Ocena brak

HISZPANIA, Reino Español, Królestwo Hiszpańskie - DZIEJE TEOLOGII KATOLICKIEJ

Autor /Scholastyka Dodano /18.10.2012

Można podzielić
na 3 okresy: starożytność, średniowiecze i czasy nowożytne.

A. STAROŻYTNOŚĆ - Początki piśmiennictwa teol. w H.
związane były z uchwałami synodu w —» Elwirze, który wpłynął
na kodyfikację wczesnochrześc. prawodawstwa kośc;
biorący w nim udział —» Hozjusz z Kordowy wsławił się dziełami
polem, przeciw —> arianizmowi, podobnie jak i —» Grzegorz
z Elwiry; homilie Grzegorza, oparte na tekstach bibl.,
uznawane są za najstarsze tego typu lit. modele na Zachodzie
i ilustrują różne aspekty życia chrzęść, zwł. praktyki pokutne,
natomiast jego nauka o —* grzechach głównych i —> darach
Ducha Świętego wskazuje na zależność od Tertuliana,
Ireneusza oraz Hilarego z Poitiers. Na uwagę zasługują też
pisma bpa Potamiusza (zm. ok. 360): De Lázaro (PL 8,1411-
-1415; JTS 19(1918) 298-304), De martyrio Isaiae prophetae
(PL 8,1415-1418; Opúsculo omnia, El Escorial 1934, 35-36) i
Epistola de substantia Patris et Filii et Spiritus Sancii (PLSuppl
I 202-216; Opuscula omnia, 37-54). Ważne miejsce zajmują
również pisma Pacjana (zm. ok. 390), bpa Barcelony, którego
Sermo de baptismo (PL 13,1089-1094; Obras, Ba 1958)
bylo wzorem katechezy przygotowującej katechumenów do
chrztu (wyjaśnił tu los człowieka po upadku w grzech, wcielenie
i zbawcze dzieło Jezusa Chrystusa oraz skutki chrztu);
jego Epistulae tres ad Sympronianum (PL 13,1051-1082) i Paraenesis
sive exhortatorius libellus ad paenitentiam (PL
13,1081-1090) są ważne dla poznania dziejów praktyk pokutnych
w pierwotnym Kościele hiszpańskim.

Myśl teol. wyraziła się również w ówczesnej poezji Juvencusa,
zwł. w jego epickim poemacie (uważanym za najstarszy
w łac. chrześcijaństwie) Evangeliorum libri quattuor (PL
19,53-346; CSEL 24,1891), opartym głównie na Mt. Znacząca
jest w tym okresie twórczość —» Prudencjusza; jego Cathemerinon,
uważany za —> hymnarz dnia podzielony na 6 gl.
godzin modlitwy (ad galli cantum, matutinum, ante cibum,
post cibum, ad incensum lucernae, ante somnium), traktuje
także o poście i zawiera oficja o zmarłych, na Boże Narodzenie
i uroczystość Epifanii; Contra Symmachum został skierowany
przeciw herezjom trynitarnym, gł. chrystologicznym,
natomiast Hamartigenia porusza temat istnienia zła, przeciwstawiając
się tendencjom gnostyckim; poematem o charakterze
alegor. jest Psychomachia, wielka epopeja ascetyki
chrzęść o dużych walorach lit. i artyst. (PL 59 - 60; CSEL 61,1926). W twórczości —> Orozjusza wyróżnia się wzorowana
na De civitate Dei Augustyna - Historiae adversus paganos
(PL 31,663-1174; CSEL 5,1-600), dzieło z zakresu -> teologii
historii w sensie augustyńskim, które oddziałało na średniow.
—» historiografię; z —* pelagianizmem polemizował Orozjusz
w Liber apologeticus contra Pelagium (PL 31,1173-1212;
CSEL 5,603-664), a z —» pryscylianizmem - w Commonitorium
de errore priscillianistarum et origenistarum (PL
31,1211-1216; CSEL 18,151-157).

Rozwinęła się wówczas w H. również epistolografia dotycząca
wielu zagadnień rei.; znane są listy Ceresiusza (PL
33,1034-1038; CSEL 57,526-532), Eudoksjusza, przełożonego
mnichów wvspy Cabrera na Baleárách (PL 33,187-189; CSEL
34,137-140), Consentiusa (PL 33,449-462; CSEL 34,698-722;
57,323-339; PL 33,942-949) oraz Äwita z Bragi, autora Epistola
ad Palchonium de reliquiis sancii Stephanl (PL 41,805-
-818; REB 4(1946) 178-217) o odnalezieniu relikwii św.
Szczepana. W łonie ruchu monastycznego pojawił się w H.
w tym okresie pryscylianizm, potępiony m.in. przez synod w
Saragossie (380); oskarżony o sprzyjanie pryscylianizmowi —*
Bachiariusz w celu oczyszczenia się z zarzutów napisał m.in.
Libellus de fide; natomiast —» Eutropiusz Prezbiter zasłynął
jako autor antymanichejskiego traktatu.

W okresie wizygockim powstawało w H. także wiele prac
teol.; znane już byly reguły życia zak.; potrzebę i rolę dyscypliny
klasztornej wyjaśniał bp Walencji św. -* Eutropiusz.
Reguły dla mnichów i dziewic opracowane w H. miały charakter
kompilacji doktrynalnych i dyscyplinarnych. Ważnym
dziełem z tego zakresu było —» Leandra, abpa Sewilli, De
institutione virginum (PL 72,873-894), akcentujące wyższość
dziewictwa nad małżeństwem i wzywające do głębszego życia
duchowego, a zwł. —> Izydora z Sewilli Regula monachorum
(PL 83,867-894; 103,555-572) oparte na regule Benedykta z
Nursji, a także reguły —» Fruktuoza dla klasztoru w Complutum,
najbardziej charakterystyczne dla monastycyzmu wizygockiego;
życie mnicha ery wizygockiej ukazuje także twórczość
hagiograficzna.

Za regułę mnichów klasztoru Dumium
k. Bragi były uważane 3 dziełka ascet.-mor. —» Marcina z
Bragi: Pro repellendo iactantia, De superbia i Exhortado humilitatis
(PL 72,31-42); jego De correcttone rusticorum (wydał
C.W. Barlow Martini Bracarensi opera omnia, NH 1950. 183
-203) to model katechezy duszpast. i jednocześnie dokument
hist., a Epistula ad Bontfatium de trina mersione (wyd. tamże,
256-258) ma znaczenie dla poznania liturgii chrzcielnej.
Spuścizna pisarska Leandra z Sewilli obejmuje pisma polem,
przeciw arianizmowi, listy i przemówienia na synodzie
w Toledo (589). Autorytetem, także w okresie średniow., był
Izydor z Sewilli, autor najsłynniejszego dzieła Orígenes lub
Etymologlae (PL 82,73-728), a także De dlfferentiis rerum
sive differentiae theologicae vel spirituales (PL 83,9-98) i
pierwszej summy teol. Sententiae (PL 83,537-738) - streszczenie
doktryny dogm. i mor. ukształtowanej głównie przez Augustyna
i pap. Grzegorza I Wielkiego; ponadto Izydor jest
autorem De fide cathollca contra Iudaeos (PL 83,449-538).
traktatów egzeget. (PL 83,99-130.179-200.207-424) i De ecclesiasdcis
officlis (PL 83,737-826) o kulcie rei., sakramentach,
hierarchii kośc; charakter pokutny ma Synonyma de lamentatane
animae peccatricis (PL 83,825-868), prawdopodobnie
najbardziej osobiste dzieło Izydora. Kontynuacją myśli Izydora
było Sentendarum libri V (PL 80,727-990) bpa Saragossy
Tajo, który ponadto jest autorem komentarza do Pnp - De
aenlgmatlbus Salomonis (PL 67,961-994), przypisywanego Justusowi
z Toledo.

Oprócz Saragossy ważnym ośrodkiem rozwoju myśli teol.
w H. było Toledo, a do gł. reprezentantów w tym okresie
należy bp —» Ildefons; jego Libellus de virginitate perpetua
Beatae Mariae contra tres infideles (PL 96,53-110) jest jednym
z pierwszych zabytków literatury mariologicznej w H.; dla
historii —» katechumenatu i liturgii chrzcielnej w H. duże znaczenie
ma Liber de cognitlone baptlsmi (PL 96,111-172); w De itinere deserti (PL 96,171-192) pod obrazem wędrówki narodu
wybranego do Ziemi Obiecanej ukazał Ildefons proces
wznoszenia się duszy do Boga. Następca Ildefonsa na stolicy
biskupiej —> Julian jest uważany za największego i najbardziej
oryginalnego pisarza wizygockiego; w Antikeimenon libri
duo (PL 96,595-704) przedstawił interpretację niejasnych
fragmentów Biblii, natomiast w De remediis blasphemiae (PL
96,1379-1386) wystąpił przeciw tym, którzy twierdzili, że dusze
ludzkie nie otrzymują nagrody łub kary po sądzie ostatecznym;
Liber Prognosticon futuri saeculi (PL 96,453-524) to
dzieło dogm.-ascet. o celu ostatecznym człowieka, popularne
także w okresie średniowiecza.

Dzieła Juliana, ujawniające
dobrą znajomość dzieł pisarzy wczesnochrześc., pozwalają
przypuszczać o istnieniu bogatej biblioteki bpa Toledo. Na
wspomnienie zasługuje też twórczość poetycka abpa Toledo
—* Eugeniusza II (III). Duży wpływ na kształtowanie się w
tym okresie liturgii w H. (—» mozarabski ryt) wywarły synody
nar., przede wszystkim zaś 18 synodów w Toledo (400-701);
ustawodawstwo miało charakter dyscyplinarny i doktrynalny
(—* Hispana collectio); wyznania lub formuły wiary kilku z
synodów, np. w Toledo (675) zajmują poczesne miejsce
wśród symboli wiary.

B. ŚREDNIOWIECZE - W okresie tym należy wyróżnić teologię
w H. okupowanej przez Arabów, w H. pod rządami królów
kat. i teologię Hiszpanów zaangażowanych w renesansie
lit., teol. i polit, dworu ces. Karola Wielkiego.

W H. opanowanej przez muzułmanów zrodziła się dysputa
chrystologiczna związana z —» adopcjanizmem (3) abpa Elipanda
(jemu współcześni widzieli u niego ślady arianizmu lub
—» nestorianizmu) i bpa —* Feliksa z Urgel; z ich poglądami
walczyli m.in. Eteriusz z Osmy i —» Benedykt z Aniane. W
H. pod rządami królów kat. na uwagę zasługuje działalność
—» Beatusa z Lićbany.

Współistnienie z islamem prowadziło
niekiedy do prześladowania katolików i ich męczeństwa, czemu
dal świadectwo Eulogiusz z Toledo (zm. 859) w Memoriale
sanctorum, Apologedcum sanctorum martyrům i Documentum
martyriale (Sancti Eulogii opera, Alcalá 1574) oraz Alvarez
z Kordowy (zm. 861) m.in. w Indiculus luminosus. Vita
Eulogii, Carmen de Philomela i Confessio (PL 121,397-566);
Leowigild z Kordowy ok. 864 opracował natomiast De habitu
clerlcorum (fragm. PL 121,565-566), w którym w sensie mist,
wyjaśniał symbolikę stroju duchownych. W okresie renesansu
karolińskiego działali w H. m.in. Teodulf bp Orleanu (zm.
821), Klaudiusz z Turynu (zm. 827), abp Lyonu —» Agobard
i Prudencjusz z Troyes (zm. 861). W wieku nast. Raguel z
Kordowy napisał Vita vel Passio sancti Pelagli martyris (wyd.
A. de Morales. Alcalá 1574), opat Salvo (zm. 972) - regułę
dla mniszek wraz z modlitwami i hymnami liturg., a opat i
bp Piotr z Santiago de Compostela (zm. 1002) prawdopodobnie
antyfonę Salve Regina, Luculentius zaś ogłosił 18 homilii
(PL 72,803-860).

W XI i XII w. kontynuowano w H. spuściznę wizygocką,
ważną ze względu na szczególne relacje do Arabów, Żydów i
in. narodów eur.; do ożywienia życia rei. przyczynił się opat
Oliva (zm. 1046), któremu przypisuje się m.in. Panegirico en
loor del santo mártir Narciso i opowieść o nawróceniu bł.
Afry (PL 142,591-598); mnich Grimald z Silos (zm. 1090) napisał
Vita bead Dominici confessorts Christi (wydał S. de Vergara,
Ma 1736), a Jan z Alcocer (zm. 1068) - Vida y milagros
de san Iniego (Saragossa 1612) wraz z panegirykami na cześć
tegoż świętego. Warto podkreślić, że w H. tego okresu zostały
udostępnione Zachodowi dzieła —» Awerroesa, —» Awicenny
i —> Majmonidesa; uczeni 3 religii pracowali na dworze
króla —» Alfonsa X Mądrego, autora pieśni maryjnych.

Do
wybitniejszych myślicieli tego wieku należał —» Dominik
Gundisalvi. Rozwijała się również literatura hagiograficzna;
katalończyk Renaud Gramático (zm. 1145) jest autorem Vita
vel passio sanctae Eulallae barcinonensis (Flórez 29, III 375-
-390), a Raoul z Carrión - Miracula martyris beati Zoili (Flórez 10, IV 502-520); mnich Makary napisał Acta sanctorum
fratrum Voti et Felicis (Flórez 30, IV 400-406), Ordoño zaś,
mnich z Celanova - Acta sancii Rudesindi episcopi Dumiensis
et Iriensis, Cellae Novae abbatis (wydal J. Tamayo Salazar
Martyrologium hispanum, Ly 1652, I 27-35). Abp Tarragony
Olegario (zm. 1137) pozostawił De Adventu Domini (wydał
J. Villameva Viaje..., XIX 271-279), a opat i abp Toledo Bernard
z Sédirac 4 mowy na temat Salve Regina (PL 184,1059-
-1078), często przypisywane Bernardowi z Clairvaux. Z wielu
dzieł teol. Marcina z Leónu (zm. 1203) na uwagę zasługuje
Concordia Veteris ac Novi Testamenti, zawierające 54 mowy
o charakterze apologet. i ascet. (od adwentu do niedzieli
Trójcy Świętej), 9 mów o świętych i 11 dotyczących liturgii
(PL 147).

Na rozwój teologii w H. miało wpływ przybycie w poł.
XII w. cystersów oraz powstawanie szkół kośc. w León, Palencii
i Santiago de Compostela; zakładano również szkoły
katedralne, m.in. w Santiago (tu dzięki abpowi Diego Gelmirezowi)
oraz w León; działały także szkoły w Salamance,
Astordze, Toledo i Segowii (dla królestwa Kastylii), w Saragossie,
Barcelonie, Urgel i Geronie (dla królestwa Aragonii).

Kultura rei. znalazła swych sprzymierzeńców w zak. żebrzących:
dominikanach (1217), mercedariuszach (1218), franciszkanach
(1219), augustianach (1244) i karmelitach (ok. 1244),
które otwierały szkoły dla formacji swych wychowanków.
Wraz z powstaniem uniwersytetów: w Valladolid (1210), Palencii
(ok. 1212), Salamance (1215), Leridzie (1300) aktywnie
rozwijała się zarówno teologia, jak i życie rei., obejmując
swym zasięgiem także in. kraje; Św. —» Dominik wyraził pap.
Innocentemu III gotowość prowadzenia misji na odległych
od H. terenach, a —» Rajmund z Peñafort otworzył 1250 „studium
arabicum" dominikanów w Tunisie; dzięki swej Summa
paenitentiae (R 1603) jest on przedstawicielem praktycznej
teologii mor., a jednocześnie wybitną postacią pierwszego
okresu hiszp. scholastyki. Tytuł „doktora misji" zdobył Rajmund
—> Luli, filozof, teolog i mistyk, propagator nauki
Chrystusa wśród muzułmanów i Żydów, a jednocześnie odkrywca
nowej metody nauk. ars magna.

W okresie tym pojawiły się również ruchy heterodoksyjne
(np. —> waldensi, —> katarowie), działające gł. w Aragonii i
Katalonii, przeciw którym wystąpił synod w Tarragonie
(1242), a także Łukasz z Túy (zm. 1249) i król Jakub I Aragoński
(1213-76); niebezpieczne dla Kościoła były jednak
grupy przypadkowych wizjonerów, —» beginek i begardów
oraz —» fraticellich, stąd abp Tarragony Espárrago de Barca
(zm. 1233) zaprosił do służenia radą w zwalczaniu heretyków
w swej diecezji Rajmunda z Peñafort; zapoczątkowało to —»
inkwizycję, przy czym inkwizytorzy byli mianowani później;
jednym z nich był Mikołaj Eymeric OP z Gerony (zm. 1399),
który 1376 napisał klasyczne Directorium inąuisitorum.

Do słynnych mistyków franciszk. w H. tego okresu należy
Francisco Eximenis (zm. 1409), autor dziel o godności
chrzęść, grzechu, pokusach, cnotach i życiu mist.; do najważniejszych
należą: Libre de les dones (Tarragona 1485),
Scala Dei o Tractât de la contemplado (Ba 1494), Libre dels
Angels (Ba 1494); ponadto Eximenis jest autorem Psalterium
laudatorium. Expositio in psalmos paenitentiales (Gérone
1495). Natomiast Juan Eximeno (zm. 1420) ogłosił Quarantena
de contemplado (Estudios franciscanos 44(1932) 339-388),
dotyczące zagadnienia pokuty. W formie poetyckiej myśli o
życiu i męce Chrystusa, a także o Duchu Świętym oraz o
obrzędach mszalnych przedstawił Iñigo de Mendoza w Poema
de vita Christi (Saragossa 1482), La Cena, La Pasión del
Redentor, Coplas al Espíritu Santo (Toi 1486) oraz Ceremonias
de la Misa (Se 1499).

Spośród teologów benedyktyńskich na uwagę zasługują
m.in. Piotr Marin (zm. 1293), autor Miracolos romanzados,
cómo sacó santo Domingo los cativos de la cativitad (wydał
S. de Vergara, Ma 1736) i André Gutiérrez de Cerezo (zm.
1503), który napisał na cześć NMP Paucissimi sudores in laudem
Virginis Mariae (Ve 1491); Rajmund Martini OP (zm.
1284) ogłosił dzieło apologetyczne Pugio fidei adversus Mauros
et Iudaeos (P 1642, 1651), a Piotr Marsiii (zm. 1327) -
Vita sancii Raymundi a Peñafort (wydał F. Diago, Ba 1601),
natomiast Jakub z Benewentu (zm. 1350) - Vergel de consolación
del alma o Viridario (Se 1497), w którym zajął się zagadnieniem
grzechu i objaśnieniem cnót teologicznych. Karmelita
bp Guido Terrena (zm. 1342) zwalczał ruch fraticellich na
Majorce i napisał m.in. De concordia Evangeliorum (Kö
1631). Problematyka maryjna obecna jest w dziele F. Martiego
(zm. 1390) Compendium veritatis conceptionis Virginis
Mariae (Ma 1648). Bp Bernard Oliver (zm. 1348) jest autorem
ascet. dzieła Excitatorium mentis ad Deum (wydał B.
Fernandez, Ma 1911), a Marcin z Kordowy (zm. 1476) - Jardin
de las nobles doncellas (Valladolid 1500, Ma 1956); z zakresu
bibl. egzegezy Jakub z Walencji (zm. 1490) ogłosił Exposición
de los psalmos (Valence 1484) i In Canticum canticorum
(Valence 1486), natomiast zagadnieniem sytuacji Kościoła
zajął się bp —> Alvarez Pelayo OFM w De statu et planetu
Ecclesiae (Ulm 1474). Bpowi Piotrowi Pascualowi (zm.
1300) przypisuje się wydanie Biblia parva (Ba 1492), a także
przeciw Maurom i Żydom - Libro de leyendas religiosas, Libro
de Gamaliel i Glosa del Pater (Ma 1676). Założyciel —»
hieronimitów Pedro Fernandez Pecha (zm. 1374) napisał (zaginione)
Soliloquios entre el alma y Dios, y el alma consigo
misma, a jego brat Alfons Pecha - Epistola solitarii (Nü
1521), dotyczące Bożych objawień.

W XV w. problematyka mariologiczna obecna jest w dziele
Sancho Porta OP (zm. 1429), autora Divinum ac proinde inaestimabile
sed et omnium quae hucusque de Christifera Virgine
scripta sunt, czyli Mariale (Ly 1513), a także Introductiones
sermocinales i Sermones (Ly 1517). Wincenty Ferrar OP
(zm. 1419) ogłosił Sermones de Sanctis, Sermones aestivales
et hyemales i słynne De vita spirituali (Valence 1616) oraz
Tractatus valde utilis et consolatorius in tentatione, De fine
mundi, De sacrificio missae, Expositio praeceptorum Decalogi
(Ly 1522) i Tractatus brevis omni statui christianae religionis
perutilis (Kö 1510; dzieła zbiorowe: Valence 1591, P 1902).
Szczególne miejsce wśród teologów hiszp. XV w. zajmuje
kard. J. de — Torquemada; z jego dzieł, przeważnie o tematyce
ascet., na uwagę zasługują: Meditationes (R 1473), Quaestiones
spiritualis convivii delicias praeferentes super Evangeliis
(Nü 1478), Expositio brevis et utilis super toto psalterio
(Saragossa 1482), De salute animae (Lo 1509), De ventate
conceptionis Beatissimae Virginis (R 1547), Regula sancii Benedica
cum doctissimis et piissimis commentariis (Kö 1575) i
Revelationes Beatae Birgittae (R 1597); jego Summa de ecclesia
(R 1489) jest uważana za najlepszy traktat z —» eklezjologii
(I B 3) w okresie scholastyki.

Archidiakon z Valderas Clement Sánchez del Vercial (zm.
1434) napisał dla kapłanów Sacramental (Logroño 1504), a
nawrócony z judaizmu Pablo de Santa Maria (zm. 1435), bp
Kartageny i Burgos - Adiciones a los libros de la Sagrada
Escritura (R 1471) oraz Scrutinium Scripturarum (Str 1469),
wymierzone w przeciwników kultu eucharyst. i maryjnego;
jego syn, ochrzczony wraz z nim i następca na stolicy biskupiej
w Burgos Alfons z Kartaginy (zm. 1456), oprócz dzieł
hist, i przekładów pism Cycerona i Seneki Filozofa, napisał:
Defensorium unitatis christianae (Ma 1943), Doctrinal de caballeros
(Burgos 1487), Memorial de virtudes (1635), Oracional
wraz z Apologia sobre el psalmo ludica me Deus i Comentario
al tratado de penitencia de Crisòstomo (Murcie 1487).
Bp Avili Alonso Tostado (zm. 1455) pisał komentarze bibl.,
a nadto Confesional (Logroño 1529), Artes y instrucción para
todo fiel cristiano cómo ha de dezir Misa y su valor (Saragossa
1503) i Sobre la exposición de la Misa (Sal 1617; wyd.
zbiorowe I-XXVI, Ve 1615); bp Rodriguez Sánchez de Arévalo
(zm. 1470) wydał dzieła ascet. Speculum vitae humanae
(R 1468) i Vergel de los principes (Ma 1900). Autorem traktatu
De confessione, w którym znalazły się błędne poglądy na temat żalu, pokuty i nieomylności pap. (DS 724-733), potępione
przez pap. Sykstusa IV, był Piotr z Osmy (zm. 1480).
Opatka trynitarek z Walencji Izabela de Villena (zm. 1490)
opracowała w języku katalońskim Vita Christi (Valence 1497)
w celu umożliwienia rozważania tajemnic życia i męki Jezusa
Chrystusa.

Na temat sztuki dobrego przygotowania się do
śmierci pisał Rodriguo Fernández de Santaella (zm. 1509) w
Arte de bien morir (Saragossa 1481); ponadto opublikował
on Sacerdotalis instructio circa Missam (Se 1499), Manual de
doctrina necesaria al visitador y á los clérigos (Se 1500), De
la inmortalidad del alma (Se 1503) i Del modo de bien vivir
en la religión Christiana (Sal 1515); przełożył także na język
hiszp. Sermones Bernarda z Clairvaux (Logroño 1511).

O
niepokalanym poczęciu NMP pisał w końcu XV w. Fernand
Diez de Valence w Immaculatae Virginis Deiparae conceptionis
mystérium (Valence 1485). Na wspomnienie zasługuje też
poeta z Kordowy Juan de Mena (zm. 1456), który napisał
Tratado de vicios y virtudes (Se 1518) i Coplas de los siete
pecados mortales (Sal 1500); historykiem, moralistą i poetą
był Fernán Pérez de Guzmán (zm. 1460), autor Exposición
del Pater noster y Ave María (Li 1544) i Las sietecientas [...]
por las quales qualquier hombre puede tomar regla et doctrina
y exemplo de bien vivir (Se 1512); Juan Alfonso de Benevente
(zm. 1478) napisał traktaty De ieiunio (Sal 1466) i Tractatus
de paenitentiis (Sal 1502).

W XV w. dzięki pracy teologów uniwersytetu w Salamance
został przezwyciężony —» nominalizm (w H. nazywany verbosismo)
jako metoda w teologii.

C. OKRES NOWOŻYTNY - charakteryzuje się szybkim rozwojem,
w XVI i XVII w. nauk teol., a nast. ich upadkiem,
zwł. w XVIII w., i stopniowym odradzaniem się szczególnie
w XX w.

1. Wraz z nastaniem „złotego wieku" —> scholastyka w H.
osiągnęła swój zenit (tzw. druga scholastyka); liczba wydziałów
teol. zwiększyła się z 4 w 1500 do 32 na pocz. XVII w.,
co łączyło się ze wzrostem liczby uniwersytetów; zwiększyła
się też liczba zakonnych studiów gen., gł. dzięki reformie zakonów
przeprowadzonej przez kard. F. —* Ximenesa (mniejsze
powodzenie miała podjęta przez niego próba reformy życia
duchowieństwa diec). Na uwagę zasługuje również działalność
profesorów założonego 1547 Colegio des Artes w Coimbrze,
powierzonego 1555 jezuitom (—» Conimbricenses),
oraz profesorów karmelitańskiego kolegium Św. Cyryla w —>
Alcalá de Henares (—> Complutenses).

° Następstwem human, orientacji uniw. Alcalá i zetknięcia
się egzegezy żyd. z chrzęść był rozkwit e g z e g e z y oraz
przekłady —* Biblii (IV B 14). Wśród kat. komentatorów
bibl. sławę zyskali: A. —» Salmerón, J. de Maldonado, F. de
Toledo, F. de Ribera, J. de Pineda, Martinez Cantalapiedra
i B. —» Arias. Gauthier de Trejo (zm. 1550) jest autorem In
Sacrosancta Jesu Christi quatuor Evangelia (Se 1554) oraz komentatorem
Listów Pawła Apostoła; autentyczności i kanoniczności
Listu do Hebrajczyków bronił —* Alfons de Castro.
Przed teologami hiszp. tego okresu pojawiło się zadanie
ukazania najbardziej żywotnych zagadnień (np. problemu
współżycia z Żydami, praw człowieka, chrystianizacji Ameryki)
w świetle —» objawienia Bożego. W pocz. XVI w. dokonała
się w H. unia —> humanizmu chrzęść i teologii, stanowiąca
fundament dialogu między —» tomizmem, —* szkotyzmem
i —» nominalizmem, dzięki czemu można mówić o rozwoju
także d o g m a t y k i .

Wspólne poszukiwania teologów
mające na celu odróżnienie spraw istotnych od indywidualnych
zaowocowały opracowaniem idei prawa międzynar. oraz
prawa narodów i człowieka. Idea ta zrodziła się na wydziale
teol. w Salamance, gdzie —» Franciszek z Vi torii OP ogłosił
komentarze do STh i wraz z P. de —» Soto - De iustitia et
iure; metoda tej szkoły, której byli pionierami, znalazła swe
uwieńczenie w dziele M. —* Cano De locis theologicis. W
okresie tym działał również abp Toledo B. —» Carranza.

Przejawem rozkwitu teologii dogm. w H. tego okresu była
działalność tomistycznej szkoły domin, w Salamance (B. de
—» Medina, D. —* Bañez, J. —» Galio), szkoły jez. (L. de —»
Molina, G. —* Vázquez, F. —> Suarez), augustiańskiej (B. —*
Ponce de León) oraz karmelitańskiej.

Przedstawiciele tych
szkól dogłębnie studiowali zagadnienia, które stały się przedmiotem
sporów w okresie reformacji; wyrazem polem, postawy
był traktat —» Grzegorza z Walencji; słynne były też dysputy
dotyczące statusu prawnego obecności H. w Ameryce,
wartości łac. —» Wulgaty (wpływ —» Erazma z Rotterdamu),
wolności i łaski (—> molinizm, —* banezjanizm), a także wolności
i prawa (—» probabilizm); niektóre z tych problemów
wyszły poza granice hiszp. uniwersytetów.

Od 1580 zaznaczył się w teologii hiszp. wpływ metafizyki;
Franciszek z Vitorii i Soto nadali teologii kierunek mor., gł.
dzięki akceptowaniu potrzeby powrotu człowieka do Boga.
Bañez i Suarez podkreślali natomiast dużą wartość filozofii w
uprawianiu teologii; słynną okazała się dysputa o konieczności
łaski (-» Congregatio de Auxiliis Gratiae), w której gł.
rolę odgrywał Molina jako reprezentant humanizmu i wolności
człowieka oraz Bañez, opowiadający się za tradycją i metafizyką;
przeprowadzali oni subtelne analizy dotyczące problemu
wolności człowieka, przy czym terminami klasycznymi
były Concordia (dla Moliny) i praemotio physica (dla Bañeza).

Do rozwoju hiszp. scholastyki szczególnie przyczyniła się
teol. twórczość Suareza; komentował on dzieła Tomasza z
Akwinu w sposób głęboki i niezależny; 1590-1600 ogłaszał
także eseje metafiz. jako niezależną podstawę doktrynalną,
pomocniczą dla teologa; jego Disputationes metaphysicae
były aż do XVII w. podręcznikiem na wielu uniwersytetach.

° Dzięki teologom hiszp. uzyskała swą autonomię teologia
m o r a l n a ; jej rozwój w H. datuje się od końca XV w., kiedy
to —* Aniot Carletti z Chivasso wydał podręcznik zw.
Summa Angelica. Duże uznanie zdobył podręcznik augustianina
Martina de Azpilcueta (zm. 1586) Enchiridion sive manuale
confessariorum et paenitentium (Coimbra 1548), zawierający
m.in. ogólne zasady teologii mor. oraz akcentujący
wewn. odnowę dokonującą się w grzeszniku dzięki wyznaniu
ze skruchą grzechów i zadośćuczynieniu. Do ksiąg spowiedniczych
należy też dziełko Juana Alonso Polanco (zm. 1576)
Breve directorium ad confessarli ac confitentis manus obeundum
(R 1554); Francisco de Toledo opracował Summa casuum
conscientiae, sive de instructione sacerdotum libri septem
(Kö 1599), przeznaczone gł. dla spowiedników i duszpasterzy,
podkreślając sądowniczy charakter sakramentu
pokuty.

Za pierwszy klasyczny podręcznik teologii mor. uważany
jest Institutiones theologiae moralis (I-III, Sal 1600-11) Juana
Azora (zm. 1603); problematyka mor. tego podręcznika koncentruje
się na zagadnieniach związanych z —* dekalogiem,
sakramentami, —> cenzurami kościelnymi, —» odpustami i rzeczami
ostatecznymi człowieka i świata, a także cnotami. Samodzielnym
opracowaniem teologii mor. jest Enrique Henriqueza
Theologiae moralis summa (Sal 1691) obejmująca 15
ksiąg (w charakterystycznym dla typu wiedzy cursus maior);
autor zajął się w niej problematyką sakramentów i celu człowieka
oraz podał m.in. definicję teologii mor. jako wiedzy
mającej prowadzić do przebóstwienia człowieka, którego źródłem
są sakramenty. Th. Sanchez (zm. 1619) opracował zagadnienie
sakramentu małżeństwa w Disputationum de sancto
matrimonii sacramento (I-III, Ma 1602-05), nadto grzechu,
prawa i sumienia w Opus morale in praecepto Decalogi (Ma
1613); należał on do zwolenników probabilizmu. Za —> probabilioryzmem
opowiedział się natomiast T. —» Gonzalez de
Santalla, a J. -> Caramuel de Lobkowitz skłaniał się ku —>
laksyzmowi. Na uniw. w Salamance powstały ponadto 1631-
-1704 karmelitańskie komentarze do STh, a zwł. do jej części
mor. (tzw. Salmanticenses I-XX, P 1870-83). Z autorów tego
okresu ważne miejsce zajmują prace S. —> Izquierdo SJ, zwł. Opus theologicum (I-II, R 1644-70) oraz z zakresu duchowości
Medios necessarios para la salvación (R 1674. Se 17383) i
wielokrotnie wznawiane Pratica de los ejercicios espirituales
de nuestro padre san Ignacio (R 1665).

Na szczególną uwagę w okresie ..złotego wieku" zasługuje
w H. rozwój m i s t y k i ; był on niewątpliwie owocem wielu
dzieł z zakresu egzegezy, dogmatyki i teologii mor., które
ukazały się wówczas w H. (w XVI i XVII w. wydano tu,
oprócz kazań i biogramów świętych, ponad 1000 dzieł o tematyce
ascet.). Rozwój teologii ascet. i mist, zapoczątkował
w H. opat benedyktynów z Montserrat G.J. de —* Cisneros;
w Exercitatorio de la vida espiritual wykorzystał myśli zawarte
w pismach Bernarda z Clairvaux. Bonawentury. Ryszarda i
Hugona ze Świętego Wiktora, a także J. Gersona i przedstawicieli
—» devotio moderna; dzieło Cisnerosa stało się w H.
podręcznikiem życia duchowego, skłaniającym do modlitwy
afektywnej; pobożność afektywną zaczerpnął Cisneros od
Hugona z Balmy, przeora kartuzów w Meyrat k. Lyonu, wzywającego
(Sol de contemplativos. Toi 1514) nie tylko osoby
zak., lecz również i świeckich do —* kontemplacji.

Z ascet. autorów franciszk. znany był —» Alfons z Madrytu,
który wykazywał, że celem ludzkiego życia jest doskonała
miłość Boga. będąca podstawą chrzęść, doskonałości.
Zagadnieniu modlitwy, skupienia i miłości poświęcił swe
dzieło Abecedario espirituale — Franciszek z Osuny; wzywał
on też do rozważania męki Pańskiej i praktykowania pokory
oraz ubóstwa; jego pisma oddziałały na życie duchowe Teresy
Wielkiej i Jana od Krzyża. Opis własnych przeżyć duchowych,
zwł. modlitwy mist., pozostawił w Subida del
Monte Sion (1535, 1538") - praktycznym podręczniku życia
duchowego, Bernardino de Laredo (zm. 1540); opierając się
na autorytecie Bonawentury zajął się on w dziele zagadnieniami
poznania samego siebie, naśladowania Chrystusa i
kontemplacją, w której odróżnił afekt od uczucia miłości zawierającego
w sobie przywiązanie do Boga jako osoby najbardziej
umiłowanej.

Przedstawicielem franciszkańskich pisarzy
tego okresu byt również —» Piotr z Alkantary, znany
ze swego pokutniczego trybu życia, a także przypisywanego
mu podręcznika dla ludu Tratado de la oración y meditación
(1533). Autorem dzieł ascet., wielokrotnie wznawianych i
tłumaczonych na wiele języków, był Dydak z Estelli (zm.
1578); na uwagę zasługują jego Enarrationes in Lucam (I-II,
Sal 1574-76), Vanidad del mundo (Toi 1562) i Meditaciones
del amor de Dios (Sal 1576), będące wielkim hymnem na
cześć miłości Boga.

Ważne miejsce w literaturze hiszp. przełomu XVI i XVII
w. zajmuje Jan od Aniołów, właśc. Juan Martinez (zm.
1609); ogłosił on m.in. Triunfos del amor de Dios (Medina
del Campo 1590), Conquista del reino de Dios (Ma 1596),
Manual de vida perfecta (Ma 1607) oraz Consideraciones al
Cantar (Ma 1607); w dziełach swych korzystał z bogatego doświadczenia
Franciszka z Osuny, Lareda i J. Taulera, uczył
też o podstawach życia duchowego ludzi żyjących w świecie.
Jednym z najsłynniejszych hiszp. teologów ascet. XVI w. jest
—» Ludwik z Grenady; jego pisma ascet. znane były także
poza granicami H. (—» dominikanie III); do najważniejszych
należą m.in. Libro de la oración y meditación (Sal 1554),
Guía de pecadores (Li 1556; Przewodnik grzeszników. Lb
1687), Memorial de la vida cristiana (Li 1561) i Adiciones al
Memorial (Sal 1574; wyd. kryt. dzieł I-XIV, Ma 1906-08).

Wśród jez. autorów ascet. poczesne miejsce zajmuje —» Ignacy
Loyola; jego myśl nie straciła do dziś na aktualności, a
jego —»> Ćwiczenia duchowne cieszą się nadal dużym uznaniem
i popularnością; pod wpływem myśli ignacjańskiej w
tym okresie byli J. —» Nadal, autor m.in. Adnotatlones et meditationes
in Evangelia, quae in Missae sacrificio leguntiir (An
1594). D. —* Lainez, A. —> Salmerón, —» Franciszek Borgia,
—» Franciszek Ksawery i Nicolás Alfonso de Bobadilla (zm.
1590), propagator częstej komunii. W pocz. XVII w. jez.
nurt ascet. w H. reprezentował D. —* Alvarez de Paz; w swych dziełach przedkładał on jednak rolę uczuć w przeżyciach
mist, nad poznanie rozumowe.

Duchowość karmelitańską tego okresu reprezentują przede
wszystkim —» Teresa Wielka i —» Jan od Krzyża. W swych
dziełach (Libro de la Vida, Camino de perfección. Las Moradas,
Las exclamaciones. Los conceptos de amor de Dios i
Las relaciones: wyd. kryt. Biblioteca mistica carmelitana I-IX,
Burgos 1915-24) Teresa Wielka starała się wiązać łaski mist,
i kontemplacyjne (które uważała za najkrótszą drogę do
świętości) z in. przejawami życia duchowego; daru kontemplacji
udziela wg niej Bóg ludziom przygotowanym do tego
przez modlitwę myślną i praktykę cnót w stopniu heroicznym
(—> heroiczność cnót). Mistrzem życia duchowego został jednak
Jan od Krzyża; głosił on (Subida del Monte Carmelo,
Noche oscura, Cantico espiritual, Llama de amor viva i Poesías;
wyd. kryt. Biblioteca mistica carmelitana X-XIII, Burgos
1929-31). że koniecznym warunkiem zjednoczenia z Bogiem
jest ogołocenie wewn. zarówno władz zmysłowych (noc
zmysłów), jak i duchowych (noc ducha); wyzwolenie się duszy
ze świata zmysłów i intelektu jest wg niego miarą zjednoczenia
się z Bogiem i przeżywania jego obecności, której
przejawem są częste kontemplacje (—> duchowość chrześcijańska
III).

Duchowość augustianów-eremitów reprezentują w XVI w.
—> Alfons z Orozco i —» Tomasz z Villanovy, który pozostawił
oprócz kazań ascet. dzieło De la lección, meditación, oración,
contemplación (w: Obras I-VI, Manille 1881-97). Z
działalności praktycznej zasłynęli wówczas —> Jan Boży, —>
Józef Kalasanty, —» Jan z Avila; zachował się zbiór mów ascet.
Jana z Avila, jego listy, traktat o Najśw. Sakramencie
oraz Audi filia (wyd. kryt. Obras completas I-III, Ma 1952-
-53); w pismach swych wzywał on do korzystania z sakramentów
(zwł. z częstej komunii), zalecał modlitwę myślną oraz
studium NT i ojców Kościoła; jego duchowość ma charakter
chrystocentryczny. często afektywny, przy czym w dowodzeniu
opierał się najchętniej na listach Pawia Apostoła.

Przedstawicielem hiszp. ascetyki i mistyki XVII w. był
m.in. -» Alfons Rodriguez. W okresie tym znana już była
praktyka —»> niewolnictwa maryjnego; dla bractw propagowanych
przez benedyktynów i franciszkanów przeznaczone było
A. de Alvarado Guía de los Devotos y Esclavos del Santísimo
Sacramento y de la Virgen Desterrada (Valladolid 1613) i Ramillete
de flores y excelencias de Nuestra Señora y Guía de
los Esclavos en su penoso destierro (Pampelune 1618) oraz
Melchiora de Cetiny Exhortación a la devoción de la Virgen
Madre de Dios (Alcalá 1618) i Gasparda de la Figuery Suma
espiritual (Valladolid 1635); wielkim propagatorem tej praktyki
okazał się trynitarz Simon de Rojas (zm. 1624).

2. W 1. poł. XVIII w. stopniowo następował upadek nauk
teol., spowodowany gł. sytuacją społ. i mor.; ujemny wpływ
na życie rei. H. wywierały - otwarcie się król. dworu na
nowe, obce idee, oddziaływanie —> encyklopedystów franc,
(ich dzieła umieszczano na —» indeksie ksiąg zakazanych),
polityka antyrzym., wypędzenie jezuitów (1768), schizmatyckie
poglądy M. Urquijo, rozwój (od 1720) lóż masońskich.

Z pism teol.-ascet. XVIII w. na uwagę zasługują jedynie
Medula mistica (Ma 1702) Franciszka od św. Tomasza OCD
oraz monumentalne dzieło Józefa od Ducha Świętego OCD
Cursus theologiae mysttcae (I-, Se 1720-40). Do autorów ascet.
tego okresu należy również —» Franciszek z Posadas. W
obronie kontemplacji nabytej występował wówczas Manuel
od Trójcy Świętej, który napisał La Verdad defendida (1754).
Tradycyjną doktrynę Kościoła na temat przeżyć mist, rozwijali
Manuel od św. Hieronima (zm. 1719) w Crisis mistica
(rps) i Benedykt Pańabla (zm. 1744) w La verdadera mistica
(rps). natomiast A. Arbiol y Diez opublikował Desengaños
místicos (Saragossa 1706). Przejawem dążeń do odnowy życia
duchowego duchowieństwa jest Th. Madalena y Domingueza
Estudio [...] para los ordenados, curas de almas y predicadores
(Saragossa 1713), J. Pereza Directorio de sacerdotes (Ma 1723), F. Romeu Oratorio de sacerdotes (Ba 1750) i bpa M.
Suáreza Retiro espiritual para sacerdotes (Ma 1802).

W XVIII w. rozwiną! się w H. kult Najśw. —» Serca Jezusa;
jego propagatorami byli m.in. Juan de Loyola (zm. 1762),
autor Tesoro escondido en el Sagrado Corazón de Jesús descubierto
a nuestra España (Valladolid 1734), Historia de la
devoción al Sagrado Corazón de Jesús (Sal 1738) i Meditaciones
del Sagrado Corazón según el método de los „Ejercicios
de san Ignacio" (Valladolid 1739) oraz Pedro Calatayud -
Incedios de amor sagrado, respiración amorosa de las almas
devotas con el Corazón de Jesús su enamorando (Murcie
1734); dzieło o Sercu Jezusa w języku baskijskim opublikował
1747 także Sebastian Mendiburu (zm. 1782). Na czoto
ówczesnych myślicieli, znanych również poza H., wysunął się
benedyktyn B.J. —» Feijóo y Montenegro; w swych dziełach
podkreślał zgodność między nauką i wiarą rei.; akcentował
przy tym, że najlepszą jest ta filozofia, która zgodna jest z
religią; przeciwstawiał się natomiast —» inkwizycji, dowodząc,
że jej praktyka została przejęta od świeckich trybunałów i
jest sprzeczna z kośc. dyscypliną. Wybitnym teologiem i historykiem
tego okresu by! augustianin E. —> Flórez.

Rozwój teologii w H. XIX w. uzależniony byl od sytuacji
społ.-polit.; wojna niepodległościowa (1808-14), polit, chaos,
wojna domowa, konfiskata dóbr kośc, pozbawienie Kościoła
bibliotek i archiwów, antyklerykalizm nie sprzyjały uprawianiu
teologii; 1882-96 niemal zupełnie przestały istnieć wydziały
teol.; w związku z tym Stolica Apost. utworzyła uniwersytety
pap., które jednak bardziej zajmowały się wydawaniem
akademickich dyplomów aniżeli problemami nauk. z punktu
widzenia Bożego objawienia.

Dzięki konkordatowi z 1851
powrócili do H. jezuici (1868-80 ponownie wypędzeni podczas
rewolucji). Stopniowo jednak dokonywała się odnowa
życia duchowego i teol., poszukiwano nowych form —* apostolatu,
tworzono liczne stow, i instytuty w celu przywrócenia
dawnych obrzędów rei. w H. W trosce o formację duchową
osób zak. A. Esquivel OFM ogłosił Exposición chronohistorica
de la Regla (Chili 1820), a B. Sala La vocación considerada
bajo todos los aspectes. O doskonałości kapł. traktują J.
Cortesa De vitae sanctitate in sacerdote (1804), J. Macha Tesoro
del sacerdote (1861), kard. A. Monescillo Manuel del
seminarista (Toi 1856) oraz L. Carbonero, zał. czasopisma
„La Cruz" - Vida y honestidad de los clérigos (1880); J. Xifré
poświęcił formacji duchowej kapłanów Cleri socius (1883).

Utworzenie 1882 w —* Comillas wyższej uczelni wywarło
wpływ na poziom życia intelektualnego duchowieństwa.
Charakterystyczny w H. XIX w. jest rozwój kultu Eucharystii,
Serca Jezusa, NMP, a także Św. Józefa; w końcu XIX
w. odbyły się kongresy eucharyst., np. 1883 w Walencji i
1896 w Lugo; rozwijały się też bractwa Serca Jezusa Eucharyst.;
szerzono również misje lud., które prowadził m.in. —»
Antoni Maria Claret. W ślad za tym postępowała odnowa
liturg. (benedyktyni z Montserrat i z Silos propagowali reformy
opactw —» Solesmes i —» Maria Laach). Jednym z najwybitniejszych
filozofów i teologów-apologetów XIX w. w H.
był J.L. —» Balmes; międzynar. rozgłos przyniosło mu dzieło
Le protestantismo comparado con el catolicismo en sus relaciones
con la civilización europea (TIV, Ba 1842-44; Katolicyzm
i protestantyzm w stosunku do cywilizacji europejskiej
I-II, Lw 1873), a Filosofia fundamental (I-II, Ba 1846) wpłynęło
na odrodzenie się —* tomizmu.

Tematyką rei. o charakterze popularnonauk. zajmowali się
J. Alvarez w Puerta del cielo (1849), V. Medrano w Escala
para salir del pecado (1872) i G. Tejado w Guida práctica del
joven cristiano.

Wskutek szerzącej się ignorancji rei. powstały
w H. zgromadzenia zak. lub stow, mające na celu dokształcanie
wiernych w zakresie wiedzy teol. - m.in. tercjarze
domin, pod wezw. Zwiastowania NMP, zal. 1856 przez Francisco
Colla (zm. 1875), tercjarze franciszkańscy Boskiego Pasterza,
zał. 1868 w Madrycie przez A. Fontenberta, córki Jezusa
(albo jezuitki), zał. 1871 w Salamance przez Juannę Josefe Cipitria (zm. 1912), słudzy św. Józefa, zał. 1874 w Salamance
przez F. Butiña, służebnice Serca Jezusa, zał. 1876 w
Kordowie przez Rafaelę Porras y Ayllón (zm. 1925) oraz
Stow. św. Teresy Wielkiej, zał. 1876 w Barcelonie przez E.
de Ossó y Cervello (zm. 1888). Wśród hiszp. historyków także
w zakresie nauki kat. wyróżnili się J.L. Villanueva, autor
Viaje literario a las Iglesias de España (I-XXII, Ma 1803-52),
A. de Ypes, autor Crònica general de la Orden de san Benito
(I-VII, Ma 18522) i V. de la —> Fuente; na uwagę zasługują
również prace C. —* Gonzáleza y Díaz Tuñón, w których
akcentował aktualność myśli Tomasza z Akwinu.

3. Odnowa teologii zapoczątkowana w XIX w. znalazła
swą kontynuację w w. XX; na wzrost liczby wydziałów teol.
na uniw. w H. wpłynęła konst. —* Deus scientiarum Dominus
pap. Piusa XI; dotyczy to szczególnie Salamanki, Nawarry,
Grenady, Barcelony, Burgos i Vitorii. Powstała 1886 w —>
Bilbao wyższa szkoła kat., została 1963 przekształcona w
uniw. (Universidad de Deusto), m.in. z wydz. teologii. Do
odrodzenia się teologii ascet.mist, w H. przyczynił się G.J.
—* Arintero OP; zagadnieniami z zakresu historii duchowości
zajmował się m.in. I. Iparraguirre, a z zakresu teologii mor.
J.B. —* Ferreres SJ; o zainteresowaniach bibl., gł. zaś rodzajami
lit. w Piśmie Św., świadczy dzieło Los géneros literarios
de la Sagrada Escritura (Ba 1957).

Problemami związanymi z
teologią dogm. zajmował się przed Soborem Wat. II przede
wszystkim F. —» Marin Sola ÖP; w La evolución homogénea
del dogma católico (Valencia 1923, 1952) dowodził, że w
ewolucji —» dogmatów początkowa droga należy do rozumu i
teologii spekulatywnej, a następna do teologii mist, (życie
duchowe wiernych wywiera tu także duży wpływ); zagadnieniem
tym interesował się również F.G. Martinez w Estudios
teológicos en torno al objeto de la fe y la evolución del dogma
(ITI, Oña 1953-58), a także M.F. Jiménez, autor wielu artykułów
poświęconych tej problematyce, i C. Pozo, który opublikował
m.in. Contribución a la historia de las soluciones al
problema del progreso dogmático (Granada 1957) oraz La
teoría del progreso dogmático en los teólogos de la escuela de
Salamanca (Ma 1959). Na uwagę zasługuje też zbiorowe dzieło
Sacrae theologiae summa (I-IV, Ma 1962).

Przejawem zainteresowań historią Kościoła były A. Astraina
Historia de la Compañía de Jesús en la asistencia de España
(I-VII, Ma 1902-25), P. Alvareza Santos, bienaventurados y venerables
de la Orden de los Predicadores (I-IV, Vergara 1920-
-25), J.E. de Uñarte i M. Lecina Biblioteca de escritores de la
Compañía de Jesús, pertenecientes a la antigua asistencia de España
(I-II, Ma 1925-30), M. Menéndeza y Pelayo Historia de
los heterodoxos españoles (I-VIII, Ma 1946-483), L. Vásqueza
de Parga, J.M. Lacarra i J. Uria Riu Las peregrinaciones a
Santiago de Compostela (I-III, Ma 1948-49) oraz dzieła Z. —»
Garcíi Villady, zwł. zaś Historia eclesiástica de España, doprowadzona
do 1085, w której podał on dzieje doktryny, zwyczajów
rei., sztuki i ikonografii H.; na uwagę zasługuje również
Enciclopedia de la Religión Católica (I-VII, Ba 1950-56).

Po Soborze Wat. II, pomimo kryzysu teologii w FL, zauważyć
można wzrost zainteresowania problematyką bibl. i hist.;
wyrazem tego jest m.in. LS. Muñoza Los géneros literarios y
la interpretación de la Biblia (Ma 1968), a zwł. Enciclopedia
de la Biblia (I-VI, Ba 1969-71) opracowana przez A. Rollę i
innych. Problematyka hist.kośc. i hist.teol. jest obecna przede
wszystkim w Diccionario de historia eclesiástica de España
(red. Q. Aldea, T. Marin, J. Vives, I-V, Ma 1972), Historia
de la Iglesia en España (red. R.G. Villoslada, I-VII, Ma
1979), J. Rivery El adopcionismo en España (Toi 1980) oraz
Historia de la teologia española (red. M.A. Martín, I-II, Ma
1983-87). Godne uwagi są prace Martina dotyczące historii
teologii i mistyki hiszp. - La teologia española en el siglo
XVI (I-II, Ma 1976-77) oraz La situación teologia española
actual (Salm 27(1980) 353-375); cenny jest także J. Puntiego
Manual y vocabulario de liturgia (Ba 1970) oraz S. Villi Enciclopedia
de Citas Morales y Religiosas (Ba 1976).

4. Żywotność teologii w H. wyraziła się również w czasopismach;
jednym z najstarszych jest „La ciudad de Dios" (Ma
1881-) oraz „Razón y fe" (Ma 1901-).

Zagadnienia bibl. są
przedmiotem kwartalnika „Estudios bíblicos" (Ma 1929-)
oraz dwumies. „Cultura biblica" (Segovia 1944-). Artykuły o
charakterze ascet.mist. (—* duchowości religijnej czasopisma
I) zamieszczają kwartalniki „Vida Sobrenatural" (Sal 1920-,
przez G.J. Arintero) i „Manresa" (Ba 1925 ); karmelici wydają
kwartalniki „Carmel" (Tarascón 1916-60) i „Revista de
espiritualidad" (Ma 1941-), zajmujące się gł. teologią, historią
i psychologią duchowości, a augustianie-eremici - półrocznik
(do 1965 kwartalnik) „Revista augustiniána de espiritualidad"
(Ma I960-); problematyką duchowości rei. zajmuje się
też mies. „Sal terrae" (Comillas Santander 1912-) oraz kwartalnik
„Teologia y vida" (Santiago 1959-), a teologii pastoralnej
- „Pentecostés" (Ma 1963-). Problematyka mariologiczna
znajduje odzwierciedlenie w „Estudios marianos" (Ma 1942-)
i „Ephemerides mariologicae" (Ma 1951-), natomiast ogólnoteol.
w „Revista española de teologia" (Ma 1941-).

Charakter hist, mają „Archivo augustiniano" (Ma 1914-;
do 1927 „Archivo histórico hispano-augustiniano"), „Archivo
español de arte" (Ma 1925-; do 1940 „Archivo español de
arte y arqueología"), „Analecta sacra tarraconensia" (Ba
1925-), „Archivo teológico granadino" (Granada 1938-),
„Estudios eclesiásticos" (Ma 1922-36, 1942-), „Hispania sacra"
(Ba-Ma 1948-) i „Studium" (Ma 1961-). Problematykę
związaną z zakonami poruszają: kwartalnik kapucynów prow,
katalońskiej (por. —> franciszkańskie czasopisma 2) „Estudios
franciscanos" (Ba 1907-), a także - gdy chodzi o misje amer,
i wsch.azjat. - kwartalnik „Archivo Ibero-Americano" (Ma
1914-) i „Studia monastica" (Ba 1959-).

Z czasopism filoz. na uwagę zasługują: „Revista de filosofía"
(Ma 1942-), kwartalnik wyd. przez jezuitów „Pensamiento
(Ma 1945-), z obszerną bibliografią hiszp. i latynoamer.,
oraz domin. „Estudios filosóficos" (Santander 1952-), ukazujące
się 3 razy w roku i otwarte na —> fenomenologię; charakter
filoz.-teol. ma domin, kwartalnik „Ciencia tomista" (Ma-
-Sal 1911-; do 1949 dwumies.), prawnokan. natomiast „Revista
española de derecho canónico" (Ma 1946-) i „Ius canonicum"
(Pamplona 1961-). Także ośrodki nauk. wydają swoje
czasopisma, np. uczelnie kat. w —» Barcelonie i w —» Comillas,
uniw. w — Madrycie, —> Toledo, —> Bilbao i —> Salamance
(np. „Salmanticensis", Sal 1954-).

 

M. Férotin, Le „Liber ordinum" en usage dans l'église visigothique et mozarabe d'Espagne du Ve au XIe siècle, P 1904; E. Magnin, L'Eglise visigothique au VIT siècle, P 1912; E.A. Peers. Spanish Mysticism, Lo 1924; P. Groult. Les mystiques des Pays-Bas et la littérature espagnole du seizième siècle, Lv 1927; N. Perez, La esclavitud de Nuestra Señora según los antiguos ascetas españoles, Ma 1929; A. Pérez Goyena, Teólogos antifranceses en la guerra de sucesión, RyF 91(1930) 326-338; L. Serrano, El obispado de Burgos y Castilla primitiva desde el siglo V al XIII, Ma 1935; A. d'AIcs. Priscillien et l'Espagne chrétienne à la fin du IV siècle, P 1936; J. i T. Carreras y Artau, Historia de la filosofía cristiana en los siglos XIII al XV I-II, Ma 1939; A. Fliehe, La reforme grégorienne et la reconquête chrétienne (1057-1123), P 1940; M. Asin Palacios, Huellas del Islán, Ma 1941; V. Beitran de Heredia. Las corrientes de espiritualidad entre los dominicos de Castilla durante la primera mitad del siglo XVI, Sal 1941; M. Menéndez y Pelayo, La poesía mistica en España, \v: Obras completas, Santander 1941, VII 69-110; M. Alonso, Notas sobre los traductores toledanos Domingo Gundisalvo y Juan Hispano, Al Andaluz 8(1943) 155-158; V. Beltran de Heredia, La facultad ad de teología en la universidad de Toledo, RET 3(1943) 201-247; J.M. Coli, Escuelas de lenguas orientales en los siglos XIII y XIV, AST 18(1945) 59-89; V. Beltran de Heredia, La formación intelectual del clero en España durante los siglos XII, XIII y XIV, RET 6(1946) 313-357; J.M. Coll. Escuelas orientales en los siglos XIII y XIV, AST 19(1946) 217-239; Marquis de Lozoya (J. de Contreras y Lopez de Ayala). La espiritualidad en el renacimiento hispánico, RdE 5(1946) 238-245; I. de las Cajigas, Los Mozárabes, Ma 1947; Fidèle de Ros, Los místicos del Norte y Fray Luis de Granada, Archivo Ibero-americano 7(1947) 5-30; L. Araujo Costa, La literatura en tiempos de Alfonso el Casto, w: Estudios sobre la monarquía asturiana. Oviedo 1949, 391-410; J. Carreras y Artau, La cultura científica y filosófica en la España Medieval hasta 1400. Ba 1949; J. Madoz. Literatura latino-cristiana, w: Historia general de las literaturas hispánicas, Ba 1949. I 83-140; P. Dominique de Caylus, DThC V 593-603; B. Bravo, Rasgos característicos de la espiritualidad jesuítica, Sal terrae 38(1950) 512-521; F.J. Pérez de Urbel, Orígenes del culto de Santiago en España, HS 5(1952) 1-31; J. de Guibert, La spiritualité de la Compagnie de Jésus, R 1953; M. Nicolau, Notas de la espiritualidad jesuítica, Manresa 25(1953) 259-288; G.M. Colombas, M.M. Gost, Estudios sobre el primer siglo de san Benito de Valladolid, Montserrat 1954; A. Valbuena Prat, Historia de la literatura española, Ba 1954: J. Fernández, La cura pastoral en la España romano-visigoda, R 1955; U. Domínguez del Val, Cuatro años de bibliografìa sobre patrística española, RET 15(1955) 399-444; I. Behn, Spanische Mystik, D 1957; Estado actual de los estudios de teologia espiritual, Ba 1957; M.C. Diaz y Diaz, Index scriptorum latinorum medii aevi Hispanorum, Ma 1959; F. Martin Hernández, Noticia de los antiguos colegios universitarios españoles, Salm 6(1959) 503-544; C. Baraut i in., DSAM IV 1090-1191; J. Vives, T. Marin Martinez, G. Martinez Diez, Concilios visigóticos e hispano-romanos, Ba 1963; A. Martínez-Albiach, La universidad Complutense según el cardenal Cisneros, Burgos 1975; M.A. Martín. Nueva visión de la mística española 1500-1700, Ma 1976; tenże, La investigación teológica en España, Arbor 96(1977) 247-263; tenże, La situación teológica española actual, Salm 27(1980) 353-375; O. González de Cardedal, Situación actual dela teologia española, Salm 29(1982) 5-41; Francisco de Vitoria y la escuela de Salamanca. La etica en la conquista de America, Ma 1984; L. Pereña, La escuela de Salamanca. Proceso a la conquista de América. Sal 1986; S. Gryga, Zloty wiekmistyki hiszpańskie j. Kr 1987; J. Pryszmont, Historia teologii moralnej, Wwa 1987 (passim).

Do góry