Ocena brak

HUMANIZM

Autor /DomikB Dodano /07.11.2012

 

HUMANIZM (łc. humanus = ludzki) ang. humanism; fr. humanisme; nm. Humanismus

Termin Humanismus utworzony został przez niemieckiego pedagoga F. J. Niethammera (1808) jako określenie teorii edukacyjnej, która usiłowała bronić w XIX w. tradycyjnej pozycji studiów klasycznych (tj. studiowania klasyków greckich i łaciń­skich) w programie nauczania w szkołach średnich. Pochodzi on od renesansowego słowa „humanista" (nłc. humanista, wł. umanista), oznaczającego wówczas, początko­wo w gwarze studenckiej, profesora nauk humanistycznych. Z kolei termin „huma­nista", odnoszony do zawodowego wy­kładowcy tych nauk, pochodzi od klasycz­nego terminu studia humanitatis lub studia humaniora, u Cycerona i Gelliusza ozna­czającego wykształcenie w zakresie nauk wyzwolonych i literatury, a w dobie rene­sansu od XV w. ściśle określony krąg dys­cyplin: gramatykę (studium języków i lite­ratury klasycznej — greckiej i łacińskiej, a więc filologię klasyczną), retorykę i po­etykę (studiowanie prozaików i poetów klasycznych oraz praktyczne uprawianie prozy i poezji), historię (historiografię) i fi­lozofię moralną.

1. Humanizm renesansowy — upowszechniona w XIX w. (w Anglii do­piero w drugiej jego połowie) nazwa prą­du w kulturze europejskiej związanego z odrodzeniem się na przełomie XIV i XV w. ideałów kulturalnych starożytnej Grecji i Rzymu. Za charakterystyczne dla humanizmu uważano w tej interpretacji, ograniczającej go do epoki Odrodzenia, ideały godności i autonomii ludzkiej, peł­nego, nieskrępowanego rozwoju przyro­dzonych sił i możliwości człowieka. Ide­ały te przeciwstawiano ideałom kultury średniowiecznej, humanistyczną orienta­cję antropocentryczną — jej orientacji as­cetycznej i teocentrycznej.

Istotne składniki renesansowej formacji humanistycznej:

  1. Zamiłowanie do studiowania dzid: au­torów starożytnych połączone z umiejętno­ścią docenienia nie tylko zawartej w nich wiedzy i mądrości, ale i ich artyzmu.

  2. Zainteresowanie zawartą w dzidach tych autorów, jako pierwszoplanową dla fi­lozofii, problematyką moralną, i to w rów­nym co najmniej stopniu jak problematyką ontologiczną czy epistemologiczną.

  3. W najważniejszej dla humanisty dzie­dzinie filozofii — etyce zainteresowanie nie tylko ogólnymi zasadami i nakazami, ale także konkretnymi przykładami reali­zacji owych zasad i nakazów, również przy­kładami sprzeniewierzania się im.

  4. Nie tylko chęć i limiejętność uprawia­nia naukowego dyskursu, ale też posługi­wanie się artystyczną narracją, sentencją, anegdotą, i to zarówno w kunsztownej pro­zie łacińskiej, jak i w łacińskim wierszu, przy czym jedno i drugie było rezultatem umyślnego i umiejętnego naśladowania klasycznych wzorów antycznych.

Zaznaczającej się współcześnie tendencji do ujmowania humanizmu renesansowe­go jako całkowicie nowego ruchu filozoficznego przeciwstawia się taki znawca kul­tury i filozofii renesansu, jak P. O. Kristeller. Podkreśla on, że humanizm nie stano­wi całości wiedzy i myśli tego okresu, lecz jedynie jej część. Dostrzega w nim szeroki ruch kulturalny i literacki, który w swej treści nie był specjalnie filozoficzny, ale miał ważne implikacje i konsekwencje filozoficzne. Inny badacz tego okresu, E. Garin, używa terminu „humanizm" ja­ko wspólnego mianownika dla filozoficz­nej myśU renesansu, podkreślając jej zain­teresowanie moralnymi problemami czło­wieka świeckiego w odróżnieniu od teologi­cznej orientacji scholastyki średniowiecznej.

2. Ogólna nazwa koncepcji i doktryn o charakterze filozoficzno-antropologicznym, upatrujących w człowieku jeden z głównych lub jedyny przedmiot swoich zainteresowań i przypisujących mu centralne, a więc uprzy­wilejowane miejsce i najwyższą wartość w świecie. Rozróżnia się dwa główne typy humanizmu: antropocentryczny i teocentryczny; prócz uznawania człowieka albo Boga za ostateczną zasadę wszystkiego różnią się one odmiennym pojmowaniem natury ludzkiej i ostatecz­nego celu człowieka.

A) Do humanizmu antropocentrycznego należą: starożytny agnostyczny huma­nizm sofistów i retorów (Protagoras, Gorgiasz, Izokrates, Kwintylian); współcześnie: humanizmy ateistyczne, a wśród nich: a) humanizm egzystencjalistyczny (J.-P. Sartre), któ­rego główną cechą jest indywidualizm, upatrujący w bezwzględnej wolności jed­nostki najwyższą wartość określającą czło­wieka; b) humanizm marksisto­wski, według którego wyzwolenie za­równo jednostki, jak i społeczeństwa i ca­łej ludzkości może być osiągnięte wyłącz­nie poprzez przeobrażenia ekonomiczno-społeczne, dokonywane własnym wysił­kiem człowieka. Realizuje się to poprzez walkę klasową mającą prowadzić do eko­nomicznego i społecznego wyzwolenia i do budowy bezklasowego społeczeństwa przyszłości, które po zlikwidowaniu wszelkich form wyzysku ma zagwaranto­wać wszechstronny rozwój możliwości i talentów ludzkich.

B) Do humanizmu teocentrycznego nie­którzy zaliczają humanizm Sokratesowsko-Platoński i Arystotelesowski (W. Jaeger); głównie jednak stanowi go huma­nizm chrześcijański, który czer­pie swe inspiracje i podstawowe przesłan­ki z Objawienia: potwierdzenie naturalnej treści przykazania miłości, wyrażone w etycznym nakazie miłości pojętej abso­lutnie (miłość nawet nieprzyjaciół); konce­pcję stworzenia przez Boga świata i czło­wieka z czystego motywu miłości; nowinę o wejściu Boga w ludzkie dzieje poprzez wcielenie, o ofiarowaniu się Syna Bożego za ludzi i za całe stworzenie przez śmierć krzyżową, o wywyższeniu człowieka przez powołanie go do synostwa, o przebóstwieniu człowieka na wzór Chrystusa. Humanizm ten głosi duchowe wyzwole­nie człowieka poprzez realizację wartości moralnych i nadprzyrodzonych dzięki współpracy z Bogiem w Jego stwórczym i zbawczym dziele. W bogatej historii kul­tury chrześcijańskiej jej humanizm bywał zniekształcany manichejskim przeciwsta­wianiem ducha — materii. Boga — światu, duszy — ciału, wieczności — doczesności, itp. Współcześnie do najbardziej wyrazis­tych sformułowań humanizmu chrześci­jańskiego można zaliczyć:

a) tzw. humanizm integralny J. Maritaina — będący neotomistyczną koncepcją kultury i społeczeństwa, zwró­conego ku celom ostatecznym i realizują­cego w sposób harmonijny i wszechstron­ny wymagania natury ludzkiej (człowiek jako jednostka) oraz powołanie osoby (człowiek jako osoba);

b) humanizm P. Teilharda de Chardin — z jego koncepcją antropogenezy jako celu i najwyższego dotychczas stadium w ewolucyjnym procesie kosmogenezy. geogenezy i biogenezy, z koncepcją planetyzacji i noosfery, itp.;

c) dokumenty soboru watykańskiego II, zwłaszcza konstytucję duszpasterską O Ko­ściele w świecie współczesnym, i inspirowane tymi dokumentami prace teologów chrze-ścijańskicłi, a ostatnio encyklikę Jana Paw­ła II Redemptor hominis.

3. UJ. W. Goethego (Dichtung und Wahrheit, XIII): Humanismus syn.-^ humani­taryzm (1,3).

4. t.pozn. Nazwa —> pragmatyzmu (1) w ujęciu F. C. S. Schillera, według które­go prawda jest wytworem ludzkim, tzn. dziełem każdego człowieka w takiej mie­rze, w jakiej zależy od jego doświadczenia i potrzeb. Tego rodzaju pragmatyczny hu­manizm W. Windelband określał mianem hominizmu.

 

Podobne prace

Do góry