Ocena brak

HISZPANIA, Reino Español, Królestwo Hiszpańskie - SZTUKA SAKRALNA

Autor /Scholastyka Dodano /18.10.2012

Płw. Iberyjski od czasów
prehist. (malowidła z ok. 12 000 prz.Chr. w grocie Altamira)
związany był z kulturami śródziemnomorskimi (kolonizacja
fen. i gr., panowanie rzym.); powstająca od VIII w. po Chr.
sztuka islamu (głównie meczet w Kordowie i Alhambra w
Grenadzie) inspirowała najpierw dzieła chrzęść, tworzone
pod dominacją arab. (styl mozarabski), a nast. realizacje
XIII-XV w. (niespotykane poza H.) przejmujące wzory sztuki
Maurów zamieszkałych w kat. kraju (styl mudejar); fuzja
elementów arab., inspiracji docierających zza Pirenejów oraz
zróżnicowanych regionalnie tradycji artyst. zadecydowała (do
końca XVIII w.) o specyficznych formach sztuki hiszp., mającej
w tym okresie charakter przede wszystkim sakr.; w architekturze
zaznaczyły się tendencje zarówno do dekoracyjności
(struktura budowli stawała się jedynie nośnikiem dla
bogatego wystroju rzeźbiarskiego) jak i do purystycznej interpretacji
stylów klasycznych (J. de —» Herrera); plastyka
wyrażała treści mist, i wanitatywne (często w skrajnie naturalistycznej
konwencji). Powstałe w H. idee i rozwiązania
ukształtowały sztukę Ameryki Lac. i wpłynęły na dzieje sztuki
eur. (np. poprzez zak. karmelitów i trynitarzy), a także na
ceremoniał dworski (czarny ubiór hiszp. stał się obowiązujący
w in. monarchiach eur.); w XX w. kierunek sztuce kontynentu
wyznaczyła twórczość P. Picassa.

A. SZTUKA WCZESNOCHRZEŚCIJAŃSKA (IV-VI w.) - Najstarsze
zabytki pochodzą z ok. 350 (wybrzeże Katalonii, obszar
bpstwa Tarragony, np. mauzoleum w Centcelles z kopułą
ozdobioną mozaikami o tematyce bibl.); z ok. 400 pochodzi
3-nawowa, zamknięta apsydą bazylika św. Fruktuoza w
Tarragonie oraz martyrium w Marialba k. León, natomiast
grupę bazylik o 2 naprzeciwległych apsydach (ok. 500, Casa
Herrera k. Badajoz, Majorka) wiązać można ze sztuką Afryki
Pn.; masowo importowane były późnorzym. sarkofagi i
statuetki Dobrego Pasterza.

B. SZTUKA WIZYGOCKA (VII w.) - Z fundacji katolickich
królów wizygockich powstała grupa małych kolumnowych
bazylik z kamiennych ciosów, o wyodrębnionych, prosto zamkniętych
prezbiteriach (661, Baños de Cerrato k. Palencii)
oraz kościoły na planie krzyża gr. (680, San Pedro de la Nave
k. Zamory); geometryczne dekoracje kapiteli i fryzów z elementami
symboliki chrzęść, oraz reliefy (VII w., Quintanilla
de las Viñas k. Burgos i Mérida) mają genezę bizant. (wyróżniają
sztukę Wizygotów od współcz. jej merowińskiej sztuki
Franków); wysoki poziom osiągnęło rzemiosło znane ze zbiorów
z Guarrazar i Torredonjimeno (m.in. charakterystyczne
krzyże i wotywne korony króla Receswinta, Museo Arqueológico
w Madrycie).

C. SZTUKA KRÓLESTWA ASTURII (VIII-XII w.) - Kościoły
z okolic Oviedo prezentowały bardziej dojrzałe rozwiązania
- przesklepione wnętrze, 3-apsydialnie zamknięta część
wsch., filarowe arkady (774, San Juan k. Pravia; IX w. Cámara
Santa k. Oviedo); najwyższy poziom osiągnęły fundacje
króla Ramira I, inspirowane sztuką bizant. oraz karolińską
(848, Naranco; poł. VIII w., Lena); malowidła o motywach
architektonicznych zachowały się w San Julián de los Prados
(X w.), natomiast cenne dzieła rzemiosła przechowały się w kościołach w Oviedo (Cruz de los Angeles z 808; Cruz de la
Vitoria z 908).

D. SZTUKA MOZARABSKA (Vin-Xi! W.) - Na obszarze
podbitym przez Arabów sztuka chrzęść, łączyła surowe elementy
asturyjskie i rom. z doskonalszymi artystycznie formami
islamskimi; ryt mozarab. ujawnił się w wystroju świątyni,
m.in. scaleniem 3 ołtarzy i umieszczeniem w chórze kazalnicy;
przed 900 popularne stały się podkowiaste łuki arkad
i ceglane, ceramiczne dekoracje (kościoły w Covadonga
z ok. 740, Tarrasa, Peñalba k. León), natomiast 913 ukończono
słynny zespół klasztorny S. Miguel w Escalada k.
León; z X w. pochodzą iluminacje z elementami kaligrafii
arab. (Biblia Hispalense, Biblia z León, komentarz —* Beatusa
z Liébany do Apokalipsy), z pocz. XI w. cyzelowany
relikwiarz S. Milian dla kościoła w Cogolla, a z 1063 krzyż
Ferdynanda I Wielkiego, króla Kastylii i Leónu dla S. Isidoro
w León.

E. SZTUKA ROMAŃSKA (X-XIII w.) - powstawała pod
wpływem lokalnych tradycji asturyjskich i mozarab. oraz
wpływów franc, (docierających wzdłuż pielgrzymkowego
szlaku do sanktuarium w Santiago de Compostela).

1. A r c h i t e k t u r a - Od poł. XI w. Płw. Iberyjski przyswoił
architektoniczny program —» Cluny (II) z apsydialnie
zamkniętymi nawami (klasztorne bazyliki w Leyre z 1054 i
Peña z ok. 1100, Frómista z 1066, a także katedry w Tarragonie
z 1120 oraz Zamorze 1152 o monumentalnej kopule naśladowanej
w XIII w. przez katedry w Salamance i Toro), jak
i burgundzki model świątyni pielgrzymkowej z ambitem
otoczonym wieńcem kaplic - katedra w Santiago de Compostela
(1075-1150) otrzymała 3-nawowy transept, —> cyborium
na skrzyżowaniu naw i obiegającą całe wnętrze emporę; w
zredukowanej formie program ten powtarzają rozpoczynane
w XII w. katedry (Orense, Lugo, Túy); na szlaku do Santiago
wzniesiono kolegiatę S. Isidoro w León wraz z król. panteonem
(1053-80); wiele zabytków sztuki rom. łączyło plan
świątyni ukształtowany pod wpływem sztuki eur. z elementami
stylu mudejar - ceglane plecionki (ajaracas) w elewacji i
barwne kafelki (azulejos) widoczne np. w katedrach: w Saragossie
(1189), S. Martín w Teruel (XII w.) oraz La Giralda
w Sewilli (1184); wpływy sztuki arab. (podkowiaste lub wielopłatkowe
łuki arkad oraz misterne sklepienia gwiaździste)
odnaleźć można w katedrze w Jaca (1063-94), oktogonalnej
kaplicy w Torres del Río (ok. 1200) oraz zamienionej na kościół
(XV w.) synagodze w Toledo (z ok. 1200); charakterystycznym
elementem stała się (XII w.) wolnostojąca dzwonnica
dominująca nad kościołem (np. S. Milian z 1111 i S.
Esteban z ok. 1200 w Segowii, S. Pedro z 1130 w Geronie),
do której nawiązywały u schyłku średniowiecza blisko 100-
-metrowe wieże (katedry w Toledo i Salamance oraz barokowa
dzwonnica z ok. 1700 katedry w Saragossie); asturyjską
genezę mają natomiast portyki wzdłuż nasłonecznionych elewacji
(kościoły w Segowii, S. Vincente z 1100 w Avili, 12-boczna
świątynia templariuszy w Vera Cruz z 1208); na przełomie
XII i XIII w. powstawały ufortyfikowane świątynie
zwieńczone blankami i włączone w system murów miejskich
(katedra w Avili, got. kolegiata S. Félix z 1215 w Geronie),
powtarzane nast. w XVI w. w budowlach sakr. Ameryki Łacińskiej.
W Katalonii zaznaczyły się inspiracje lombardzkie;
popularność zdobył typ świątyni halowej z elewacjami o arkadowych
fryzach (S. Pedro z 1022 w Roda, zamkowy kościół
z 1040 w Cardona); szczytowym osiągnięciem epoki jest
opactwo z 1018 w Ripoll z 5-nawową bazyliką o 6 apsydach
wzdłuż ramion transeptu.

2. R z e ź b a - Odrodzenie rzeźby architektonicznej w 2.
poł. XI w. na pn. H. wyprzedza rom. dzieła franc, (antykizujące
kapitele kaplicy i figuralny tympanon z ok. 1060 w S.
Isidoro w León; unikalna scena z fundatorem i budowniczym,
poł. XII w., krużganki katedry w Geronie); charakterystyczny
dla dzieł hiszp. był brak dyscypliny kompozycyjnej i przeładowanie (np. dekoracja z 1120 Puerta de las Platerías w
Santiago de Compostela; narracyjne reliefy z ok. 1120 na filarach
krużganków S. Domingo w Silos); w 2. poł. XII w. nasiliły
się wpływy Ile-de-France i Burgundu (zwł. Chartres), pojawiły
się pełnoplastyczne figury w ościeżach portali (S. Maria
la Real z 1160 w Sangüesa, S. Vincente z ok. 1190 w
Avili), natomiast inspiracje lombardzkie ujawniły się w rzeźbie
katalońskiego Ripoll, gotyk zwiastuje Pórtico de la Gloria
w Santiago de Compostela (Mistrz Mateo, 1168); jakością
artyst. wyróżniają się figuralne dekoracje krużgankowych kapiteli
w Pamplonie (ok. 1140) i Salamance (1158).

3. M a l a r s t w o - Najdoskonalsze malowidła ścienne ozdobiły
1123 kościoły w Tahull (Pantokrator w S. Clemente,
Hold Trzech Króli i Walka Dawida z Goliatem w S. Maria,
obecnie w Museo de Arte de Cataluña w Barcelonie); wpływy
linearnego stylu franc, iluminacji dostrzec można w Zwiastowaniu
pasterzom (1157-88, król. panteon przy kolegiacie
w León); ciekawy typ ikonogr. prezentuje tkanina katedry w
Geronie (ok. 1100) ze sceną Stworzenie świata oraz kalendarzowym
cyklem gospodarskich zajęć.

F. SZTUKA GOTYCKA (XIII-XVI w.) - zabytki got. są mniej
oryginalne; początkowo zaznaczyły się wpływy sztuki franc,
później wł., niem. i flamandzkiej; dopiero w XV w. inspiracje
stylem mudejar wraz z płomienistą odmianą gotyku stworzyły
specyficzną sztukę hiszp.; got. katedry wznoszone na
pocz. XIII w. uzupełniono o nowe elementy kształtujące
wnętrze - pośrodku gł. nawy umieszczano chór (coro) ze stallami
dla kanoników, i otoczony wysokim murem (trascoro),
który otwierał się poprzez ozdobną kratę ku prezbiterium z
ołtarzem gł. (capilla mayor), tworząc rodzaj kościoła wewn.
(charakterystyczne także dla większych zak. kościołów).

1. A r c h i t e k t u r a - Nowy podział przestrzeni związany
z zaleceniami Bernarda z Clairvaux cechował kościoły cystersów
(1131 pierwszy klasztor w Moreruela k. Zamory); niektóre
zak. świątynie przykrywa ostrołukowa kolebka (1162-
-1200 Pöblet, po 1169 Sante Creus), lecz dopiero w 1. poł.
XIII w. rozwinięcie wszystkich składników nowego stylu pojawiło
się w pn. H., gdzie franc. architekci (Henryk z Bourges,
Petrus Petri) podjęli budowę wielkich katedr (1221 Burgos,
1227 Toledo, 1250 León); wpływ budownictwa Ile-de-
-France zaznaczył się także w grupie późniejszych katedr
(1321 Patencia, 1388 Oviedo oraz 5-nawowa z 1402 w Sewilli),
natomiast gotyk kataloński zawdzięczał swe specyficzne
formy tradycji cysterskiej i związkom ze sztuką pn. Włoch -
dominujący był typ kościoła halowego z wciągniętymi do
wnętrza przyporami wydzielającymi kaplice (katedry w Palmie
z 1229, Barcelonie z 1298 i Leridzie z 1410).

W pocz.
XV w. H. przyswoiła międzynar. styl gotyku płomienistego
—» gotyk 2), wzbogacając go o koronkowe formy mudejar
obecne w późniejszych fazach budowy wielkich katedr: Arnalda
de Valleras kolegiata w Manresa z 1416, Juana de Colona
kartuzja w Miraflores k. Burgos z 1454); w obszarze
między Walencją i Barceloną tworzył mistrz Francisco Baldomor
(charakterystyczne bezżebrowe sklepienie gwiaździste,
podpierane sznurowo skręconymi kolumnami, np. kaplica z
1432-62 przy S. Domingo w Walencji); natomiast w got. dziełach
stylu izabelińskiego (isabelino) występowały obok motywów
mudejar również elementy ąuattrocenta (okazałe i mistrzowsko
wykonane zdobnictwo elewacji i wnętrz); wybitnymi
architektami w tym okresie byli głównie Flamandowie:
Juan Guas (1480, S. Juan de los Reyes w Toledo), Enrique
de Egas (1488-96, kolegium S. Gregorio w Valladolid; ok.
1500, kaplica król. przy katedrze w Grenadzie) i Gil de Siloé
(ołtarze w Burgos i Miraflores); styl izabeliński kontynuowali
artyści kończący wielkie budowle got., np. Felipe de Vigarny
(kopułowe cyborium z 1542-67, otoczone wieńcem pinakli w
katedrze w Burgos), Rodrigo Gil de Hontañon (katedry w
Segowii z 1525 i Salamance z 1529).

2. R z e ź b a - W poł. XIII w. portale wielkich katedr
(Túy, León, Burgos) były dziełami artystów franc, zachowujących wierność pierwowzorom (Chartres. Amiens i paryska
Notre-Dame); do rzeźbiarzy aktywnych w Katalonii w XIV
w. należeli: Mistrz Bartolome (posągi aniołów z ok. 1280 na
fasadzie katedry w Tarragonie) oraz Pedro Bonull, Jaime Cascalls
i Pedro Moragues. a w XV w. Pedro Oller; centrami
artyst. staly się w XIV w. Nawarra i Baskonia (Janin Lomme
z Tournai - nagrobek z 1425-44 Karola III Nawarskiego i
Eleonory Kastylijskiej, rzeźby Puerta Preciosa z pol. XIV w.
w katedrze w Pampelunie); w pot. XV w. wyraźniejsze staly
się wptywy flam, i nadreńskie (Juana Alemana Brama lwów
w katedrze w Toledo); dzielą stylu izabeuńskiego zwiastowały
treści human, oraz naśladowały form) wł.; do późnośredniow.
rzeźby sepulkralnej należy nagrobek Martina Vázqueza
de Arce zw. El Doncel (Sebastian de Almoncid?, 1486, katedra
w Sigüenza). a także skomponowany na planie 6-ramiennej
gwiazdy alabastrowy nagrobek Izabeli Portug. i Juana
II (Gil de Siloé, kartuzja w Miraflores); dla wystroju kościołów
hiszp. wzorem stało się Pietera Dancarta kilkukondygnacyjne
retabulum katedry sewilsk'ej (1482); wysoką klasę
artyst. reprezentowały stalle Rodrigo Alemana (ustawione w
końcu XV w. w coro katedr w Toledo, Palencii i Zamorze).

3. M a l a r s t w o - Wyodrębnić można 4 fazy stylistyczne:

° w XIII w. ze sztuki rom. rozwinął się styl linearny, zw. też
frankogot. (np. działalność Mistrza Olite w regionie Nawarry;
dekoracje z 1262 Andresa Sáncheza w kaplicy S. Martin
przy starej katedrze w Salamance);

° z inspiracji malarstwem
wł. w XIV w. w królestwie Aragonii wyłoni! się styl
italogot. (wprowadzony w Katalonii przez Ferrera Bassa, np.
nawiązujące do sztuki Giotta di Bondone malowidła sprzed
1348 w kaplicy S. Miguel w Pedralbes oraz twórczość Jaime i
Pedro Serra);

° w międzynar. stylu got. (od pocz. XV w.)
tworzyli m.in. Luis Borrassá (Złożenie do grobu, 1410. Seo
de Maresa) i Bernardo Martorell (Św. Jerzy i Przemienienie
Pańskie, 1499, katedra w Barcelonie); w tym stylu wzbogaconym
o elementy wł., tworzył także Niccolo Florentino (zespół
53 obrazów w gł. ołtarzu katedry w Salamance);

° po
1450 wzrosły wpływy malarstwa flamandzkiego (tzw. styl gótico-
flamenco), które wprowadził do Walencji Luis Dalmau.
rozpowszechni! zaś Bartolomé Bermejo; najwybitniejszym
przedstawicielem tego stylu w Katalonii okazał się Jaime Huguet.
łączący realizm detalu z poetycką idealizacją (ołtarz z
1460 w kościele S. Miguel w Tarrasie); flamandzkie wzorce
wprowadzone w Kastylii przez Jorge Inglesa (ołtarz markiza
de Santillana, ok. 1450. Madryt) powtarza! w ekspresyjnej
formie Fernando Gallego (Chrystus błogosławiący Madryt.
Prado; ołtarze w Zamorze i Salamance), natomiast wykształcony
w Urbino Pedro Berruguete łączył cechy malarstwa pn.
i wł. quattrocento (ołtarz gl. z ok. 1490. katedra w Avili).

G. RENESANS i MANIERYZM (XVI w.) - Podziały stylistyczne
sztuki tego okresu są utrudnione; w dziełach odnaleźć można
cechy różnych stylów hist, i lokalnych; eklektyzm charakterystyczny
dla stylu izabelińskiego panowa! nadal w sztuce
1. pol. XVI w. (plateresco): idee wt. sztuki renesansu propagował
król. mecenat: w 2. pol. XVI w. artyst. polityka Filipa
II (zakaz zagranicznej edukacji artystów) uczyniła dominującym
stylem ascetycznie surową redakcję idei klasycznych.

1. A r c h i t e k t u r a - Późnośredniowieczny styl izabeliński
przyswoił z wł. architektury XV w. przejrzysty plan oraz
ornamentykę (Lorenzo Vázquez w Colegio S. Cruz w Valladolid.
zastosował 1492 pilastry i rustykowanie). natomiast
otwarta na zewnątrz klatka schodowa stanowiła hiszp. rozwiązanie
rozpowszechnione potem w Europie (Enrique de
Egas. 1504. Hospital de S. Cruz w Toledo); w twórczości Egasa,
widoczne są elementy plateresco - hiszp. odmiany renesansu,
gdzie rzeźbiarsko cyzelowany „złotniczy" ornament w
postaci kartuszy, medalionów, koronkowych attyk nakładany
jest na architektoniczną strukturę (Juan de Badajoz, 1541, S.
Marcos w León);

w 2. ćwierci XVI w. nastąpił zwrot ku formom
bardziej klasycznym i masywnym, inspirowanym przez
rzym. dzieła (zwł. Bramantego). np. Diego de Siloé zastąpił 1528 projekty Egasa dla katedry w Grenadzie renesansową
wizją Grobu Świętego (prezbiterium w kształcie kopułowej
rotundy, z wieńcem kaplic, połączone z 5-nawowym halowym
korpusem), którą powtarzano nast. w Ubędzie (1559) i Maladze
(1628); w dziełach Alonso de Covarrubiasa (kaplica Reyes
Nuevos z 1531-32 w katedrze w Toledo) oraz Andresa de
Vandelvira (katedra z 1546 w Jaśnie) plateresco ewoluowało
ku formom klasycznym; osobowości króla Filipa II i purystycznym
ideom Francisco de Villalpando zawdzięczał powstanie
ascetyczny kierunek, szczególnie widoczny w —• Eskurialu;
zarówno Herrera (katedra z 1585 w Valladolid), jak i jego
uczniowie naśladowali (do pol. XVII w.) majestatyczny styl
Eskurialu (Juan de Tolosa. 1591. szpital w Medina del Campo;
Francisco de Mora, 1608, S. José w Avili).

2. R z e ź b a - Przyjazd wl. artystów (Andrea Sansovino,
1495-1503. nagrobek kard. Pcdra Gonzáleza de Mendozy w
katedrze w Toledo), import dzieł (prace rodziny Gagini z Genui
i Aprili z Lombardii), a zwł. twórczość rzeźbiarzy wykształconych
we Włoszech, stymulowała rozwój rzeźby renesansowej;
w 1. poł. XVI w. zaznaczyły się 2 nurty: klasyczny
(pełne harmonii dzieło Bartolomé Ordoñeza. nagrobki Joanny
Szalonej i Filipa Pięknego, po 1520. katedra w Grenadzie,
oraz Diego de Siloé Złote schody z 1519 katedry w Burgos) i
ekspresyjny - prezentujący stany wewn.. a także gwałtowne
uczucia (Alonso Berruguete'a ołtarz S. Benito z 1528-33, muzeum
w Valladolid; żarliwie rei. i dynamiczne dzieła Juana
de Juni. np. Złożenie do grobu. 1546-48, tamże); Felipe Vigarny
był autorem licznych ołtarzy (Burgos. Toledo. Palencia).
w tym także pierwszego całkowicie renesansowego
(1521. kaplica Królewska katedry w Grenadzie); formy rzeźby
2. pot. XVI w. stały się bardziej monumentalne i usztywnione,
co widoczne jest np. w pracach Gaspara Becerra; jego
rozbudowane retabulum (po 1557) gł. ołtarza katedry w
Astordze stało się wzorem dla wielu kastylijskich ołtarzy, podobnie
jak nastawy Pedro Lópeza de Gámiz (1551-63. S. Clara,
tamże) oraz Juana Herrery (1579-91, Eskurial. którego
kościół ozdobiony został 1580-98 przez Leo i Pompea Leonich
nagrobkami Karola I i Filipa II oraz ich żon).

3. R z e m i o s ł o a r t y s t y c z n e - W XVI w. najwyższy
poziom artyst. osiągnęło kowalstwo i złotnictwo - przede
wszystkim ozdobne kraty zamykające prezbiterium lub katedralne
coro (Cristóbal de Andino. Villapando. Hernando de
Arenas); niem. złotnicy wykonywali dla hiszp. katedr tabernakula
oraz tzw. kustodie - kilkumetrowe, architektoniczne
monstrancje procesyjne (Enrique de Arfe: 1515 dla Toledo,
1518 dla Kordowy; Antonio de Arfe: 1529 dla Santiago de
Compostela; Juan de Arfe: 1564 dla Avili. 1580 dla Sewilli).

4. M a l a r s t w o -W 1. poł. XVI w. wpływy flamandzkie
ustąpiły wl.. lecz brak było dominującego ośrodka; w Kastylii
dojrzały renesans widoczny byt w obrazach do gł. ołtarza
katedry w Avili (Juan de Borgońa. 1506); duży wpływ. zwł.
w Walencji, zdobyta sztuka Leonarda da Vinci (jego uczeń
Fernando Yańez de la Almedina i Fernando de Llanos tworzyli
od 1506 do gl. ołtarza katedry w Walencji); w 2. poł.
XVI w. tą inspiracją kierował się Juan de Juanes (Ukamienowanie
św. Szczepana, Prado) oraz Luis de Morales (melancholijne
Madonny. Pieta, Ecce Homo); w Eskurialu pracowała
(od 1577) grupa wł. manierystów (Luca Cambiase Federico
Zuccari. Pellegrino Tibaldi) oraz Juan Fernández de Navarette
(El Mudo) wzorujący się na malarstwie weneckim,
natomiast w Toledo dziatal (od 1576) El —» Greco, którego
ekspresyjna kompozycja i kolorystyka prac tworzyła nastrój
głębokiego uduchowienia (Pogrzeb hrabiego Orgazo); jego
uczniowie (Juan Pantoja de la Cruz. Luis Tristan, Juan Sánchez
Cotan) nie naśladowali oryginalnej maniery mistrza.

H. SZTUKA BAROKOWA (XVI-XVIII w.) - Wiek XVII. zw.
złotym wiekiem kultury hiszp.. cechowała bardziej twórcza
recepcja barokowych wzorów wł. i flamandzkich, idee potryd.
zaś zinterpretowane zostały zgodnie z tradycjami hiszp.
religijności i mistyki, kształtując sztukę o indywidualnym charakterze; głównym centrum artyst. był dwór madrycki
(zwł. za panowania Filipa IV) oraz portowa Sewilla; w XVIII
w. rządy Burbonów sprzyjały artyst. związkom z Francją,
król. mecenat obejmował przede wszystkim cudzoziemców.

1. A r c h i t e k t u r a - Dominującym kierunkiem w 1. poł.
XVII w. pozostał herrerianizm. wzbogacony o wzory z wł.
traktatów architektonicznych (recepcję palladianizmu ilustrują
dzieła Juana de Nates, np. kościół Augustias z 1597-1614
w Valladolid. oraz Francisca Bautisty kościół S. Isidro el
Real z 1629 w Madrycie); owalne świątynie zostały zbudowane
1617 w Alcalá de Henares (Sebastián de la Plaza) i 1647
w Walencji (Diego Martínez Ponce de Urrana), gdzie pojawił
się w pełni ukształtowany camarín (kaplica za ołtarzem,
mieszcząca cudowny wizerunek);

rozwiązania specyficzne dla
H. miały swe źródła w Walencji i Andaluzji - po 1630 rozpowszechnił
się typ fasady z portalem w kształcie kilkukondygnacyjnego
retabulum (Martin de Olinda, 1632, S. Miguel de
los Reyes k. Walencji), natomiast po 1660 współistniały w
architekturze pd. H. 2 nurty, których odmienność oddaje zestawienie
linearnej fasady katedry w Grenadzie (Alonso
Cano, 1664) oraz tonącej liściastej dekoracji fasady katedry
w Jaénie (Eufrasio López de Rojas. 1667); Leonardo de Figueroa
podjął w Sewilli doświadczenia nad fakturą i barwą
elewacji, wznosząc biało- i żółto-czerwone ceglane budowle
(1687, Hospital de Venerables Sacerdotes); w projektowanym
(1691) przez tego architekta sewilskim kościele S. Magdalena
nastąpiło zdynamizowanie struktury budowli (pojawiły
się falujące gzymsy); Conrad Rudolf wprowadził natomiast
borrominiowski pomysł wklęsło-wypukłej fasady (1703, katedra
w Walencji), powtórzony przez Vicente Acero y Acebo
(1722, katedra w Kadyksie);

jednocześnie dojrzewała odmiana
późnobarokowej architektury (tzw. —» churrigueryzm), w
której ekstrawaganckie dekoracje, fantazyjne pilastry (estípites)
zacierają rysunek bryły dodatkowo rozmywany przez luministyczną
aranżację (1721, kaplica Transparente katedry w
Toledo, Narciso Tomé; madryckie dzieła Pedro de Ribery);
tradycyjną odrębność stylistyczną zachowały rejony pn.,
gdzie popularny był od poł. XVI w. (inspirowany wat. nicchiane
Bramantego) typ fasady z portalem umieszczonym w
apsydialnej niszy (1549, Viara; 1660, katedra w Astordze;
1742, S. María la Redonda w Logroño); galicyjskie sanktuarium
w Santiago de Compostela otrzymało w tym czasie
nową fasadę, będącą rodzimą trawestacją rokoka (Fernando
de Casas y Novoa. 1738-49); od końca XVII w. rozpowszechnił
się typ wieżowego camarín (1688. Guadelupa, 1726 S. Escolástica
w Grenadzie); dzięki Burbonom zaznaczyły się
wpływy architektury czasów Ludwika XV (1716, kaplica Cytadeli
w Barcelonie; Jaime Bort y Miliá, 1736, rokokowa fasada
katedry w Murcji); do przebudowy król. rezydencji w
Kastylii zaangażowano jednak architektów wł. (Filippo Juvarra
i G.B. Sachetti wznieśli 1736 wklęsło-wypukłą fasadę
zespolonej z pałacem kolegiaty w La Granja); turyńską proweniencję
miała także praca Ventury Rodrígueza (1749, S.
Marcos w Madrycie) o wnętrzu utworzonym przez łańcuch
elips.

2. R z e ź b a - Barok był jednym z najznakomitszych okresów
rzeźby hiszp.; dominowały w nim dzieła snycerskie o tematyce
rei., w których łączono naturalizm (polichromie,
szklane oczy, naturalne włosy, suknie z tkaniny) z głębokim
uduchowieniem i gwałtownym przeżyciem rei.; najczęściej
powtarzano tematy: Pieta, Matka Boża Dolorosa oraz jej
pendant Ecce Homo, Ukrzyżowanie, Złożenie do grobu, nadto
NMP Niepokalanie Poczęta (Inmaculada Concepción),
ogłoszona 1614 przez króla Filipa III opiekunką H.. natomiast
na potrzeby procesji budowano przenośne ołtarza (pasos),
z figurami o ruchomych kończynach i dekoracyjnych sukniach,
opracowane rzeźbiarsko jedynie w odsłoniętych fragmentach
(Juan de Mesa. 1620, Cristo del Gran Poder, S. Lorenzo
w Sewilli); w XVII w. działali w Kastylii wybitni rzeźbiarze:
Gregorio Fernández (tzw. Chrystus z El Pardo, 1614, kościół Kapucynów w Pardo) oraz Portugalczyk Manuel Pereira,
twórca pełnych duchowej koncentracji, portretowych
niemal wizerunków (Św. Brunon kontemplujący krzyż, 1632.
kartuzja w Miraflores); w Sewilli czołową rolę odgrywał Juan
Martínez Montañés, a jego uduchowione pełne smutku postacie
wywarły wpływ także na ówczesne malarstwo (Niepokalane
Poczęcie, 1628. katedra w Sewilli); jego uczniami byli
m.in. Juan de Mesa (Głowa św. Jana Chrzciciela, 1625, katedra
w Sewilli) i Pedro Roldan, twórca kompozycji ołtarzowej
Złożenie do grobu (1670, Hospital de la Caridad, Sewilla);
z sewilskiego środowiska wywodził się także Cano (delikatny
wizerunek NMP - Purísima Concepción, 1657, katedra
w Grenadzie), do którego uczniów zaliczyć można José de
Mora (Soledad, 1671, S. Ana w Grenadzie) i bardziej ekspresyjnego
Pedro de Mena (Dolorosa, 1673, Descalzas Reales
w Madrycie); sprowadzeni przez Burbonów franc. rzeźbiarze
nie wywarli wpływu na tradycyjne barokowe rzeźby hiszp.
(Pedro Duque y Cornejo, ołtarz z ok. 1730 w kaplicv Bożego
Narodzenia w S. Luís w Sewilli; Francisco Salzillo. Św. Weronika,
kościół pod wezw. Pana Jezusa w Murcji).

3. M a l a r s t w o (XVII w.) - Zdecydowanie dominowała
tematyka rei. (sceny męczeństwa, ekstazy, liczne Piety i przedstawienia
Ecce Homo) ujmowana w sposób naturalistyczny,
pozornie sprzeczny z mist, atmosferą obrazów; od pocz.
XVII w. styl Caravaggia (luminizm. przyciemniona paleta,
wyobrażenie świętych jako postaci z ludu) znalazł naśladowców,
w Walencji Francisco Ribalte (Św. Brunon obejmujący
Chrystusa, ok. 1620-28, Prado), a zwł. aktywnego w Neapolu
J. de Riberę, którego twórczość ewoluowała ku rozjaśnieniu
palety i rozświetleniu obrazów (Trójca Święta, 1636, Prado);
w Andaluzji dużą rolę odegrało malarstwo Juana de las Roelas,
wzorującego się na artystach weneckich - Veronesem i
Tintoretcie (Przemienienie Pańskie, 1606, kościół uniw. w Sewilli);
życie artyst. w Sewilli koncentrowało się w prywatnej
akademii Francisco Pacheco (autora traktatu El arte de la
pintura, 1649; cenzora malarstwa z ramienia inkwizycji), którą
ukończył Cano (seria Siedmiu radości Maryi, 1652, katedra
w Grenadzie), najwybitniejszy malarz epoki D. Velazquez
(od 1623 nadworny malarz Filipa IV), tworzący liczne wizerunki
króla i rodziny, rzadziej sceny rei. (Chrystus w domu Marii
i Marty, ok. 1620, National Gallery w Londynie; Chrystus
ukrzyżowany, 1641, Prado); indywidualny styl Velázqueza
nie wywarł większego wpływu na współcz. mu malarzy, których
inspirował zwł. P.P. Rubens i A. van Dyck (Juan Ricci.
Juan de Pereda, Mateo Cerezo, José Antolínez, Claudio Coello);
F. Zurbarán, uczeń Ribery, pracował w Sewilli gł. dla
zakonów i tworzył w intensywnej kolorystyce skupione, ascet.
kompozycje, przedstawiające w konwencji realistycznego
portretu zakonników i świętych (Triumf św. Tomasza, 1635.
Sewilla; obrazy ołtarzowe, 1638, kartuzja w Jérez de la Frontera,
z których Madonna Różańcowa adorowana przez kartuzów
znajduje się w MNPz);

w późniejszych pracach malarza
widoczny był wpływ B.E. Murilla, współzałożyciela i dyrektora
Akademii Sztuki w Sewilli, którego miękko modelowane
Niepokalane (Madonna del Rosario, 1645, Pałac Arcybiskupi
w Sewilli; Narodziny Maryi, 1655, Luwr) powielano w malarstwie
eur.; następcą Murilla w Akademii był Juan de Valdés
Leal, tworzący alegor. kompozycje o wymowie wanitatywnej
(Finis gloriae mundi, 1672. Hospital de la Caridad w Sewilli);
biografie hiszpańskich artystów zawiera traktat El museo pitórico
y escala óptica (1724) Antonia Palomina, twórcy malowideł
ściennych i sklepiennych w coro S. Esteban w Salamance
(1707) oraz w kartuzji El Paular (1723).

I. AKADEMIZM (poł. XVIII - koniec XIX w.) - Nowy etap
w dziejach sztuki hiszp. otworzył 1759 okres absolutystycznych
rządów Karola III; Akademia S. Fernando (zał. 1752)
propagowała doktryny franc. oświecenia, a w XIX w. służyła
upowszechnianiu bieżących eur. tendencji stylowych; sztuka
hiszp. uległa w tym okresie sekularyzacji i zatraciła swój oryginalny
charakter.

1. A r c h i t e k t u r a - Wzory franc. klasycyzmu popularyzowane
były po 1760 przez profesorów Akademii madryckiej
(Venturo Rodríguez, kościół S. Francisco el Grande, 1761,
Madryt; fasada z 1783 katedry w Pampelunie w formie kolumnowego
portyku z frontonem; Juan de Villanueva, 1770 katedra
w Burgo de Osma; 1789 oratorium Caballero de Gracia
w Madrycie); inspiracje klasycystyczne i palladiańskie dominowały
także w 1. poł. XIX w. (Silvestre Pérez), ustępując
stylom hist, (w architekturze sakr. przede wszystkim neogotykowi)
wzbogacanym czasem o formy stylu mudejar; Joseph
Oriol Mestres i August Font ukończyli 1892 budowę neogot.
fasady katedry w Barcelonie, posługując się planami z 1408
Charlesa z Rouen (zw. Mestre Carli).

2. R z e ź b a - Klasycyzm długo przyjmował formy powierzchowne
(barokowe rzeźby malowano na biało); rei. tematy
pojawiły się wprawdzie w klasycystycznych dziełach Luisa
Salvadora Carmony oraz Juana Pascuala de Mena, lecz
styl ten rozpowszechnił się dopiero w 1. poł. XIX w. w twórczości
José Ginesa, Ramona Amadeu (autora licznych scen
Bożego Narodzenia) oraz sporadycznie w pracach José Alvareza
y Cubero; po 1850 utrwaliła się realistyczna konwencja,
reprezentowana przez polichromowane figury Agapito Vallmitajana
Barbany (S. Juan de Dios, Barcelona) czy madrycki
pomnik Upadłego anioła (Ricardo Bellver, 1878).

3. M a l a r s t w o - Główną rolę w krzewieniu nowego stylu
odegrał niem. klasycy sta Anton Rafael Mengs, który kierował
1764 reformą Akademii S. Fernando i wykonał malowidła
pałacu król. w Madrycie; wywarł też silny wpływ na malarzy
hiszp. (m.in. Mariano Salvador Maella, Francisco Bayeu
y Subías), a także na wczesne prace F.J. de —» Goi y Lucientes
(tematykę rei. poruszał Goya przede wszystkim w malarstwie
monumentalnym, np. freski w 1771 w katedrze w Saragossie,
w madryckich kościołach: S. Francisco el Grande,
1784, oraz S. Antonio de la Florida, 1798, gdzie w scenach
hagiogr. sportretował współcz. sobie Hiszpanów); w XIX w.
poza nurtem akademickim i naśladowcami Goi pozostawali
wyspecjalizowani w malarstwie rei. katalońscy —» nazareńczycy:
Claudio Lorenzale i Joaquín Espalter (La era cristiana,
1871, muzeum w Geronie).

J . WIEK XX -

1 . A r c h i t e k t u r a - W twórczości Antonio
Gaudiego zaszła ewolucja od neogotyku do indywidualnej
wersji art nouveau, łączącej niezwykle śmiałe rozwiązania
konstrukcyjne z rzeźbiarskim traktowaniem formy, niosącej
symboliczne znaczenie (Santa Coloma de Cervello w Colonia
Grüel, 1898; Sagrada Familia, od 1903, Barcelona). Reliktem
faszyzującej sztuki stala się wydrążona 1940-56 w skale podziemna
bazylika w Valle de los Caídos k. Madrytu; liberalizacja
polityki kulturalnej, następująca po 1951, umożliwiła włączenie
się w nurt nowoczesnej architektury eur. (Manuel Fisac,
domin, kościół na planie hiperboli w Alcobendas; García
de Paredes Barreda, kościół w Belén k. Malagi).

2. R z e ź b a - W Katalonii, która w końcu XIX w. stała
się głównym centrum sztuki modernistycznej, rzeźbiarzom
przewodził Miguel Blay oraz José Llimona y Bruguera (autor
serii religijnych posągów na górze Montserrat k. Barcelony i
zał. Bractwa św. Łukasza); ekspresjonistyczny nurt reprezentuje
Federico Mares (Anioł z kościoła w Villanueva y Geltrú)
oraz kastylijczycy: Victorio Macho (Cristo de la Cruz w kościele
Corrales, Santander) i Fructuoso Orduña; dzieła Francisco
Asoreya (Św. Franciszek z Asyżu, 1926) nawiązują do
tradycji barokowej rzeźby hiszp., nadto ważną inspiracją prac
powstających w pierwszym 30-leciu XX w. była sztuka A.
Rodina i Aristide Maillola, co widoczne jest w twórczości
José Ciará, Manuela Martíneza Hugué, zw. Manolo, i Pablo
Gargalla.

3. M a l a r s t w o - Tematyka rei. pojawiła się w dziełach
artystów związanych z ruchem Pokolenie 1898 - José Gutićrreza
Solana (Sąd ostateczny) i Ignacio Zuloaga y Zabaleta
(El Cristo de la Sangre, 1911, oba w Muzeum Sztuki Nowoczesnej
w Madrycie); interesującym zjawiskiem był muralizm,
którego przedstawicielem był José María Sert y Badia,
ozdabiający świątynie freskami, nawiązującymi do prac Tiepola
i Goi (katedra w Vieh, 1926-30 i po 1941; kościół S.
Telmo w San Sebastian); surrealistyczna interpretacja scen
rei. cechuje obrazy Salvadora Dali (Kuszenie św. Antoniego,
1946, Musées Royaux des Beaux-Arts, Bruksela; Ostatnia
Wieczerza, 1955, National Gallery of Art, Waszyngton; Św.
Jakub Starszy Apostoł, 1957, kolekcja Lorda Beaverbrocke,
Fredericton, Kanada).

 

G. Weise, Spanische Plastik aus sieben Jahrhunderten I-IV, Rütlingen 1925-39; CR. Post, A History of Spanish Painting I-XIV, C (Mass.) 1930-66; M. Gumowski, Galeria obrazów Atanazego hrabiego Raczyńskiego w Muzeum Wielkopolskim. Rocznik Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu 6(1931) 61-80; G. Weise, Studien zur Spanische Architektur der Spätgotik, Rütlingen 1933; O.F.L. Hagen. Patterns and Principles of Spanish Art, Madison (Wis.) 1936; J. Pérez de Urbel, El monasterio en la vida española de la Edad Media, Ba 1942; J. Camón-Aznar, La arquitectura plateresca I-II, Ma 1945; Ars Hispaniae, historia universal del arte hispánico I-XIX, Ma 1947-66; P. Guinard, J. Baticle, Histoire de la peinture espagnole du XIV au XIXe siècle, P 1950; M.E. Gómez-Moreno, Breve historia de la escultura española, Ma 1951; Resumen histórico del urbanismo en España, Ma 1954; J.A. Gaya Ñuño, Historia y guía de los museos de España, Ma 1955; J.M. Guidol Ricart, Arte de España, Ba 1955; J.A. Gaya Ñuño, Escultura española contemporánea, Ma 1957; J.H. Harvey, The Cathedrals of Spain, Lo 1957; C. Flores, Arquitectura española contemporánea, Bilbao 1961; J.L. de Arrese, Arte religioso en un pueblo de España, Ma 1963; J. Babelon, L'art espagnol. P 1963 (Sztuka hiszpańska, Wwa 1974); Y. Bottineau, Les Chemins de Saint-Jacques, P 1964; V. Aguilera Cerni, Panorama del nuevo arte español, Ma 1966 (Nowa sztuka hiszpańska, Wwa 1970); A. Bonet Correa, Arte pre-románlco asturiano. Ba 1967; A. Dobrzycka, Malarstwo hiszpańskie XTV-XVIII wieku w zbiorach polskich, Pz 1967; Guide artistique de l'Espagne, P 1967; G. Kubler, M. Soria, Art and Architecture in Spain and Portugal and Their American Dominios 1500 to 1800, Bal 1969; J.A. Gaya Ñuño, La pintura española del siglo XX, Ma 1970; M. Gómez-Moreno, La gran época de la escultura española, Ba 1970- A. Székely, Spanyol festészet, Bu 1972 (Malarstwo hiszpańskie, Wwa 1974, 1977 ); 1. Galicka, H. Sygietyriska, Obraz św. Franciszka z Kosowa dziełem El Greca, BHS 36(1974) 139-140; V. Lieo Canal, Arte y espectáculo. La Fiesta de Corpus Christi en Sevilla en los siglos XVI y XVII, Se 1975; A. Bonet Correa, Andalucía barroca. Arquitectura y urbanismo, Ba 1978; E. Campuzano Ceballos, F. Zamanulo Peral. Cantabria artistica. Arte religioso, Santander 1980; T. Wehli, A kozépkori Spanyolország festészete, Bu 1980 (Malarstwo hiszpańskie w średniowieczu, Wwa 1983); F. Calvo Serraller, La teoria de la pintura en el siglo de oro. Ma 1981; J.M. Palomero Páramo, La imaginería procesional sevillana. Se 1981; Arte español del siglo XVIII, Ma 1984; Monasterios de España, Ma 1984; N. Mariscal Barroso, D. Ángulo Iñiguez, C. Areán, Breve historia del arte en España, Ma 1985.

Podobne prace

Do góry