Ocena brak

HUMANIZM

Autor /Gordiana Dodano /23.10.2012

(łac. humanus ludzki), pogląd lub postawa
afirmująca —> godność człowieka, traktowanego jako
ośrodek i szczyt wartości doczesnych oraz twórczy podmiot
autonomicznych działań (—> autonomia) wyposażony w przysługujące
—» osobie ludzkiej uprawnienia indywidualne i
społ. f—* Deklaracja powszechna praw człowieka); w filozofii
h. wyraża się w formie zróżnicowanych nurtów, które
łączy uznanie bytowej swoistości —» człowieka ( I I D, I I I B),
fenomenologicznej lub ontol. integralności psychofiz. jego
natury oraz twórczej podmiotowości (—> twórczość) w kulturze
i życiu spol., z wykluczeniem instrumentalnego traktowania
osoby ludzkiej (człowiek jako cel, a nie środek do
celu); teol. interpretacja h., będąca integralnym elementem
teol. —» antropologii (V C), wskazuje na Boga,
Stwórcę i Zbawcę jako na ostateczne źródło godności człowieka;
h. stanowiąc ideał —» wychowania eksponuje wagę
integralnego i wszechstronnego rozwoju —* osobowości
wychowanka opierając się na autentycznych —> wartościach.

Termin h. wprowadził 1808 F . I . Niethammer na określenie
koncepcji pedagog., postulującej uznanie dziedzictwa kultury
antycznej za podstawę wychowania i wykształcenia; natomiast
G. Voigt (od 1859) mianem h. określał kulturę
renesansu eur. ( X I V - X V I w.); współcześnie znaczącą rolę
odgrywa —» humanizm chrześcijański.

I. DZIEJE - Proces formułowania pojęcia h. związany był
integralnie z historią filozoficznej —* antropologii ( I I I A), a
więc ze stopniowym odchodzeniem od staroż. —» kosmocentryzmu
i średniow. —» teocentryzmu w kierunku nowoż. teoriopoznawczego
i ontol. —> antropocentryzmu (I 2); staroż.
analizy poznania i mor. postępowania oraz bytowego statusu
człowieka i jego miejsca w życiu społ. (—> filozofia I 1), a
zwł. wychowawczy ideał kalokagatii, przejęło chrześcijaństwo,
traktując osobę ludzką jako najdoskonalszy element
natury (Tomasz z Akwinu), w Bogu jednakże upatrując ostateczną
podstawę jej godności; kulturę renesansu - utożsamianą
zwykle z h. - wyróżniało zainteresowanie człowiekiem i
jego sprawami, podkreślenie autonomii osoby ludzkiej oraz
prawa do nieskrępowanego jej rozwoju, a także wykorzystanie
staroż. literatury, sztuki, muzyki i filozofii (oryginalnego
—* platonizmu i —> arystotelizmu I I I ) ; w duchowości chrzęść,
znalazło to wyraz m.in. w —» humanisme dévot; oświeceniowy
—> racjonalizm i —> naturalizm, postulujący krytycyzm wobec
tradycji, w tym także rei., fundowały zręby laickiej interpretacji
h., która upowszechniła się w X I X w. prowadząc w
konsekwencji do dominacji — sejentyzmu; w charakterystycznym
zwł. dla niem. szkolnictwa X I X w. tzw. neohumanizmie,
głoszącym apoteozę kultury staroż. (np. J.W. Goethe,
W. von Humboldt), podkreślono znaczenie studiów filol.-
-hist. (—» filologia); współcześnie wyróżnia się wiele odmian
h., odpowiednio do zróżnicowanych nurtów kulturowo-filozoficznych
i światopoglądowych, będących ich podstawą (m.in. h. chrześcijański, egzystencjalistyczny, fenomenologiczny,
ewolucyjny, marksistowski).

II . TYPOLOGIA - Zróżnicowanie źródeł, form i funkcji h.
oddaje bogactwo formułowanych typologii.

1. W aspekcie przedmiotowym wyróżnia się h. e p i s t e -
m o l o g i c z n o - p r a g m a t y c z n y F.C.S. Schillera, który
proces rozumienia świata wyjaśniał na podstawie doświadczenia
i umysłowej aktywności człowieka (—» hominizm), h.
o n t o l o g i c z n y , uznający człowieka za byt najwyższy w
sensie absolutnym (h. a t e i s t y c z n y ) bądź w sensie relatywnym
(h. t e i s t y c z n y ) , oraz h. e t y c z n o - s po ł e c z n y,
traktujący człowieka jako centr, wartość wszechświata, uznający
jego priorytet wobec świata rzeczy.

2. Ze względu na relację jednostek do społeczeństwa wyróżnia
się k o l e k t y w i s t y c z n y (—» kolektywizm) h. m a r k
s i z m u , uznający ludzkie indywiduum za funkcję i wytwór
życia społ., i n d y w i d u a l i s t y c z n y (—» indywidualizm) h.
l i b e r a l i z m u , traktujący państwo jako strażnika prywatno-
-indywidualnych interesów, oraz h. p e r s o n a l i s t y c z n o -
- w s p ó l n o t o w y , harmonijnie godzący powyższe skrajne
tendencje.

3. J. Maritain rozgraniczał h. t e o c e n t r y c z n y , uznający
Boga za praprzyczynę świata i ostateczny cel człowieka, oraz
h. a n t r o p o c e n t r y c z n y , przypisujący człowiekowi funkcję
autokreacyjną na płaszczyźnie ontol. i mor.-społ.; h. teocentryczny
ma profil rei.-eschatol. i jest otwarty na rzeczywistość
Boga oraz sferę wartości absolutnych - naturalnych i
nadprzyr., antropocentryczny zaś ma profil naturalistyczno-
-laicki, neguje transcendencję Boga i człowieka, a także uznaje
prymat wartości ekon. nad duchowymi, przyjmuje relatywizm
prawdy i mor. dobra.

Wśród form antropocentrycznego i laickiego h., związanego
z ateizmem postulatywno-woluntarystycznym, będącym
jego apodyktyczną opcją, wyróżnia sięh. s e j e n t y s t y c z -
n o - e w o l u c y j n y przypisujący nauce - w miejsce religii -
funkcje formowania życia mor. i społ. (J.S. Huxley), h.
s k r a j n i e e g z y s t e n c j a l i s t y c z n y upatrujący istotę
człowieka w wolności, której nie może się wyrzec na rzecz
Boga lub społeczeństwa (J.P. Sartre), h. e g z y s t e n c j a l -
n o - p e s y m i s t y c z n y upatrujący w pomocy potrzebującym
powołanie człowieka mimo dostrzeganej w świecie trwałej
dominacji zła (A. Camus), oraz h. e t y c z n y postulujący
odrzucenie Boga jako etycznego prawodawcy w imię autonomii
człowieka (N. Hartmann).

Znaczące miejsce wśród współcz. h. laickich zajmuje h.
m a r k s i s t o w s k i (—» marksizm), określany często jako h.
s o c j a l i s t y c z n y ; wg Marksa ma on postać h. t e o r e t y c
z n e g o , utożsamianego z —» ateizmem (I B), i h . p r a k t y c
z n e g o , traktowanego jako optymalny model życia społ.-
-ekon. (—> komunizm); obejmuje ateizm postulatywno-prometejski,
interpretowany jako wyzwolenie człowieka od absolutu
(—» alienacja 2), uznanie pracy i społeczeństwa za czynniki
bytowo-kreacyjne natury ludzkiej, emancypację społ.-ekon.,
odrzucenie religii jako alienacji duchowej oraz postulat autonomii
aksjologiczno-moralnej człowieka; pol. marksiści
(m.in. A. Schaff, J. Kuczyński, początkowo L. Kołakowski)
określają h. jako afirmację ontycznej oraz mor. autonomii
człowieka - „stwórcy" własnego człowieczeństwa, samoistnego
centrum życia, najwyższej wartości oraz wyłącznego twórcy
norm mor. w życiu indywidualnym i społ.; podstawą marksistowskiej
teorii h. są: hist, dziedzictwo renesansu, materializmu
staroż. i oświeceniowy panteizm heglowski oraz doktryna
dialektycznego i hist, materializmu; zwolennicy marksizmu
eksponują w swej interpretacji elementy radykalizmu,
postulującego rewolucyjne obalenie ekon.-społ. struktur kapitalizmu,
podkreślają autonomię wyrażającą się w negacji
Boga i sfery nadprzyr., wysuwają postulat walki klasowej w
formie rewolucji umożliwiającej realizację zasad społ. równości
i sprawiedliwości, głoszą łączenie klasowej nienawiści z miłością do człowieka oraz kolektywizm, uznający prymat
społeczności przed interesami jednostek, a także specyficzny
eudajmonizm, zapowiadający realizację pełnego szczęścia na
ziemi; oponenci marksizmu dostrzegają jednakże w tej koncepcji
apoteozę walki i przemocy, bezkrytyczną gloryfikację
proletariatu jako kolektywnego „zbawcy" z niewoli społ.-
-ekon., utopijną wiarę w idealną sprawiedliwość i zanik społ.
stratyfikacji, deprecjonowanie egzystencjalnych problemów
człowieka (szczęścia, sensu życia i śmierci, indywidualnej
nieśmiertelności), aprioryczną niechęć do religii oraz skrajny
—» socjocentryzm; L. Althusser widzi też w marksizmie postać
antyhumanizmu teor. opozycyjnego wobec tradycyjnej
formy h. utożsamianego z burżuazyjną i chrzęść, ideologią,
określaną jako postać h. utopijnego, podczas gdy marksistowskie
analizy odkrywają właśc. logikę procesów hist, w formie
konieczności dziejowej.

4. Dzieje antropologii filoz. pozwalają rozgraniczyć h.
p e r s o n a l i s t y c z n y (—» personalizm), w którym akcentuje
się jakościowe zróżnicowanie ludzkiej osoby wobec świata
pozaludzkiego; przyjmuje się, iż człowiek jest zawsze celem
samym w sobie, nigdy zaś środkiem (I. Kant), osobą inspirowaną
przez miłość i przez wartości odkrywającą osobowego
Boga (M. Scheler), bytem odsłaniającym prawdę i powołanym
do wierności wobec niej (M. Heidegger) oraz że jest
nieredukowalny do życia biol. w swym wymiarze duchowym.

Znaczącą rolę w tym nurcie odgrywa —» humanizm chrześcijański,
wykorzystujący różne odmiany —» chrześcijańskiej filozofii,
takie jak —» augustynizm, —» tomizm, współcześnie
modyfikowane często m.in. przez —> fenomenologię i —> egzystencjalizm;
uzasadniając godność człowieka jako osoby,
odwołuje się do podstawowych twierdzeń chrzęść. —» antropologii
(V C), widząc w Bogu Stwórcy i Zbawcy jej ostateczne
źródło.

H. a p e r s o n a l i s t y c z n y kwestionuje lub deprecjonuje
osobowy wymiar człowieka, przyjmując, iż indywidualna osobowość
ludzka zaniknie w apersonalnej prajedni (panteizm
orientalny), widząc w człowieku jako gatunku postać boga
(— deifikacja) i przedmiot religii immanentnej (L. Feuerbach),
w procesie uczłowieczenia jedynie wynik podjęcia pracy
i formowania się życia spot., a w życiu umysłowo-duchowym
wytwór ekon. bazy (marksizm), kwestionując podmiotowość
życia ludzkiego, będącego jedynie sumą struktur (antyhumanizm
strukturalistyczny - C. Lévi-Strauss, Althusser,
M. Foucault; —» strukturalizm).

5. Wyróżnia się też h. s t a t y c z n y , właściwy antropologii
platońskiej i panteizmowi myśli starohinduskiej, h. e w o l u -
c y j n o - p r o c e s u a l n y marksizmu, A.N. —» Whiteheada i
P. — Teilharda de Chardin, oraz h. a k t y w n o - p e r s o n a -
l i s t y c z n y charakterystyczny dla filozofii —> Augustyna (I),
tomizmu, H. —> Bergsona i M. —> Blondela.

 

F.I. Niethammer, Der Streit des Philanthropismus und H., Je 1808; G. Voigt, Die Wiederbelebung des klassischen Altertums, oder das erste Jahrhundert des H., B 1859, 18933; F.C.S. Schiller, H. Philosophical Essays, Lo 1903, 19122; tenże, Studies in H., Lo 1907; C. Andler, L'h. travailliste, P 1927; B. Suchodolski, Irving Babbitt (Studia nad h. współczesnym), Marcholt 2(1935) 15-40, 182-203; J. Maritain, H. intégral, P 1936, 19684 (H. integralny. Lo I960); L. Lachance, L'h. politique de saint Ttiomas. Individu et état I-II, P 1939, 1965 ; T. Sinko, Od filantropii do humanitaryzmu i h., Lw 1939, Wwa I9602; W. Jaeger. H. and Theology, Miw 1943 (H. i teologia. Wwa 1957); H. de Lubac, Le drame de l'h. athée, P 1944, 1983; J.P. Sartre, L'existentialisme est un h., P 1946; M. Heidegger, Platons Lehre von der Warheil. Mit einem Brief über den „H. ", Bn 1947. 1975' (List o h., w: Budować, mieszkać, myśleć. Eseje wybrane, Wwa 1977, 76-127); tenże, Über den H., F 1949, 1981s; P, Bigo, Marxisme et h. Introduction à l'oeuvre économique de Karl Marx, P 1953; P. Renucci, L'aventure de l'h. européen au Moyen-Age (IV-XIV siècle), P 1953; A. Etcheverry, Le conflit actuel des h., P 1955, R 1964'; E. Hoffmann, Pädagogischer H., Z 1955; S.L. Kwee, Bibliography of H., Ut 1957; H. Rahner, LThK V 528-530; A. Schaff, Marksizm a jednostka ludzka. Przyczynek do marksistowskiej filozofii człowieka, Wwa 1965; A. i J. Kuczyńscy, H. socjalistyczny, Wwa 1966; A. Niel, Les grands appels de l'h. contemporain. Christianisme-marxisme-évolutlonnisme-existentialisme [...] et après?. P 1966; H.J. Blackham. Humanism. Bal 1968; E. Kessler, Das Problem des frühen H. Seine philosophische Bedeutung bei Coluccio Salutati, Mn 1968; H. socjalistyczny. Wydanie specjalne „Studiów Filozoficznych" z okazji 25-lecia PRL, Wwa 1969; E. Schillebeeckx, Non-religiosus H. and Belief in God, w: God and Man, Lo 1969; K. Wojtyła, Osoba i czyn, Kr 1969, 19852; Z. Roter, H. als Basis für den Dialog und die soziale Zusammenarbeit zwischen Marxisten und Christen, IDZ 3(1970) 71-77; T. Ślipko, Godność osoby ludzkiej, AK 74(1970) 185-195; V. Miano, R.P. Fairfield, H. Hawton, A Catholic/Humanist Dialogue, The Humanist 31(1971) z. 3, 30-35; C. Carbonara, H. teologiczny a h. praktyki. Euh 16(1972) z. 2, 3-19; R. Ingarden, Książeczka o człowieku, Kr 1972. 1987 ; E. Grassi. H. und Marxismus, Reinbek 1973; L'h. en question, Cone 9(1973) z. 86; J. Majka, H. ateistyczny a h. chrześcijański. AK 80(1973) 351-366; S. Olejnik, Etyka chrześcijańska a h. ateistyczny, AK 80(1973) 221-238; W. Granat, Godność człowieka i jej współczesne uzasadnienia, w: Aby poznać Boga i człowieka. O człowieku dziś, Wwa 1974. II 223-256; M. Krapiec, Ja - człowiek. Zarys antropologii filozoficznej, Lb 1974. 1986?; S.I. Popow, Socjalizm i h., Politizdat 1974 (Socjalizm i h., Wwa 1979); J. Tischner, Świat ludzkiej nadziei. Wybór szkiców filozoficznych 1966-75, Kr 1975; W. Granat, U podstaw h. chrześcijańskiego, Pz 1976; H. et foi chrétienne, P 1976; S. Kowalczyk, Z problematyki dialogu chrześcijańsko-marksistowskiego, Wwa 1977; S. Kozielecki, O godności człowieka, Wwa 1977' S. Kowalczyk, Podstawy światopoglądu chrześcijańskiego, Wwa 1979, Wr 1986 ; H. socjalistyczny, Wwa 1980; A. Salamon, H. chrześcijański w pismach księdza profesora Wincentego Granala, Lb 1982 (mpsBKUL); H. und Ökonomie, Weinheim 1983; G. Kraus, Blickpunkt Mensch. Menschenbilder der Gegenwart aus christlicher Sicht, Mn 1983; N. Rotenstreich, Man and His Dignity, J 1983; W. Sünkel, Centauras. Reden über H. und Anthropologie, F 1983; H. Meyer, Alienation, Entfremdung undSelbstverwirklichung, Z 1984; S. Kowalczyk. Personnalisme polonais contemporain, DThP 88(1985) 58-76; M. Paluch. Koncepcja h. w encyklikach Jana Pawia li. Lb 1985 (mpsBKUL); U. Schrade, H. antropocentryczny. Wychowanie Obywatelskie 18(1986) 412-417; tenże, H. - jego rodzaje i odmiany. Wychowanie Obywatelskie 18(1986) 322-326, 331; B. Suchodolski, O humanizmie, Regiony21(1986) 51-56; A. Gomola, Marksizująca koncepcja h. w pismach Bogdana Suchodolskiego. Lb 1987 (mpsBKUL); Problem wyzwolenia człowieka, R 1987; J. Krasiński, Wśród znaków czasu - humanizm, KDS 82(1989) 108-124; S. Kowalczyk, Człowiek w myśli współczesnej. Filozofia współczesna o człowieku, Wwa 1990; tenże. Zarys filozofii człowieka, Sd 1990.

Podobne prace

Do góry