układ określa —> temperament
indywidualnego człowieka oraz warunkuje stan jego
zdrowia.

1. I s t o t a  i  g e n e z a - W sensie szerokim h. traktowany
jest jako zachowanie lub postawa życiowa, ujawniająca się w
formie nieskomplikowanej emocjonalnie beztroski i wesołości,
niekiedy prymitywnej (np. w farsie); w sensie ścisłym h.
jest zjawiskiem emocjonalnie złożonym (—» emocja), niekoniecznie
związanym ze spontaniczną reakcją —> śmiechu, lecz
skłaniającym do uogólniającej i wartościującej refleksji, połączonej
niekiedy z powagą, melancholią czy nawet —> tragizmem;
jego przedmiotem jest realistyczna (unikająca skrajności
optymizmu i pesymizmu) ocena niedorzeczności i słabości
ludzkich, czyniona w sposób wyrozumiały i pogodny oraz
unikająca radykalnego przeciwdziałania dostrzeganym brakom.

Wyakcentowanie refleksyjno-filozoficznych i asertywnych
funkcji h. pozwala odróżnić go od demaskatorskiej i
moralizatorskiej —» satyry, a także od bardziej złożonej i
agresywnej oraz intelektualnie pogłębionej i przybierającej
niekiedy wyszukane formy wyrazu —» ironii, jak też od wyzywającego
i pogardliwego —> cynizmu; często wiąże się h. z
dowcipem (będącym jednakże odrębnym uzdolnieniem intelektualnym),
którego wytwory (żarty) są jedną z technik wywoływania
sytuacji humorystycznych i ich wyrażania.

H. jest zjawiskiem o charakterze przedmiotowo-podmiotowym,
tzn. jego zaistnienie uzależnione jest zarówno od zdarzeń
o charakterze obiektywnym, które oddziałują na podmiot
w formie zewn. bodźców czy motywów wywołujących
przeżycie h., jak i wymaga określonej konstytucji i nastawień
podmiotu, zw. poczuciem czy zmysłem h. lub charakteryzowanych
w kategoriach postawy czy umiejętności specyficznego
sposobu postrzegania rzeczywistości, stanowiącej element
osobowości człowieka.

Przedmiotowym źródłem h. są zjawiska
odbiegające od postulowanych norm społ., wyobrażeń o
normalności w zakresie historycznie zmiennych obyczajów,
form i konwencji towarzyskich, a nawet każda nowość naruszająca
przyzwyczajenia i poglądy, czy sprzeczność między
rzeczywistą naturą zjawisk a formą ich wyrazu; na płaszczyźnie
życia osobowego (h. personalny) podstawą h. są także
wady i słabości ludzkie, które są splecione z autentycznymi
zaletami, mają charakter drugorzędny i nie naruszają poczucia
bezpieczeństwa poznającego je podmiotu oraz nie wywołują
w nim gwałtownych stanów emocjonalnych (nie są niebezpieczne
i szkodliwe). Współcześnie podkreśla się rolę h.
absurdalnego, który ujmuje problematykę egzystencjalną w
sposób wyrafinowany intelektualnie, zwł. operując nonsensami
i niedorzecznościami, a także nie unikając makabrycznej
jaskrawości oraz drapieżnej i prowokującej zaczepności (K.
Puzyna).

Umiejętność przeżywania h. w sensie stabilnie ukształtowanej
postawy, która może utrzymać się przez całe życie,
uzależniona jest od całościowego (także w sensie światopoglądowym)
nastawienia wobec życia, a nawet od stopnia —»
dojrzałości osoby, harmonijnie łączącej realizm, nie pozbawiony
dobrodusznej krytyki wobec otoczenia i samej siebie,
z odpornością na —> frustracje; h. zakłada zwł. wykształcenie
się w człowieku afirmacji świata, zdolnej w sposób refleksyjny
i niejednokrotnie intelektualnie pogłębiony (uniwersalny
h. mędrca) wprawiać go w stan pogodnego nastroju; tym samym
h. uwarunkowany jest nie tylko specyficznym typem inteligencji,
ale i jej poziomem, umożliwiającym dostrzeganie
związków między zjawiskami, zwł. kontrastów i dysproporcji czy sprzeczności występujących w świecie; wg S. Freuda wrażliwość
na określony typ żartu (specyficzne poczucie h.) jest
uwarunkowana typem przeżyć represjonowanych przez jednostkę
(nie akceptowanych i spychanych do podświadomości);
potwierdzili to eksperymentalnie m.in. R.B. Cattell
i L.B. Luborsky, którzy ukazali zależność h. od splotu uwarunkowań
intelektualnych (poziom inteligencji, wiedzy ogólnej,
znajomości treści komicznych), emocjonalnych (nie tylko
przejściowy nastrój, ale i nadanie wagi przeżyciom, których
jednostka nie dopuszcza do świadomości i czyni „nietykalnymi"
oraz stosunek do sytuacji, w których ujawniają się
treści komiczne) i uwarunkowań spol. (środowisko preferujące
postawę h.).

2. F u n k c j e - Wskazuje się na wielorakie funkcje h.; pełni
on zwykle rolę poznawczą, zwl. gdy występuje w formie refleksyjnie
pogłębionej (np. w humorystyce), zaskakując trafnością
interpretacyjną, wyrażaną w sposób sugestywny i lapidarny
(np. w dowcipie czy aforyzmie); jest także skutecznym
sposobem argumentacji retor. (—» retoryka) jako chwyt polemiczny
w —» dyskusji, mocniejszy niż wskazywanie racji, zwł.
gdy grozi ośmieszaniem bronionych tez lub sposobów uzasadnienia
(np. ironia sokratejska czy kpina Prowincjałek B. Pascala).

H. może być skutecznym źródłem —» higieny psychicznej
pełniąc funkcje terapeutyczne (—» psychoterapia), zwł. w
zakresie obniżenia agresywności uczuć i lękliwości; rozładowując
bowiem napięcia, stanowi swoistą formę rekompensaty
za niepowodzenia indywidualne czy społ. (np. ośmieszając
agresora; —> katharsis), często wywoływaną w sposób zorganizowany,
niekiedy w celach —» manipulacji nastrojami społ.
(karnawały czy eutrapelie). H. wpływa także na —» interakcje
społ. w formie bądź to zamierzonych (docelowych) humorystycznych
przeżyć (wytworzenie nastroju zabawowego lub relaksowego
jako atrakcyjnej postaci spędzania —> czasu wolnego;
-H> rozrywka), bądź też jako swoiste „humorystyczne
wstawki" inicjujące współdziałanie, intensyfikujące i łagodzące
ich uciążliwość, a przez uatrakcyjnienie celu wzmacniające
ich —» motywację dokonań oraz ugruntowujące więź w
—» grupie społ.; obniżając poziom emocji i zwiększając ruchliwość
procesów psychicznych h. ułatwia też —> twórczość,
strzegąc przed stereotypowością myślenia i działania oraz stymulując
zmiany organizacyjne czy obyczajowe. W sposób
zorganizowany metoda humoryzująca jest wykorzystywana
przez niektóre instytucje rugujące wady społ. (funkcja korekcyjno-
prewencyjna) i dostarczające rozrywki (np. czasopisma
satyryczne oraz komedia filmowa lub teatralna).

H. może być
jedną z technik stosowanych w —> wychowaniu; umożliwia
bowiem skuteczne kształtowanie wartościowych społecznie
postaw afirmacji życia i tolerancji, a przez wzmacnianie naturalnej
wesołości dziecka stymuluje jego aktywność i twórczość;
formuje także pozyt. interakcje wychowawcze, redukując
dystans, strzegąc przed postawami autorytatywnymi (—*
autorytet IV), minimalizując lękliwość i upór wychowanka;
h. jest także pomocny w kształtowaniu umiejętności panowania
nad sytuacją.

W —> nauczaniu h. stanowi technikę bądź
to współtworzącą sprzyjające warunki do nauki (wstawki
wzmacniające uwagę, koncentrację), bądź też ułatwiającą
przyswojenie konkretnych treści (h. formą przekazu), których
humorystyczne przedstawienie (np. ciekawostki) ułatwia
ich zapamiętywanie (zasada kojarzenia treści z komicznym
przeżyciem uczuciowym).

Wskazuje się jednak na niebezpieczeństwa niewłaściwych
funkcji h., które mogą ujawnić się na płaszczyźnie życia osobowego
i społ. poprzez rozpowszechnienie prymitywnych
form h., odwołujących się zwł. do sfery zmysłowego zadowolenia,
spłycającego doznania i zainteresowania oraz blokującego
motywację do doskonalenia samego siebie (zwł. gdy h.
pełni funkcje —» mechanizmu obronnego zapewniającego bez
podejmowania twórczych działań uzyskanie samozadowolenia),
a także obniżającego poziom życia intelektualnego poprzez
banalizowanie zagadnień, które są np. analizowane jedynie
ze względu na ich warstwę językową; h. może być także
mechanizmem ukrywającym rzeczywistą wartość pracy
(tzw. hallo efekt łagodzący złą robotę przez dowcip); selekcja
w wyborze przedmiotu i form h. winna uwzględniać —* godność
człowieka, aby uniknąć deprecjonującego ośmieszania.

Wzrost zainteresowania problematyką h. w psychologii obserwuje
się od lat 70-tych; wyraziło się to zwiększeniem liczby
publikacji poświęconych tej tematyce, a także powstaniem
międzynar. i krajowych organizacji popierających i organizujących
badania oraz ruchów intelektualno-społecznych zajmujących
się h. (np. w Stanach Zjedn. i Francji); 1976-89
odbyło się 7 konferencji międzynar., a także zgromadzono
wyspecjalizowane księgozbiory poświęcone tej problematyce
(Waszyngton, Tempe w Arizonie, Cork w Irlandii i Gabrowo
w Bułgarii).

H. jest obecny w wielu przejawach —» religijności, m.in.
jako element —» kultu oraz obyczajowości związanej ze —*
zwyczajami świątecznymi; jego rytualna ekspresja stanowiła
bowiem jeden z łączników umożliwiających komunikację
między sferą —» sacrum i —» profanum; w chrześcijaństwie h.
ujawnił się nie tylko w średniowiecznym —* teatrze religijnym
(-> dramat religijny I), ale zwł. w różnych formach rei. —>
folkloru (4); w ros. Kościele prawosł. (między XIV i XVI
w.) wystąpił szczególny splot h. i religijności w życiu tzw.
świętych głupców (np. Symeon), którzy wykorzystywali w
apostolstwie skandalizuj ące formy w nawracaniu notorycznych
grzeszników.

W teologii chrześcijańskiej h. traktowany
jest także jako czynnik składowy moralności (od czasów reformacji
był niekiedy piętnowany, m.in. przez — purytanizm
czy —» jansenizm), zwł. stanowiąc element cnoty —» radości,
opartej na —» ufności w moc Boga, oraz przejaw dystansu
wobec własnej osoby, który ułatwia ukształtowanie i praktykowanie
chrzęść. —> pokory, a ostatecznie służyć może —
duchowemu postępowi; podkreśla się także rolę h. w ułatwianiu
zgodnego obcowania międzyludzkiego; kształtowanie h.
stanowi więc w pewnym sensie wymóg etyczny, zwł. że tradycja
chrzęść, odwołuje się chętnie do wzorów osobowych prezentowanych
przez takich „radosnych" świętych jak Franciszek
z Asyżu, Bernardyn ze Sieny, Henryk Suzo, Tomasz
More i Filip Neri; stąd też niektórzy dopatrują się w h. -
jako zjawisku właśc. jedynie człowiekowi - przejawu —* transcendencji
w człowieku (O.J. Berger), a inni widzą w nim
jeden ze sposobów ujawniania ludzkiej godności, a nawet
niezbędny składnik, warunek i wykładnik chrzęść, oraz specyficznie
kat. kultury (G.K. —> Chesterton).

 

S. Freud, Der Witz und seine Beziehung zum Unbewussten, L 1905; K. Young, The Drama of the Medieval Church I-II, Ox 1933; S. Szuman, O dowcipie i h. Szkic psychologiczny, Lw 1938; G.P. Fedotov, The Russian Religious Mind I-II, C (Mass.) 1946-66; R.B. Cattell, L.B. Luborsky, Personality Factors in Response to H., JASP 42(1947) 402-421; S. Szuman, Poważne i pogodne zagadnienia afirmacji życia, Ka 1947; E. Begier, Laughter and the Sense of H., NY 1956; P. Mroczkowski, G.K. Chesterton a zagadnienie h. w kulturze katolickiej, ZNKUL 2(1959) z. 1, 49-63; G. Soyter, Griechischer H. von Homers Zeiten bis heute. B 1959, 19612; D.E. Trueblood, The H. of Christ, Lo 1965; W.F. Fry, Sweet Madness. A Study of H., Palo Alto 1966; B. Dziemidok, O komizmie, Wwa 1967; H. Cox, The Feast of Fools, C (Mass.) 1969, 19714; A. Derville, DSAM VII 1188-1192; J. Levine, Motivation in H., NY 1969; H. Thielicke, Das Lachen der Heiligen und Narren. Nachdenkliches über Witz und H., Fr 1974, 19794; H. and Laughter. Theory, Research and Applications, Lo 1976; Cz. Matusewicz, H., dowcip, wychowanie. Analiza psychospołeczna, Wwa 1976; H. Strotzka, Witz und H., w: Die Psychologie des 20. Jahrhunderts, Z 1976, II 305-321; O. Betz, Der H. Jesu und die Fröhlichkeit der Christen, Ulm 1979, 19812; L. Kretz, Witz. H. und Ironie bei Jesus, Ölten 1981; A. Ziv, Personality and Sense of H., NY 1984; M. Titze, Heilkraft des H. Therapeutische Erfahrungen mit Lachen. Fr 1985; J. Morreal, The Philosophy of Laughter and H., NY 1986; L. Steiger, TRE XV 696-701; W. Thiede, Das verheissene Lachen. H. in theologischer Perspektive, Gö 1986 (bibliogr.); J.W. Bastien, ERI VI 526-529; H. des Saints, h. de Dieu, Carmel 55(1989) 1-74; L.W. Sherman, Badawcze i organizacyjne problemy dotyczące h., WzPs 5(1991) 411-422 (bibliogr.).

Podobne prace

Do góry